દદર્શ તં રાજપથં દિવિ દેવપતિર્યથા। દધ્યક્ષતહવિર્લાજૈર્ધૂપૈરગુરુચન્દનૈઃ
તે રાજમાર્ગને રામે જોયો, જાણે સ્વર્ગમાં દેવોના રાજાએ જોયો હોય, દહીં, અક્ષત, લાજ અને અગરુ-ચંદનની ધૂપથી શોભતો હતો.
નાનામાલ્યોપગન્ધૈશ્ચ સદાભ્યર્ચિતચત્વરમ્। આશીર્વાદાન્ બહૂન્ શૃણ્વન્ સુહૃદ્ભિઃ સમુદીરિતાન્
ચોરાહાઓ હંમેશાં વિવિધ ફૂલોની માળાઓ અને સુગંધોથી પૂજાતા હતા; રામે મિત્રો દ્વારા ઉચ્ચારવામાં આવતા અનેક આશીર્વાદો સાંભળ્યા.
યથાર્હં ચાપિ સમ્પૂજ્ય સર્વાનેવ નરાન્ યયૌ। પિતામહૈરાચરિતં તથૈવ પ્રપિતામહૈઃ
રામે દરેક માણસને યોગ્ય રીતે સન્માન આપ્યું અને પોતાના પિતૃઓ અને પૂર્વજોએ જેમ કર્યું તેમ આગળ વધ્યો.
અદ્યોપાદાય તં માર્ગમભિષિક્તોઽનુપાલય। યથા સ્મ પોષિતાઃ પિત્રા યથા સર્વૈઃ પિતામહૈઃ। તતઃ સુખતરં સર્વે રામે વત્સ્યામ રાજનિ
આજે, જ્યારે તું અભિષેક પામે, ત્યારે આ માર્ગનું રક્ષણ કરજે, જેમ અમને તારા પિતા અને પૂર્વજો દ્વારા પોષવામાં આવ્યા, અને પછી રામ રાજા બનશે ત્યારે અમે સૌ વધુ સુખી રહીશું.
અલમદ્ય હિ ભુક્તેન પરમાર્થૈરલં ચ નઃ। યદિ પશ્યામ નિર્યાન્તં રામં રાજ્યે પ્રતિષ્ઠિતમ્
હવે અમને ભોજન કે મોટાં ધનની જરૂર નથી; જો રામને રાજ્યમાં સ્થાપિત થયેલો જોઈશું તો એ જ અમારે પૂરતું છે.
તતો હિ નઃ પ્રિયતરં નાન્યત્ કિંચિદ્ ભવિષ્યતિ। યથાભિષેકો રામસ્ય રાજ્યેનામિતતેજસઃ
રામના રાજ્યાભિષેક જેટલું અમને પ્રિય બીજું કશું જ નથી, કેમ કે રામની તેજસ્વિતા અપરંપાર છે.
એતાશ્ચાન્યાશ્ચ સુહૃદામુદાસીનઃ શુભાઃ કથાઃ। આત્મસમ્પૂજનીઃ શૃણ્વન્ યયૌ રામો મહાપથમ્
મિત્રો અને શુભેચ્છકોના આવા અને બીજા શુભ વચનો, જે રામનું સન્માન કરતા હતા, સાંભળતાં રામ મહાન રસ્તે આગળ વધ્યો.
ન હિ તસ્માન્મનઃ કશ્ચિચ્ચક્ષુષી વા નરોત્તમાત્। નરઃ શક્નોત્યપાક્રષ્ટુમતિક્રાન્તેઽપિ રાઘવે
રામ જેવો શ્રેષ્ઠ પુરુષ પસાર થાય ત્યારે કોઈ પણ માણસ પોતાનું મન કે નજર તેની તરફથી હટાવી શકતો ન હતો.
યશ્ચ રામં ન પશ્યેત્તુ યં ચ રામો ન પશ્યતિ। નિન્દિતઃ સર્વલોકેષુ સ્વાત્માપ્યેનં વિગર્હતે
જે રામને નથી જોઈ શકતો, અથવા જેને રામ નથી જુએ, તે બધા લોકોમાં નિંદનીય ગણાય છે અને પોતાનું મન પણ તેને તિરસ્કારે છે.
સર્વેષુ સ હિ ધર્માત્મા વર્ણાનાં કુરુતે દયામ્। ચતુર્ણાં હિ વયઃસ્થાનાં તેન તે તમનુવ્રતાઃ
તે ધર્મનિષ્ઠ રામ સર્વ વર્ણ અને સર્વ વયના લોકો પર દયા કરે છે; તેથી બધા લોકો તેની આજ્ઞાનું પાલન કરે છે.
આવારયદ્ભિર્ગગનં વિમાનૈરિવ પાણ્ડુરૈઃ। વર્ધમાનગૃહૈશ્ચાપિ રત્નજાલપરિષ્કૃતૈઃ
આકાશને ઢાંકી દે તેવી, વાદળ જેવી ફીકી રંગની, રત્નોથી શોભાયમાન જાળીઓથી સજ્જ મહેલોથી શહેર શોભી રહ્યો હતો.
તત્ પૃથિવ્યાં ગૃહવરં મહેન્દ્રસદનોપમમ્। રાજપુત્રઃ પિતુર્વેશ્મ પ્રવિવેશ શ્રિયા જ્વલન્
પૃથ્વી પરનું એ શ્રેષ્ઠ મહેલ, જે મહેન્દ્રના મહેલને પણ ટક્કર આપે એવું, રાજકુમારે પોતાના પિતાનું ઘર, તેજથી ઝગમગતું, પ્રવેશ્યું.
સ કક્ષ્યા ધન્વિભિર્ગુપ્તાસ્તિસ્રોઽતિક્રમ્ય વાજિભિઃ। પદાતિરપરે કક્ષ્યે દ્વે જગામ નરોત્તમઃ
તે ઉત્તમ પુરુષે ધનુષધારી રક્ષકો અને ઘોડાઓથી સુરક્ષિત ત્રણ ઓટલા પાર કર્યા, પછી પગપાળા બે ઓટલા વધુ પસાર કર્યા.
સ સર્વાઃ સમતિક્રમ્ય કક્ષ્યા દશરથાત્મજઃ। સંનિવર્ત્ય જનં સર્વં શુદ્ધાન્તઃપુરમત્યગાત્
દશરથપુત્રએ બધા ઓટલા પાર કર્યા પછી, બધાને પાછા મોકલી, શુદ્ધ આંતરમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.
તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે પિતુરન્તિકં તદા જનઃ સ સર્વો મુદિતો નૃપાત્મજે। પ્રતીક્ષતે તસ્ય પુનઃ સ્મ નિર્ગમં યથોદયં ચન્દ્રમસઃ સરિત્પતિઃ
જ્યારે તે પિતાના સમીપે પહોંચ્યો, ત્યારે બધા લોકો આનંદિત થઈ, રાજકુમારની રાહ જોઈ રહ્યા હતા, જેમ દરિયો ચંદ્રના ઉદયની રાહ જુએ છે.
thumb|અષ્ટાદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે અષ્ટાદશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો અઢારમો સર્ગ હવે સાંભળો.
સ દદર્શાસને રામો વિષણ્ણં પિતરં શુભે। કૈકેય્યા સહિતં દીનં મુખેન પરિશુષ્યતા
ત્યાં રામે જોયું કે પિતા આસન પર બેઠેલા છે, કૈકેયી સાથે, દુઃખી અને મુંહ સુકાઈ ગયેલું.
સ પિતુશ્ચરણૌ પૂર્વમભિવાદ્ય વિનીતવત્। તતો વવન્દે ચરણૌ કૈકેય્યાઃ સુસમાહિતઃ
પછી રામે સૌમ્યતાથી પહેલા પિતાના પગે વંદન કર્યું અને પછી કૈકેયીના પગે પણ શ્રદ્ધાપૂર્વક વંદન કર્યું.
રામેત્યુક્ત્વા તુ વચનં બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ। શશાક નૃપતિર્દીનો નેક્ષિતું નાભિભાષિતુમ્
રાજાએ 'રામ' કહીને બોલાવ્યું, પણ આંખોમાં આંસુ ભરાઈ ગયા, એ દુઃખથી ન તો જોઈ શક્યા, ન તો બોલી શક્યા.
તદપૂર્વં નરપતેર્દૃષ્ટ્વા રૂપં ભયાવહમ્। રામોઽપિ ભયમાપન્નઃ પદા સ્પૃષ્ટ્વેવ પન્નગમ્
રાજાનું એ અજાણ્યું અને ભયજનક રૂપ જોઈ, રામ પણ એવો ડરી ગયો, જાણે પગથી સાપને સ્પર્શી લીધો હોય.
ઇન્દ્રિયૈરપ્રહૃષ્ટૈસ્તં શોકસંતાપકર્શિતમ્। નિઃશ્વસન્તં મહારાજં વ્યથિતાકુલચેતસમ્
રામે જોયું કે મહારાજ શોક અને દુઃખથી પીડાઈ રહ્યા છે, ઊંડા શ્વાસ લઈ રહ્યા છે, મન વ્યાકુળ છે અને ઇન્દ્રિયોમાં આનંદ નથી.
ઊર્મિમાલિનમક્ષોભ્યં ક્ષુભ્યન્તમિવ સાગરમ્। ઉપપ્લુતમિવાદિત્યમુક્તાનૃતમૃષિં યથા
જેમ તરંગોથી ઘેરાયેલો, પણ અડગ દરિયો પણ ક્યારેક ઉથલપાથલ થાય છે; જેમ સૂર્ય ગ્રહણમાં છુપાઈ જાય છે; અથવા ઋષિ અસત્ય બોલે ત્યારે જેવું થાય છે, તેમ રાજાનું હાલ હતું.
અચિન્ત્યકલ્પં નૃપતેસ્તં શોકમુપધારયન્। બભૂવ સંરબ્ધતરઃ સમુદ્ર ઇવ પર્વણિ
રાજાના અપરિમિત દુઃખને સમજીને, રામનું મન પણ વધુ ગભરાઈ ગયું, જાણે પૂર્ણિમાના સમયે દરિયો ઉછળી ઊઠે.
ચિન્તયામાસ ચતુરો રામઃ પિતૃહિતે રતઃ। કિંસ્વિદદ્યૈવ નૃપતિર્ન માં પ્રત્યભિનન્દતિ
પિતાની ભલાઈમાં તત્પર રામે મનમાં વિચાર્યું: 'આજે રાજા મને કેમ મળીને ખુશ નથી થતો?'
અન્યદા માં પિતા દૃષ્ટ્વા કુપિતોઽપિ પ્રસીદતિ। તસ્ય મામદ્ય સમ્પ્રેક્ષ્ય કિમાયાસઃ પ્રવર્તતે
'અન્ય સમયે તો પિતા ગુસ્સે હોય ત્યારે પણ મને જોઈને પ્રસન્ન થાય છે; આજે મને જોઈને તેમને કયું દુઃખ લાગ્યું છે?'
સ દીન ઇવ શોકાર્તો વિષણ્ણવદનદ્યુતિઃ। કૈકેયીમભિવાદ્યૈવ રામો વચનમબ્રવીત્
દુઃખી, શોકગ્રસ્ત અને મુંહ ઉતરેલું રાખી, રામે કૈકેયીને વંદન કરીને કહ્યું:
કચ્ચિન્મયા નાપરાદ્ધમજ્ઞાનાદ્ યેન મે પિતા। કુપિતસ્તન્મમાચક્ષ્વ ત્વમેવૈનં પ્રસાદય
'શું મેં અજાણતાં કોઈ ભૂલ કરી છે કે જેના કારણે પિતા ગુસ્સે છે? કૃપા કરીને મને કહો અને તેમને શાંત કરો.'
અપ્રસન્નમનાઃ કિં નુ સદા માં પ્રતિ વત્સલઃ। વિષણ્ણવદનો દીનઃ નહિ માં પ્રતિ ભાષતે
'મારા પર હંમેશાં સ્નેહ રાખતા પિતા આજે દુઃખી અને મુંહ ઉતારેલા કેમ છે? તેઓ મને કેમ કંઈ બોલતા નથી?'
શારીરો માનસો વાપિ કચ્ચિદેનં ન બાધતે। સંતાપો વાભિતાપો વા દુર્લભં હિ સદા સુખમ્
શારીરિક કે માનસિક કોઈ પણ દુઃખ તો એને સતાવતું નથી ને? કારણ કે સુખ તો હંમેશાં દુર્લભ જ હોય છે, અને દુઃખ કે ચિંતા ક્યારે પણ આવી શકે.
કચ્ચિન્ન કિંચિદ્ ભરતે કુમારે પ્રિયદર્શને। શત્રુઘ્ને વા મહાસત્ત્વે માતૄણાં વા મમાશુભમ્
મારા પ્રિય અને સૌને ગમતા ભરત કુમારને, કે મહાન બળવાન શત્રુઘ્નને, અથવા મારી કોઈ માતાને કશું અશુભ તો થયું નથી ને?