અથ સીતામનુજ્ઞાપ્ય કૃતકૌતુકમઙ્ગલઃ। નિશ્ચક્રામ સુમન્ત્રેણ સહ રામો નિવેશનાત્
પછી, સીતાને વિદાય લઈને અને શુભ કાર્ય કરાવ્યા પછી, રામ સુમંત્ર સાથે ઘરેથી નીકળી પડ્યા.
પર્વતાદિવ નિષ્ક્રમ્ય સિંહો ગિરિગુહાશયઃ। લક્ષ્મણં દ્વારિ સોઽપશ્યત્ પ્રહ્વાઞ્જલિપુટં સ્થિતમ્
પર્વતની ગુફામાંથી સિંહ નીકળે તેમ, રામ બહાર આવ્યા અને દ્વારે હાથ જોડીને ઊભેલા લક્ષ્મણને જોયા.
અથ મધ્યમકક્ષ્યાયાં સમાગચ્છત્ સુહૃજ્જનૈઃ। સ સર્વાનર્થિનો દૃષ્ટ્વા સમેત્ય પ્રતિનન્દ્ય ચ
પછી, મધ્યકક્ષામાં મિત્રો સાથે મળતા, રામએ બધા આવનાર અરજદારોને જોઈ, મળ્યા અને આનંદપૂર્વક આવકાર્યા.
તતઃ પાવકસંકાશમારુરોહ રથોત્તમમ્। વૈયાઘ્રં પુરુષવ્યાઘ્રો રાજિતં રાજનન્દનઃ
પછી રાજાના લાડકવાયા, પુરુષોમાં વાઘ સમાન, અગ્નિ જેવી તેજસ્વી રથ પર ચઢ્યા.
મેઘનાદમસમ્બાધં મણિહેમવિભૂષિતમ્। મુષ્ણન્તમિવ ચક્ષૂંષિ પ્રભયા મેરુવર્ચસમ્
એ રથ મેઘના ગર્જનાની જેમ ધ્વનિત થતો, મોતી અને સોનાથી શોભિત હતો, અને તેની કાંતિથી સૌના નેત્ર ચમકી ઉઠ્યા, જાણે મેરુ પર્વત જેવી તેજસ્વીતા ધરાવતો હોય.
કરેણુશિશુકલ્પૈશ્ચ યુક્તં પરમવાજિભિઃ। હરિયુક્તં સહસ્રાક્ષો રથમિન્દ્ર ઇવાશુગમ્
તે રથ ઉત્તમ ઘોડાઓએ ખેંચતો હતો, જે યુવાન હાથીઓ જેવી મજબૂતતા ધરાવતા અને પવન જેવી ઝડપથી દોડતા, લીલા ઘોડાઓ જોડાયેલા હતા, જાણે ઇન્દ્રદેવનો રથ હોય.
પ્રયયૌ તૂર્ણમાસ્થાય રાઘવો જ્વલિતઃ શ્રિયા। સ પર્જન્ય ઇવાકાશે સ્વનવાનભિનાદયન્
રાઘવ તેજથી ઝળહળતા, ઝડપથી રથ પર ચઢીને નીકળી પડ્યા, જેમ વાદળો આકાશમાં ગર્જના કરે તેમ ધ્વનિ થવા લાગી.
નિકેતાન્નિર્યયૌ શ્રીમાન્ મહાભ્રાદિવ ચન્દ્રમાઃ। ચિત્રચામરપાણિસ્તુ લક્ષ્મણો રાઘવાનુજઃ
શ્રીમંત રાજકુમાર પોતાના મહેલમાંથી બહાર નીકળ્યા, જાણે મહામેઘમાંથી ચાંદ્રમાએ પ્રકાશિત થઈ બહાર આવે, અને તેમના ભાઈ લક્ષ્મણે સુંદર ચામરું પકડી તેમને સાથે આપ્યું.
જુગોપ ભ્રાતરં ભ્રાતા રથમાસ્થાય પૃષ્ઠતઃ। તતો હલહલાશબ્દસ્તુમુલઃ સમજાયત
લક્ષ્મણે રથની પાછળ બેઠા રહી ભાઈની રક્ષા કરી; પછી અચાનક ભારે ગૂંજી ઉઠેલી અવાજો સંભળાઈ.
તસ્ય નિષ્ક્રમમાણસ્ય જનૌઘસ્ય સમન્તતઃ। તતો હયવરા મુખ્યા નાગાશ્ચ ગિરિસંનિભાઃ
જ્યારે તેઓ નીકળી રહ્યા હતા, ત્યારે ચારેય બાજુથી લોકોની ભીડ એકઠી થઈ; પછી પર્વત જેવા મોટા હાથીઓ અને શ્રેષ્ઠ ઘોડાઓ પણ તેમની પાછળ ચાલ્યા.
અનુજગ્મુસ્તથા રામં શતશોઽથ સહસ્રશઃ। અગ્રતશ્ચાસ્ય સંનદ્ધાશ્ચન્દનાગુરુભૂષિતાઃ
એ રીતે રામને પછાડી ને સૈંકડો-હજારો લોકો ચાલ્યા; આગળ ચંદન અને અગરુથી સુગંધિત, શસ્ત્રોથી સજ્જ યોદ્ધાઓ ચાલતા હતા.
ખડ્ગચાપધરાઃ શૂરા જગ્મુરાશંસવો જનાઃ। તતો વાદિત્રશબ્દાશ્ચ સ્તુતિશબ્દાશ્ચ વન્દિનામ્
ત્યાં તલવાર અને ધનુષ ધારણ કરનાર શૂરવીર આશાવાન લોકો આગળ વધ્યા; પછી વાદ્યોના અવાજ અને વંદકોના સ્તુતિગાન સંભળાયા.
સિંહનાદાશ્ચ શૂરાણાં તતઃ શુશ્રુવિરે પથિ। હર્મ્યવાતાયનસ્થાભિર્ભૂષિતાભિઃ સમન્તતઃ
માર્ગ પર શૂરવીરોના સિંહગર્જના જેવા અવાજો સંભળાતા, અને મહેલોની ઝરખાંઓ પાસે ઉભેલી શૃંગારિત સ્ત્રીઓએ એ અવાજો વધાર્યા.
કીર્યમાણઃ સુપુષ્પૌઘૈર્યયૌ સ્ત્રીભિરરિંદમઃ। રામં સર્વાનવદ્યાઙ્ગ્યો રામપિપ્રીષયા તતઃ
શત્રુવિનાશક રામ સ્ત્રીઓ દ્વારા પુષ્પવર્ષાથી સન્માનિત થતા આગળ વધ્યા; સર્વે અંગે નિર્દોષ એવા રામને જોઈને સ્ત્રીઓ આનંદિત થઈ.
વચોભિરગ્ર્યૈર્હર્મ્યસ્થાઃ ક્ષિતિસ્થાશ્ચ વવન્દિરે। નૂનં નન્દતિ તે માતા કૌસલ્યા માતૃનન્દન
મહેલો અને જમીન પર ઉભેલા લોકોએ ઉત્તમ વચનો દ્વારા રામનું સન્માન કર્યું: 'નિષ્શ્ચયે, માતા કૌસલ્યા આજે ખૂબ ખુશ છે, હે માતાના લાડકવાયા.'
પશ્યન્તી સિદ્ધયાત્રં ત્વાં પિત્ર્યં રાજ્યમુપસ્થિતમ્। સર્વસીમન્તિનીભ્યશ્ચ સીતાં સીમન્તિનીં વરામ્
'તમે સિદ્ધયાત્રા કરી પિતૃરાજ્ય પ્રાપ્ત કરો છો એ જોઈને, અને સર્વે સીમંતિનીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી સીતાને પણ સાથે જોઈને.'
અમન્યન્ત હિ તા નાર્યો રામસ્ય હૃદયપ્રિયામ્। તયા સુચરિતં દેવ્યા પુરા નૂનં મહત્ તપઃ
એ સ્ત્રીઓ સીતાને, જે રામના હૃદયને પ્રિય છે, સર્વે સીમંતિનીઓમાં શ્રેષ્ઠ માની; નિશ્ચયે એ રાણીયે પૂર્વે મહાન તપ કર્યું હશે.
રોહિણીવ શશાઙ્કેન રામસંયોગમાપ યા। ઇતિ પ્રાસાદશૃઙ્ગેષુ પ્રમદાભિર્નરોત્તમઃ। શુશ્રાવ રાજમાર્ગસ્થઃ પ્રિયા વાચ ઉદાહૃતાઃ
જેમ રોહિણીને ચંદ્ર સાથે મિલન મળ્યો, તેમ સીતાએ રામ સાથે એકતા પામી; એ રીતે મહેલોની મિનારો પર ઊભેલી સ્ત્રીઓના મીઠા વચનો રાજમાર્ગ પર જતા રામના કાને પડ્યા.
સ રાઘવસ્તત્ર તદા પ્રલાપાન્ શુશ્રાવ લોકસ્ય સમાગતસ્ય। આત્માધિકારા વિવિધાશ્ચ વાચઃ પ્રહૃષ્ટરૂપસ્ય પુરે જનસ્ય
ત્યાં રાઘવે એકઠા થયેલા લોકોના વિવિધ વાતો, પોતાના મનની લાગણીઓ વ્યક્ત કરતી, અને શહેરના આનંદિત નાગરિકોના સંવાદો સાંભળ્યા.
એષ શ્રિયં ગચ્છતિ રાઘવોઽદ્ય રાજપ્રસાદાદ્ વિપુલાં ગમિષ્યન્। એતે વયં સર્વસમૃદ્ધકામા યેષામયં નો ભવિતા પ્રશાસ્તા
‘આજે રાઘવને મહાન વૈભવ પ્રાપ્ત થવાનું છે, રાજમહેલ તરફથી વિશાળ સન્માન મળશે; હવે આપણે સૌના સર્વે ઇચ્છાઓ પૂર્ણ થશે, કેમ કે એ આપણો શાસક બનશે.’
લાભો જનસ્યાસ્ય યદેષ સર્વં પ્રપત્સ્યતે રાષ્ટ્રમિદં ચિરાય। ન હ્યપ્રિયં કિંચન જાતુ કશ્ચિત્ પશ્યેન્ન દુઃખં મનુજાધિપેઽસ્મિન્
‘આ લોકોનું સૌભાગ્ય છે કે રામ લાંબા સમય સુધી આ રાજ્ય સંભાળશે; આવા રાજામાં કોઈને ક્યારેય દુઃખ કે અપ્રિય કંઈ જોવા નહીં મળે.’
સ ઘોષવદ્ભિશ્ચ હયૈઃ સનાગૈઃ પુરઃસરૈઃ સ્વસ્તિકસૂતમાગધૈઃ। મહીયમાનઃ પ્રવરૈશ્ચ વાદકૈ- રભિષ્ટુતો વૈશ્રવણો યથા યયૌ
ઘોડાઓના ઉંચા રણકાર અને હાથીઓની ગર્જના વચ્ચે, શુભ વંદીઓ અને ગાયકોએ આગળથી વખાણતા, શ્રેષ્ઠ વાદકોના સંગાથે, જેમ વૈશ્વરાણને મહિમા મળે તેમ, તે આગળ વધ્યો.
કરેણુમાતઙ્ગરથાશ્વસંકુલં મહાજનૌઘૈઃ પરિપૂર્ણચત્વરમ્। પ્રભૂતરત્નં બહુપણ્યસંચયં દદર્શ રામો વિમલં મહાપથમ્
રામે જોયું કે મહાન રસ્તો હાથી, રથ, ઘોડા અને લોકોની ભીડથી ભરેલો છે, ચોરાહાઓ પર લોકોની ભીડ છે, અનેક રત્નો અને વિવિધ વસ્તુઓથી સમૃદ્ધ છે, અને એ માર્ગ ચમકતો અને શુદ્ધ છે.
thumb|સપ્તદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે સપ્તદશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો સત્તરમો અધ્યાય હવે સાંભળો.
સ રામો રથમાસ્થાય સમ્પ્રહૃષ્ટસુહૃજ્જનઃ। પતાકાધ્વજસમ્પન્નં મહાર્હાગુરુધૂપિતમ્
રામ રથ પર બેઠો, આસપાસ આનંદિત મિત્રો હતા, રથ ધ્વજ અને પટાકાઓથી શોભતો હતો અને કિંમતી સુગંધથી મહેકતો હતો.
અપશ્યન્નગરં શ્રીમાન્ નાનાજનસમન્વિતમ્। સ ગૃહૈરભ્રસંકાશૈઃ પાણ્ડુરૈરુપશોભિતમ્
શ્રીમાન રામે શહેર તરફ જોયું, જ્યાં અનેક લોકો ભેગા થયા હતા અને ઘરો વાદળ જેવી સફેદતા સાથે ઝગમગતા હતા.
રાજમાર્ગં યયૌ રામો મધ્યેનાગુરુધૂપિતમ્। ચન્દનાનાં ચ મુખ્યાનામગુરૂણાં ચ સંચયૈઃ
રામ રાજમાર્ગે આગળ વધ્યો, રસ્તાની વચ્ચે સુગંધિત ધૂપ હતી અને ચારે બાજુ ચંદન અને અગરુના ઢગલા મૂકવામાં આવ્યા હતા.
ઉત્તમાનાં ચ ગન્ધાનાં ક્ષૌમકૌશામ્બરસ્ય ચ। અવિદ્ધાભિશ્ચ મુક્તાભિરુત્તમૈઃ સ્ફાટિકૈરપિ
ત્યાં શ્રેષ્ઠ સુગંધો, કાપડના નાજુક વસ્ત્રો, છિદ્ર ન કરેલી મુક્તાઓ અને સુંદર સ્ફટિક પણ મૂકવામાં આવ્યા હતા.
શોભમાનમસમ્બાધં તં રાજપથમુત્તમમ્। સંવૃતં વિવિધૈઃ પુષ્પૈર્ભક્ષ્યૈરુચ્ચાવચૈરપિ
તે રાજમાર્ગ સુંદર અને ખુલ્લો હતો, વિવિધ ફૂલો અને વિવિધ પ્રકારના ખોરાકથી ઢંકાયેલો હતો, ઊંચા અને નીચા બધાં જ જોવા મળતા હતા.
દદર્શ તં રાજપથં દિવિ દેવપતિર્યથા। દધ્યક્ષતહવિર્લાજૈર્ધૂપૈરગુરુચન્દનૈઃ
તે રાજમાર્ગને રામે જોયો, જાણે સ્વર્ગમાં દેવોના રાજાએ જોયો હોય, દહીં, અક્ષત, લાજ અને અગરુ-ચંદનની ધૂપથી શોભતો હતો.