વાલ્મીકિરામાયણમ્

દેવગન્ધર્વસંકાશાઃ તત્ર તે ન્યવસન્ સુખમ્ । ચિત્રકૂટઙ્ગતે રામે પુત્રશોકાતુરસ્તથા ॥૧-૧-

ત્યાં, તેઓ દેવ અને ગંધર્વ જેવા, આનંદથી રહેતા; ચિત્રકૂટમાં રામ રહેતા, પિતા દશરથ પુત્રના શોકથી પીડાતા.

રાજા દશરથસ્સ્વર્ગં જગામ વિલપન્ સુતમ્ । ગતે તુ તસ્મિન્ ભરતો વસિષ્ઠપ્રમુખૈર્દ્વિજૈઃ ॥૧-૧-

રાજા દશરથ, પુત્ર માટે રડતા, સ્વર્ગે ગયા; પછી, વશિષ્ઠ અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોના આગ્રહથી, ભરત—

નિયુજ્યમાનો રાજ્યાય નૈચ્છત્ રાજ્યં મહાબલઃ । સ જગામ વનં વીરો રામપાદપ્રસાદકઃ ॥૧-૧-

રાજ્ય માટે નિમણૂક મળ્યા છતાં, મહાબળવાન ભરતે રાજ્ય ઈચ્છ્યું નહીં; એ વિરુ રામના પગના આશીર્વાદ માટે વનમાં ગયો.

ગત્વા તુ સ મહાત્માનં રામં સત્યપરાક્રમમ્ । અયાચદ્ભ્રાતરં રામમ્ આર્યભાવપુરસ્કૃતઃ ॥૧-૧-

મહાન આત્મા, સત્ય અને પરાક્રમમાં અડગ રામ પાસે જઈ, ભરતે આર્ય ભાવથી રામને વિનંતી કરી.

ત્વમેવ રાજા ધર્મજ્ઞ ઇતિ રામં વચોઽબ્રવીત્ । રામોઽપિ પરમોદારઃ સુમુખસ્સુમહાયશાઃ ॥૧-૧-

ભરતે રામને કહ્યું, 'તમે જ રાજા છો, ધર્મ જાણો છો'; અને રામ, અત્યંત ઉદાર, સુંદર મુખવાળો અને મહાન યશવંત—

ન ચૈચ્છત્ પિતુરાદેશાત્ રાજ્યં રામો મહાબલઃ । પાદુકે ચાસ્ય રાજ્યાય ન્યાસં દત્ત્વા પુનઃ પુનઃ ॥૧-૧-

પરંતુ મહાબળવાન રામે પિતાના આદેશને માન આપીને રાજ્ય સ્વીકાર્યું નહીં; તેણે રાજ્ય માટે પોતાની પાદુકા વારંવાર સોંપી દીધી.

નિવર્તયામાસ તતો ભરતં ભરતાગ્રજઃ । સ કામમનવાપ્યૈવ રામપાદાવુપસ્પૃશન્ ॥૧-૧-

પછી ભરતના મોટા ભાઈ રામે ભરતને પાછા જવા માટે સમજાવ્યો; પોતાની ઈચ્છા પૂરી ન થઈ હોવા છતાં, ભરતે રામના પગ સ્પર્શ કર્યા.

નન્દિગ્રામેઽકરોદ્ રાજ્યં રામાગમનકાઙ્ક્ષયા । ગતે તુ ભરતે શ્રીમાન્ સત્યસન્ધો જિતેન્દ્રિયઃ ॥૧-૧-

નંદિગ્રામમાં, મહાન અને સત્યનિષ્ઠ ભરતે રામના પાછા આવવાની આશામાં રાજ્ય ચલાવ્યું.

રામસ્તુ પુનરાલક્ષ્ય નાગરસ્ય જનસ્ય ચ । તત્રાગમનમેકાગ્રો દણ્ડકાન્ પ્રવિવેશ હ ॥૧-૧-

પરંતુ રામે શહેરના લોકોના આવવાનું જાણીને, એકાગ્ર મનથી દંડકવનમાં પ્રવેશ કર્યો.

પ્રવિશ્ય તુ મહારણ્યં રામો રાજીવલોચનઃ । વિરાધં રાક્ષસં હત્વા શરભઙ્ગં દદર્શ હ ॥૧-૧-

મહાન વનમાં પ્રવેશ કરીને, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર રામે વિરાધ નામના રાક્ષસને મારી નાખ્યો અને શરભંગને મળ્યો.

સુતીક્ષ્ણં ચાપ્યગસ્ત્યં ચ અગસ્ત્યભ્રાતરં તથા । અગસ્ત્યવચનાચ્ચૈવ જગ્રાહૈન્દ્રં શરાસનમ્ ॥૧-૧-

તેને સુતીક્ષ્ન, અગસ્ત્ય અને અગસ્ત્યના ભાઈને પણ મળ્યા; અને અગસ્ત્યના કહેવા પર ઇન્દ્રનું ધનુષ્ય મેળવ્યું.

ખડ્ગઞ્ચ પરમ પ્રીતસ્તૂણી ચાક્ષયસાયકૌ । વસતસ્તસ્ય રામસ્ય વને વનચરૈઃ સહ ॥૧-૧-

રામે ખૂબ આનંદથી તલવાર અને ક્યારેય ખાલી ન થતી તીરોની તૂણી મેળવી; વનમાં રામ વનવાસીઓ સાથે રહેતો હતો.

ઋષયોઽભ્યાગમન્ સર્વે વધાયાસુરરક્ષસામ્ । સ તેષાં પ્રતિશુશ્રાવ રાક્ષસાનાં તદા વને ॥૧-૧-

બધા ઋષિઓ રામ પાસે આવ્યા, રાક્ષસો અને અસુરોના વિનાશ માટે; રામે તેમને વનમાં રાક્ષસોનો નાશ કરવાનો વચન આપ્યો.

પ્રતિજ્ઞાતશ્ચ રામેણ વધઃ સંયતિ રક્ષસામ્ । ઋષીણામગ્નિકલ્પાનાં દણ્ડકારણ્યવાસીનામ્ ॥૧-૧-

રામે દંડકવનમાં રહેતા અગ્નિ સમાન ઋષિઓ માટે યુદ્ધમાં રાક્ષસોનો નાશ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો.

તેન તત્રૈવ વસતા જનસ્થાનનિવાસિની । વિરૂપિતા શૂર્પણખા રાક્ષસી કામરૂપિણી ॥૧-૧-

ત્યાં રહેતા સમયે, જનસ્થાનમાં વસતી, મનગમતી રૂપ ધારણ કરતી રાક્ષસી શૂર્પણખાનું રૂપ બગાડવામાં આવ્યું.

તતઃ શૂર્પણખાવાક્યાદુદ્યુક્તાન્ સર્વરાક્ષસાન્ । ખરં ત્રિશિરસં ચૈવ દૂષણં ચૈવ રાક્ષસમ્ ॥૧-૧-

પછી શૂર્પણખાના શબ્દથી, બધા રાક્ષસો, ખરા, ત્રિશિર અને દુષણ સહિત, યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા.

નિજઘાન રણે રામસ્તેષાં ચૈવ પદાનુગાન્ । વને તસ્મિન્ નિવસતા જનસ્થાનનિવાસિનામ્ ॥૧-૧-

રામે યુદ્ધમાં તેમને અને તેમના અનુયાયીઓને મારી નાખ્યા, જ્યારે તે વનમાં જનસ્થાનના વાસીઓ વચ્ચે રહેતો હતો.

રક્ષસાં નિહતાન્યાસન્ સહસ્રાણિ ચતુર્દશ । તતો જ્ઞાતિવધં શ્રુત્વા રાવણઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ॥૧-૧-

રાક્ષસોના ચૌદ હજાર માર્યા ગયા; પછી પોતાના કુટુંબના વિનાશની વાત સાંભળીને રાવણ ક્રોધથી ભરાઈ ગયો.

સહાયં વરયામાસ મારીચં નામ રાક્ષસમ્ । વાર્યમાણઃ સુબહુશો મારીચેન સ રાવણઃ ॥૧-૧-

તેને સહાય માટે મારીચ નામના રાક્ષસને પસંદ કર્યો; મારીચે ઘણી વાર સમજાવ્યું છતાં રાવણે સાંભળ્યું નહીં.

ન વિરોધો બલવતા ક્ષમો રાવણ તેન તે । અનાદૃત્ય તુ તદ્વાક્યં રાવણઃ કાલચોદિતઃ ॥૧-૧-

મારીચે રાવણને કહ્યું, 'મજબૂત માણસ સાથે વિરોધ કરવો શક્ય નથી'; પણ રાવણ, સમયના પ્રેરણા હેઠળ, એ વાતો અવગણીને—

જગામ સહમારીચસ્તસ્યાશ્રમપદં તદા । તેન માયાવિના દૂરમપવાહ્ય નૃપાત્મજૌ ॥૧-૧-

—મારીચ સાથે એ આશ્રમમાં ગયો; અને એ ચતુર રાક્ષસે બંને રાજકુમારોને દૂર લઈ ગયો.

જહાર ભાર્યાં રામસ્ય ગૃધ્રં હત્વા જટાયુષમ્ । ગૃધ્રઞ્ચ નિહતં દૃષ્ટ્વા હૃતાં શ્રુત્વા ચ મૈથિલીમ્ ॥૧-૧-

રાવણે રામની પત્નીનું અપહરણ કર્યું, ગૃધ્ર જટાયુને મારી નાખ્યો; ગૃધ્રને મરેલો જોઈ અને સીતાનું અપહરણ સાંભળીને—

રાઘવઃ શોકસંતપ્તો વિલલાપાકુલેન્દ્રિયઃ । તતસ્તેનૈવ શોકેન ગૃધ્રં દગ્ધ્વા જટાયુષમ્ ॥૧-૧-

રાઘવ શોકથી પીડાઈ ગયો, તેની ઇન્દ્રિયોએ અશાંતિ પામી, અને એ શોકમાં જ ગૃધ્ર જટાયુનું દાહ કર્યું.

માર્ગમાણો વને સીતાં રાક્ષસં સન્દદર્શ હ । કબન્ધં નામ રૂપેણ વિકૃતં ઘોરદર્શનમ્ ॥૧-૧-

સીતા ને વનમાં શોધતા, તેણે એક ભયાનક અને વિકૃત રૂપ ધરાવતો રાક્ષસ, કબંધ નામે, જોઈ લીધો.

તન્નિહત્ય મહાબાહુર્દદાહ સ્વર્ગતશ્ચ સઃ । સ ચાસ્ય કથયામાસ શબરીં ધર્મચારિણીમ્ ॥૧-૧-

તેને માર્યા પછી, મહાબાહુએ તેની દેહને દહન કર્યો; કબંધ સ્વર્ગમાં ગયા ત્યારે, તેણે રામને ધર્મનિષ્ઠ શબરી વિશે કહ્યું.

શ્રમણાં ધર્મનિપુણામભિગચ્છેતિ રાઘવ । સોઽભ્ય ગચ્છન્મહાતેજાઃ શબરીં શત્રુસૂદનઃ ॥૧-૧-

"શબરી પાસે જાઓ, જે ધર્મમાં નિપુણ અને નિષ્ઠાવાન છે," એમ કબંધે રાઘવને કહ્યું; તો તેજસ્વી શત્રુઓનો વિનાશક રામ શબરી પાસે ગયો.

શબર્યા પૂજિતઃ સમ્યગ્ રામો દશરથાત્મજઃ । પમ્પાતીરે હનુમતા સઙ્ગતો વાનરેણ હ ॥૧-૧-

શબરીએ રામ, દશરથપુત્ર, ને યોગ્ય રીતે સન્માન કર્યો; પંપા તળાવની કાંઠે રામનું હનુમાન વાનર સાથે મળવું થયું.

હનુમદ્વચનાચ્ચૈવ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ । સુગ્રીવાય ચ તત્સર્વં શંસદ્રામો મહાબલઃ ॥૧-૧-

હનુમાનના વચનથી રામ સુગ્રીવ સાથે મળ્યો; અને મહાબલિ રામે સુગ્રીવને બધું કહી દીધું.

આદિતસ્તદ્ યથાવૃત્તં સીતાયાશ્ચ વિશેષતઃ । સુગ્રીવશ્ચાપિ તત્સર્વં શ્રુત્વા રામસ્ય વાનરઃ ॥૧-૧-

શરૂઆતથી, ખાસ કરીને સીતા અંગે, રામે સમગ્ર ઘટના સુગ્રીવને કહી; અને વાનર સુગ્રીવે રામની વાત ધ્યાનથી સાંભળી.