કાઞ્ચનપ્રતિમૈકાગ્રં મણિવિદ્રુમતોરણમ્। શારદાભ્રઘનપ્રખ્યં દીપ્તં મેરુગુહાસમમ્
તેમાં સોનાની સુંદર મૂર્તિઓ, મણિ અને મુક્તાના તોરણ, અને શરદ ઋતુના વાદળ જેવું તેજ હતું, જે મેરુ પર્વતની ગુફા જેવી ઝળહળતી હતી.
મણિભિર્વરમાલ્યાનાં સુમહદ્ભિરલંકૃતમ્। મુક્તામણિભિરાકીર્ણં ચન્દનાગુરુભૂષિતમ્
તે ઘર કિંમતી રત્નોના હારોથી ભવ્ય રીતે શોભાયું હતું, મુક્તા અને મણિથી છવાયેલું અને ચંદન તથા અગરૂના સુગંધથી સુગંધિત હતું.
ગન્ધાન્ મનોજ્ઞાન્ વિસૃજદ્ દાર્દુરં શિખરં યથા। સારસૈશ્ચ મયૂરૈશ્ચ વિનદદ્ભિર્વિરાજિતમ્
તે ઘર મનમોહક સુગંધ ફેલાવતું હતું, જાણે વરસાદી ઋતુમાં પર્વત શિખર હોય, અને ત્યાં બગલા તથા મોરોની ટહુકથી શોભતું હતું.
સુકૃતેહામૃગાકીર્ણમુત્કીર્ણં ભક્તિભિસ્તથા। મનશ્ચક્ષુશ્ચ ભૂતાનામાદદત્ તિગ્મતેજસા
તે આસપાસ સુંદર કોતરાયેલા હરણોથી ઘેરાયેલું હતું, ભક્તિપૂર્વક બનાવેલું, અને તેની તેજસ્વિતા દરેકના મન અને આંખને આકર્ષતી હતી.
ચન્દ્રભાસ્કરસંકાશં કુબેરભવનોપમમ્। મહેન્દ્રધામપ્રતિમં નાનાપક્ષિસમાકુલમ્
તે ઘર ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતું, કુબેરના મહેલ જેવું, મહેન્દ્રધામ સમાન અને વિવિધ પક્ષીઓથી ભરેલું હતું.
મેરુશૃઙ્ગસમં સૂતો રામવેશ્મ દદર્શ હ। ઉપસ્થિતૈઃ સમાકીર્ણં જનૈરઞ્જલિકારિભિઃ
રથચાલકે રામનું ઘર જોયું, જે મેરુ પર્વતના શિખર જેટલું ઉંચું હતું, અને ત્યાં ભેગા થયેલા લોકો હાથ જોડીને ઊભા હતા.
ઉપાદાય સમાક્રાન્તૈસ્તદા જાનપદૈર્જનૈઃ। રામાભિષેકસુમુખૈરુન્મુખૈઃ સમલંકૃતમ્
તે ઘર ગામડાના લોકોથી ભરેલું હતું, જે રામના અભિષેકની આશાથી ખુશખુશાલ ચહેરા લઈને આવ્યા હતા.
મહામેઘસમપ્રખ્યમુદગ્રં સુવિરાજિતમ્। નાનારત્નસમાકીર્ણં કુબ્જકૈરપિ ચાવૃતમ્
મહાન મેઘ જેવું ભવ્ય અને ઉંચું ઘર, અનેક રત્નોથી શોભાયમાન હતું અને ત્યાં નાના-નાના કુબજ લોકો પણ આસપાસ હતા.
સ વાજિયુક્તેન રથેન સારથિઃ સમાકુલં રાજકુલં વિરાજયન્। વરૂથિના રાજગૃહાભિપાતિના પુરસ્ય સર્વસ્ય મનાંસિ હર્ષયન્
ઘોડા જોડેલા રથમાં બેઠેલો સારથી રાજમહેલમાં ચહલપહલ પેદા કરી રહ્યો હતો અને સુંદર સહયોગીઓ સાથે રાજમહેલ તરફ આગળ વધતો શહેરના બધાં લોકોના મનમાં આનંદ છલકાવતો હતો.
તતઃ સમાસાદ્ય મહાધનં મહત્ પ્રહૃષ્ટરોમા સ બભૂવ સારથિઃ। મૃગૈર્મયૂરૈશ્ચ સમાકુલોલ્બણં ગૃહં વરાર્હસ્ય શચીપતેરિવ
પછી, જ્યારે તે વિશાળ અને ધનવાન મહેલ પાસે પહોંચ્યો, ત્યારે સારથીએ આનંદથી રોમાંચિત થઈ ગયો; મૃગ અને મોરોથી ભરેલું એ ઘર ઈન્દ્રની રાણીના મહેલ જેવું શોભાયમાન લાગતું હતું.
સ તત્ર કૈલાસનિભાઃ સ્વલંકૃતાઃ પ્રવિશ્ય કક્ષ્યાસ્ત્રિદશાલયોપમાઃ। પ્રિયાન્ વરાન્ રામમતે સ્થિતાન્ બહૂન્ વ્યપોહ્ય શુદ્ધાન્તમુપસ્થિતૌ રથી
ત્યાં, કૈલાસ પર્વત જેવી શોભાવાળી અને દેવલોક જેવી સુંદર ઓરડીઓમાં પ્રવેશી, સારથીએ રામને પ્રિય એવા અનેક ઉત્તમ સેવકોને પસાર કરી, શુદ્ધ આંતરમહેલ સુધી પહોંચ્યો.
સ તત્ર શુશ્રાવ ચ હર્ષયુક્તા રામાભિષેકાર્થકૃતાં જનાનામ્। નરેન્દ્રસૂનોરભિમઙ્ગલાર્થાઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય ગિરઃ પ્રહૃષ્ટાઃ
ત્યાં તેણે રામના અભિષેક માટે ભેગા થયેલા લોકોના આનંદભર્યા અવાજો સાંભળ્યા, જે રાજકુમાર માટે શુભકામનાઓ વ્યક્ત કરતા અને સમગ્ર જગત માટે આનંદથી ભરેલા હતા.
મહેન્દ્રસદ્મપ્રતિમં ચ વેશ્મ રામસ્ય રમ્યં મૃગપક્ષિજુષ્ટમ્। દદર્શ મેરોરિવ શૃઙ્ગમુચ્ચં વિભ્રાજમાનં પ્રભયા સુમન્ત્રઃ
સુમંત્રએ રામનું મહેલ જોયું, જે ઈન્દ્રના મહેલ જેવું ભવ્ય હતું, મૃગ અને પક્ષીઓથી ભરેલું અને મેરુ પર્વતની ચોટી જેટલું ઊંચું, પોતાની તેજસ્વિતાથી ઝગમગતું હતું.
ઉપસ્થિતૈરઞ્જલિકારિભિશ્ચ સોપાયનૈર્જાનપદૈર્જનૈશ્ચ। કોટ્યા પરાર્ધૈશ્ચ વિમુક્તયાનૈઃ સમાકુલં દ્વારપદં દદર્શ
તેને મહેલના દ્વાર પાસે ગામડાના લોકો ભેટો લઈને અને વિનમ્રતાપૂર્વક અભિવાદન કરતા, તેમજ અસંખ્ય રથ-ગાડીઓ ઉભી હોવાથી, બધું જ સ્થળ ભીડભર્યું અને ચહલપહલથી ભરેલું દેખાયું.
તતો મહામેઘમહીધરાભં પ્રભિન્નમત્યઙ્કુશમત્યસહ્યમ્। રામોપવાહ્યં રુચિરં દદર્શ શત્રુઞ્જયં નાગમુદગ્રકાયમ્
પછી તેણે એક વિશાળ હાથી જોયો, જે ઘનઘોર વાદળથી ઢંકાયેલા પર્વત જેવો લાગતો, અંકુશથી પણ કાબૂમાં ન આવે એવો, રામ માટે યોગ્ય અને શત્રુન્જય નામનો, વિશાળ શરીરવાળો હતો.
સ્વલંકૃતાન્ સાશ્વરથાન્ સકુઞ્જરા- નમાત્યમુખ્યાંશ્ચ દદર્શ વલ્લભાન્। વ્યપોહ્ય સૂતઃ સહિતાન્ સમન્તતઃ સમૃદ્ધમન્તઃપુરમાવિવેશ હ
તેણે રામના પ્રિય એવા મુખ્ય મંત્રીઓ, સુંદર રીતે શોભાયમાન, ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સાથે જોયા; સારથીએ તેમને સર્વત્ર પસાર કરી, સમૃદ્ધ આંતરમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.
તતોઽદ્રિકૂટાચલમેઘસંનિભં મહાવિમાનોપમવેશ્મસંયુતમ્। અવાર્યમાણઃ પ્રવિવેશ સારથિઃ પ્રભૂતરત્નં મકરો યથાર્ણવમ્
પછી સારથી કોઈ રોકટોક વિના, પર્વતની ચોટી અને વિશાળ મહેલ જેવાં, અનેક ખજાનાઓથી ભરેલા મહેલમાં પ્રવેશ્યો, જેમ માછલી દરિયામાં જાય છે તેમ.
thumb|ષોડશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ષોડશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો સોળમો અધ્યાય હવે સાંભળો.
સ તદન્તઃપુરદ્વારં સમતીત્ય જનાકુલમ્। પ્રવિવિક્તાં તતઃ કક્ષ્યામાસસાદ પુરાણવિત્
તે લોકોથી ભરેલા મહેલના દ્વારને પાર કરી, પછી એ પુરાતન રીતોમાં નિષ્ણાત એવો વ્યક્તિ એકાંત ઓરડામાં પહોંચ્યો.
પ્રાસકાર્મુકબિભ્રદ્ભિર્યુવભિર્મૃષ્ટકુણ્ડલૈઃ। અપ્રમાદિભિરેકાગ્રૈઃ સ્વાનુરક્તૈરધિષ્ઠિતામ્
ત્યાં યુવાન રક્ષકો, હાથમાં તલવાર અને ધનુષ ધારણ કરેલા, ચમકતા કાનના કુંડળ પહેરેલા, સાવધાન અને એકાગ્ર, પોતાના સ્વામી પ્રતિ વફાદાર, ઉભા હતા.
તત્ર કાષાયિણો વૃદ્ધાન્ વેત્રપાણીન્ સ્વલંકૃતાન્। દદર્શ વિષ્ઠિતાન્ દ્વારિ સ્ત્ર્યધ્યક્ષાન્ સમાહિતાન્
ત્યાં તેણે કેસરિયા વસ્ત્ર પહેરેલા વૃદ્ધો, હાથમાં લાકડી ધરાવતા અને શોભાયમાન, દ્વાર પાસે બેઠેલા, અને સ્ત્રીઓના વ્યવસ્થાપકો, ધ્યાનપૂર્વક બેઠેલા જોયા.
તે સમીક્ષ્ય સમાયાન્તં રામપ્રિયચિકીર્ષવઃ। સહસોત્પતિતાઃ સર્વે હ્યાસનેભ્યઃ સસમ્ભ્રમાઃ
તેણે આવતો જોઈ, રામને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છતા બધા જ ઉત્સાહથી અને આદરપૂર્વક તુરંત પોતાના બેઠેલા સ્થાનેથી ઊભા થઈ ગયા.
તાનુવાચ વિનીતાત્મા સૂતપુત્રઃ પ્રદક્ષિણઃ। ક્ષિપ્રમાખ્યાત રામાય સુમન્ત્રો દ્વારિ તિષ્ઠતિ
વિનમ્ર હૃદયવાળા સારથિપુત્રે તેમને પરિભ્રમણ કરીને કહ્યું: 'ઝલદી રામને કહો કે સુમંત્ર દ્વાર પર રાહ જોઈ રહ્યો છે.'
તે રામમુપસઙ્ગમ્ય ભર્તુઃ પ્રિયચિકીર્ષવઃ। સહભાર્યાય રામાય ક્ષિપ્રમેવાચચક્ષિરે
તેઓ, પોતાના સ્વામી રામને પ્રસન્ન કરવા ઉત્સુક, તરત જ રામ અને તેમની પત્નીને સુમંત્રના આગમન વિશે જાણ કરી.
પ્રતિવેદિતમાજ્ઞાય સૂતમભ્યન્તરં પિતુઃ। તત્રૈવાનાયયામાસ રાઘવઃ પ્રિયકામ્યયા
આ જાણ્યા પછી, રાઘવએ આનંદથી, પિતાના આંતરમહેલમાં સારથિને બોલાવ્યો.
તં વૈશ્રવણસંકાશમુપવિષ્ટં સ્વલંકૃતમ્। દદર્શ સૂતઃ પર્યઙ્કે સૌવર્ણે સોત્તરચ્છદે
સારથીએ રામને, કુબેર જેવા, શોભાયમાન, સુવર્ણના પાટલા પર છત્ર સાથે બેઠેલા જોયા.
વરાહરુધિરાભેણ શુચિના ચ સુગન્ધિના। અનુલિપ્તં પરાર્ઘ્યેન ચન્દનેન પરંતપમ્
શત્રુઓને હરાવનાર શ્રીરામ શુદ્ધ અને સુગંધિત, વરાહના લોહી જેવો રંગ ધરાવતા, અમૂલ્ય ચંદનથી અંજાયેલા હતા.
સ્થિતયા પાર્શ્વતશ્ચાપિ વાલવ્યજનહસ્તયા। ઉપેતં સીતયા ભૂયશ્ચિત્રયા શશિનં યથા
શ્રીરામના બાજુએ સીતાજી ઊભી હતી, હાથમાં વાળવાળું પંખું લઈને, સુંદર રીતે શોભતી, જાણે ચાંદને સુંદર તારાની સંગત મળે તેમ.
તં તપન્તમિવાદિત્યમુપપન્નં સ્વતેજસા। વવન્દે વરદં વન્દી વિનયજ્ઞો વિનીતવત્
વિનય અને આદર જાણનારા સ્તુતિગાયકએ, પોતાનાં તેજથી પ્રકાશિત અને દયાળુ શ્રીરામને, જાણે તપતા સૂર્યને નમાવાય તેમ, નમસ્કાર કર્યો.
પ્રાઞ્જલિઃ સુમુખં દૃષ્ટ્વા વિહારશયનાસને। રાજપુત્રમુવાચેદં સુમન્ત્રો રાજસત્કૃતઃ
રાજાએ સન્માન આપેલા સુમંત્રએ, હાથ જોડીને, રમણ અને આરામમાં બેઠેલા, તેજસ્વી મુખવાળા રાજકુમારને સંબોધ્યા.