વરુણશ્ચાગ્નિરિન્દ્રશ્ચ વિજયં પ્રદિશન્તુ તે। ગતા ભગવતી રાત્રિરહઃ શિવમુપસ્થિતમ્
વરુણ, અગ્નિ અને ઇન્દ્ર તને વિજય આપે એવી શુભકામના. પવિત્ર રાત વીતી ગઈ છે અને શુભ દિવસ આવી પહોંચ્યો છે.
બુદ્ધ્યસ્વ રાજશાર્દૂલ કુરુ કાર્યમનન્તરમ્। બ્રાહ્મણા બલમુખ્યાશ્ચ નૈગમાશ્ચાગતાસ્ત્વિહ
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, હવે જાગી ને તારા તાત્કાલિક કામો પૂરા કર. અહી મુખ્ય બ્રાહ્મણો, સૈન્યના નેતાઓ અને શહેરના લોકો બધા ભેગા થયા છે.
દર્શનં તેઽભિકાંક્ષન્તે પ્રતિબુદ્ધ્યસ્વ રાઘવ। સ્તુવન્તં તં તદા સૂતં સુમન્ત્રં મન્ત્રકોવિદમ્
બધાને તારો દર્શન કરવાની ઇચ્છા છે, રાઘવ, હવે જાગ. એ રીતે સુમંત્ર નામનો કુશળ રથચાલક તેની પ્રશંસા કરતાં બોલ્યો.
પ્રતિબુદ્ધ્ય તતો રાજા ઇદં વચનમબ્રવીત્। રામમાનય સૂતેતિ યદસ્યભિહિતો મયા
પછી રાજાએ જાગીને કહ્યું: 'મારે જે કહ્યું હતું એ પ્રમાણે રામને અહીં લાવ.'
કિમિદં કારણં યેન મમાજ્ઞા પ્રતિવાહ્યતે। ન ચૈવ સમ્પ્રસુપ્તોઽહમાનયેહાશુ રાઘવમ્
'મારી આજ્ઞા પૂરી કરવામાં વિલંબ કેમ થાય છે? હું ઊંઘમાં તો નથી, તરત જ રાઘવને અહીં લાવ.'
ઇતિ રાજા દશરથઃ સૂતં તત્રાન્વશાત્ પુનઃ। સ રાજવચનં શ્રુત્વા શિરસા પ્રતિપૂજ્ય તમ્
એ રીતે દશરથ રાજાએ ફરી રથચાલકને આગ્રહપૂર્વક કહ્યું; રાજાની આજ્ઞા સાંભળી તેણે નમ્રતાથી માથું ઝુકાવ્યું.
નિર્જગામ નૃપાવાસાન્મન્યમાનઃ પ્રિયં મહત્। પ્રપન્નો રાજમાર્ગં ચ પતાકાધ્વજશોભિતમ્
પછી તે ખુશખુશાલ સમાચાર લઈને રાજમહેલમાંથી નીકળી, ધ્વજ અને ઝંડા વડે શોભતા રાજમાર્ગે ગયો.
હૃષ્ટઃ પ્રમુદિતઃ સૂતો જગામાશુ વિલોકયન્। સ સૂતસ્તત્ર શુશ્રાવ રામાધિકરણાઃ કથાઃ
આનંદિત અને ખુશ રથચાલક ઝડપથી આગળ વધ્યો અને રસ્તામાં જોઈ રહ્યો; ત્યાં તેણે રામ વિશેની વાતો સાંભળી.
અભિષેચનસંયુક્તાઃ સર્વલોકસ્ય હૃષ્ટવત્। તતો દદર્શ રુચિરં કૈલાસસદૃશપ્રભમ્
લોકો રામના અભિષેકને લઈને ખુશ હતા, બધાને આનંદ હતો; પછી તેણે કૈલાસ પર્વત જેવી તેજસ્વી ભવ્ય હવેલી જોઈ.
રામવેશ્મ સુમન્ત્રસ્તુ શક્રવેશ્મસમપ્રભમ્। મહાકપાટપિહિતં વિતર્દિશતશોભિતમ્
સુમંત્રએ રામનું ઘર જોયું, જે ઇન્દ્રના મહેલ જેટલું તેજસ્વી હતું, મોટા દરવાજા બંધ હતાં અને અનેક ઝરૂખાઓથી શોભતું હતું.
કાઞ્ચનપ્રતિમૈકાગ્રં મણિવિદ્રુમતોરણમ્। શારદાભ્રઘનપ્રખ્યં દીપ્તં મેરુગુહાસમમ્
તેમાં સોનાની સુંદર મૂર્તિઓ, મણિ અને મુક્તાના તોરણ, અને શરદ ઋતુના વાદળ જેવું તેજ હતું, જે મેરુ પર્વતની ગુફા જેવી ઝળહળતી હતી.
મણિભિર્વરમાલ્યાનાં સુમહદ્ભિરલંકૃતમ્। મુક્તામણિભિરાકીર્ણં ચન્દનાગુરુભૂષિતમ્
તે ઘર કિંમતી રત્નોના હારોથી ભવ્ય રીતે શોભાયું હતું, મુક્તા અને મણિથી છવાયેલું અને ચંદન તથા અગરૂના સુગંધથી સુગંધિત હતું.
ગન્ધાન્ મનોજ્ઞાન્ વિસૃજદ્ દાર્દુરં શિખરં યથા। સારસૈશ્ચ મયૂરૈશ્ચ વિનદદ્ભિર્વિરાજિતમ્
તે ઘર મનમોહક સુગંધ ફેલાવતું હતું, જાણે વરસાદી ઋતુમાં પર્વત શિખર હોય, અને ત્યાં બગલા તથા મોરોની ટહુકથી શોભતું હતું.
સુકૃતેહામૃગાકીર્ણમુત્કીર્ણં ભક્તિભિસ્તથા। મનશ્ચક્ષુશ્ચ ભૂતાનામાદદત્ તિગ્મતેજસા
તે આસપાસ સુંદર કોતરાયેલા હરણોથી ઘેરાયેલું હતું, ભક્તિપૂર્વક બનાવેલું, અને તેની તેજસ્વિતા દરેકના મન અને આંખને આકર્ષતી હતી.
ચન્દ્રભાસ્કરસંકાશં કુબેરભવનોપમમ્। મહેન્દ્રધામપ્રતિમં નાનાપક્ષિસમાકુલમ્
તે ઘર ચાંદ્ર અને સૂર્ય જેવી કાંતિ ધરાવતું, કુબેરના મહેલ જેવું, મહેન્દ્રધામ સમાન અને વિવિધ પક્ષીઓથી ભરેલું હતું.
મેરુશૃઙ્ગસમં સૂતો રામવેશ્મ દદર્શ હ। ઉપસ્થિતૈઃ સમાકીર્ણં જનૈરઞ્જલિકારિભિઃ
રથચાલકે રામનું ઘર જોયું, જે મેરુ પર્વતના શિખર જેટલું ઉંચું હતું, અને ત્યાં ભેગા થયેલા લોકો હાથ જોડીને ઊભા હતા.
ઉપાદાય સમાક્રાન્તૈસ્તદા જાનપદૈર્જનૈઃ। રામાભિષેકસુમુખૈરુન્મુખૈઃ સમલંકૃતમ્
તે ઘર ગામડાના લોકોથી ભરેલું હતું, જે રામના અભિષેકની આશાથી ખુશખુશાલ ચહેરા લઈને આવ્યા હતા.
મહામેઘસમપ્રખ્યમુદગ્રં સુવિરાજિતમ્। નાનારત્નસમાકીર્ણં કુબ્જકૈરપિ ચાવૃતમ્
મહાન મેઘ જેવું ભવ્ય અને ઉંચું ઘર, અનેક રત્નોથી શોભાયમાન હતું અને ત્યાં નાના-નાના કુબજ લોકો પણ આસપાસ હતા.
સ વાજિયુક્તેન રથેન સારથિઃ સમાકુલં રાજકુલં વિરાજયન્। વરૂથિના રાજગૃહાભિપાતિના પુરસ્ય સર્વસ્ય મનાંસિ હર્ષયન્
ઘોડા જોડેલા રથમાં બેઠેલો સારથી રાજમહેલમાં ચહલપહલ પેદા કરી રહ્યો હતો અને સુંદર સહયોગીઓ સાથે રાજમહેલ તરફ આગળ વધતો શહેરના બધાં લોકોના મનમાં આનંદ છલકાવતો હતો.
તતઃ સમાસાદ્ય મહાધનં મહત્ પ્રહૃષ્ટરોમા સ બભૂવ સારથિઃ। મૃગૈર્મયૂરૈશ્ચ સમાકુલોલ્બણં ગૃહં વરાર્હસ્ય શચીપતેરિવ
પછી, જ્યારે તે વિશાળ અને ધનવાન મહેલ પાસે પહોંચ્યો, ત્યારે સારથીએ આનંદથી રોમાંચિત થઈ ગયો; મૃગ અને મોરોથી ભરેલું એ ઘર ઈન્દ્રની રાણીના મહેલ જેવું શોભાયમાન લાગતું હતું.
સ તત્ર કૈલાસનિભાઃ સ્વલંકૃતાઃ પ્રવિશ્ય કક્ષ્યાસ્ત્રિદશાલયોપમાઃ। પ્રિયાન્ વરાન્ રામમતે સ્થિતાન્ બહૂન્ વ્યપોહ્ય શુદ્ધાન્તમુપસ્થિતૌ રથી
ત્યાં, કૈલાસ પર્વત જેવી શોભાવાળી અને દેવલોક જેવી સુંદર ઓરડીઓમાં પ્રવેશી, સારથીએ રામને પ્રિય એવા અનેક ઉત્તમ સેવકોને પસાર કરી, શુદ્ધ આંતરમહેલ સુધી પહોંચ્યો.
સ તત્ર શુશ્રાવ ચ હર્ષયુક્તા રામાભિષેકાર્થકૃતાં જનાનામ્। નરેન્દ્રસૂનોરભિમઙ્ગલાર્થાઃ સર્વસ્ય લોકસ્ય ગિરઃ પ્રહૃષ્ટાઃ
ત્યાં તેણે રામના અભિષેક માટે ભેગા થયેલા લોકોના આનંદભર્યા અવાજો સાંભળ્યા, જે રાજકુમાર માટે શુભકામનાઓ વ્યક્ત કરતા અને સમગ્ર જગત માટે આનંદથી ભરેલા હતા.
મહેન્દ્રસદ્મપ્રતિમં ચ વેશ્મ રામસ્ય રમ્યં મૃગપક્ષિજુષ્ટમ્। દદર્શ મેરોરિવ શૃઙ્ગમુચ્ચં વિભ્રાજમાનં પ્રભયા સુમન્ત્રઃ
સુમંત્રએ રામનું મહેલ જોયું, જે ઈન્દ્રના મહેલ જેવું ભવ્ય હતું, મૃગ અને પક્ષીઓથી ભરેલું અને મેરુ પર્વતની ચોટી જેટલું ઊંચું, પોતાની તેજસ્વિતાથી ઝગમગતું હતું.
ઉપસ્થિતૈરઞ્જલિકારિભિશ્ચ સોપાયનૈર્જાનપદૈર્જનૈશ્ચ। કોટ્યા પરાર્ધૈશ્ચ વિમુક્તયાનૈઃ સમાકુલં દ્વારપદં દદર્શ
તેને મહેલના દ્વાર પાસે ગામડાના લોકો ભેટો લઈને અને વિનમ્રતાપૂર્વક અભિવાદન કરતા, તેમજ અસંખ્ય રથ-ગાડીઓ ઉભી હોવાથી, બધું જ સ્થળ ભીડભર્યું અને ચહલપહલથી ભરેલું દેખાયું.
તતો મહામેઘમહીધરાભં પ્રભિન્નમત્યઙ્કુશમત્યસહ્યમ્। રામોપવાહ્યં રુચિરં દદર્શ શત્રુઞ્જયં નાગમુદગ્રકાયમ્
પછી તેણે એક વિશાળ હાથી જોયો, જે ઘનઘોર વાદળથી ઢંકાયેલા પર્વત જેવો લાગતો, અંકુશથી પણ કાબૂમાં ન આવે એવો, રામ માટે યોગ્ય અને શત્રુન્જય નામનો, વિશાળ શરીરવાળો હતો.
સ્વલંકૃતાન્ સાશ્વરથાન્ સકુઞ્જરા- નમાત્યમુખ્યાંશ્ચ દદર્શ વલ્લભાન્। વ્યપોહ્ય સૂતઃ સહિતાન્ સમન્તતઃ સમૃદ્ધમન્તઃપુરમાવિવેશ હ
તેણે રામના પ્રિય એવા મુખ્ય મંત્રીઓ, સુંદર રીતે શોભાયમાન, ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સાથે જોયા; સારથીએ તેમને સર્વત્ર પસાર કરી, સમૃદ્ધ આંતરમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો.
તતોઽદ્રિકૂટાચલમેઘસંનિભં મહાવિમાનોપમવેશ્મસંયુતમ્। અવાર્યમાણઃ પ્રવિવેશ સારથિઃ પ્રભૂતરત્નં મકરો યથાર્ણવમ્
પછી સારથી કોઈ રોકટોક વિના, પર્વતની ચોટી અને વિશાળ મહેલ જેવાં, અનેક ખજાનાઓથી ભરેલા મહેલમાં પ્રવેશ્યો, જેમ માછલી દરિયામાં જાય છે તેમ.
thumb|ષોડશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ષોડશઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો સોળમો અધ્યાય હવે સાંભળો.
સ તદન્તઃપુરદ્વારં સમતીત્ય જનાકુલમ્। પ્રવિવિક્તાં તતઃ કક્ષ્યામાસસાદ પુરાણવિત્
તે લોકોથી ભરેલા મહેલના દ્વારને પાર કરી, પછી એ પુરાતન રીતોમાં નિષ્ણાત એવો વ્યક્તિ એકાંત ઓરડામાં પહોંચ્યો.
પ્રાસકાર્મુકબિભ્રદ્ભિર્યુવભિર્મૃષ્ટકુણ્ડલૈઃ। અપ્રમાદિભિરેકાગ્રૈઃ સ્વાનુરક્તૈરધિષ્ઠિતામ્
ત્યાં યુવાન રક્ષકો, હાથમાં તલવાર અને ધનુષ ધારણ કરેલા, ચમકતા કાનના કુંડળ પહેરેલા, સાવધાન અને એકાગ્ર, પોતાના સ્વામી પ્રતિ વફાદાર, ઉભા હતા.