યદા વક્તું સ્વયં દૈન્યાન્ન શશાક મહીપતિઃ। તદા સુમન્ત્રં મન્ત્રજ્ઞા કૈકેયી પ્રત્યુવાચ હ
જ્યારે રાજા દુઃખથી પોતે બોલી શક્યા નહીં, ત્યારે કૈકેયી, જે સલાહમાં કુશળ હતી, સુમંત્રને બોલી.
સુમન્ત્ર રાજા રજનીં રામહર્ષસમુત્સુકઃ। પ્રજાગરપરિશ્રાન્તો નિદ્રાવશમુપાગતઃ
સુમંત્ર, રાજા રામના અભિષેક માટે આતુર હતા, આખી રાત જાગ્યા અને થાકી ગયા, હવે તેઓ ઊંઘના વશમાં થયા છે.
તદ્ ગચ્છ ત્વરિતં સૂત રાજપુત્રં યશસ્વિનમ્। રામમાનય ભદ્રં તે નાત્ર કાર્યા વિચારણા
એથી, રથચાલક, તું તરત જ જઈને યશસ્વી રાજકુમાર રામને લાવ; તને શુભ થાય—અહીં વિચારવાની જરૂર નથી.
અશ્રુત્વા રાજવચનં કથં ગચ્છામિ ભામિનિ। તચ્છ્રુત્વા મન્ત્રિણો વાક્યં રાજા મન્ત્રિણમબ્રવીત્
'મહાનારી, હું રાજાની આજ્ઞા સાંભળ્યા વિના કેવી રીતે જઈ શકું?' મંત્રીની વાત સાંભળી, રાજાએ મંત્રીને કહ્યું.
સુમન્ત્ર રામં દ્રક્ષ્યામિ શીઘ્રમાનય સુન્દરમ્। સ મન્યમાનઃ કલ્યાણં હૃદયેન નનન્દ ચ
'સુમંત્ર, હું રામને જોઈશ; તું જલ્દી એ સુંદરને લાવ.' આવું માનીને કે શુભ થશે, તેણે મનમાં આનંદ અનુભવ્યો.
નિર્જગામ ચ સ પ્રીત્યા ત્વરિતો રાજશાસનાત્। સુમન્ત્રશ્ચિન્તયામાસ ત્વરિતં ચોદિતસ્તયા
પછી રાજાની આજ્ઞાથી સુમંત્ર ખુશીથી અને ઝડપથી નીકળી ગયા; કૈકેયી દ્વારા ઉત્સાહિત થઈ, તેણે ઝડપથી વિચાર્યું.
વ્યક્તં રામાભિષેકાર્થે ઇહાયાસ્યતિ ધર્મરાટ્। ઇતિ સૂતો મતિં કૃત્વા હર્ષેણ મહતા પુનઃ
'નિશ્ચયે, ધર્મનિષ્ઠ રાજા રામને અભિષેક માટે અહીં બોલાવશે.' એમ વિચારતાં સુમંત્રને ખૂબ આનંદ થયો.
નિર્જગામ મહાતેજા રાઘવસ્ય દિદૃક્ષયા। સાગરહ્રદસંકાશાત્સુમન્ત્રોઽન્તઃપુરાચ્છુભાત્। નિષ્ક્રમ્ય જનસમ્બાધં દદર્શ દ્વારમગ્રતઃ
મહાતેજસ્વી સુમંત્ર રાઘવને જોવા ઉત્સુક થઈને, સમુદ્ર કે વિશાળ તળાવ જેવાં સુંદર આંતઃપુરમાંથી બહાર નીકળ્યા અને આગળ ભીડભરેલા દ્વારને જોયું.
તતઃ પુરસ્તાત્ સહસા વિનિઃસૃતો મહીપતેર્દ્વારગતાન્ વિલોકયન્। દદર્શ પૌરાન્ વિવિધાન્ મહાધના- નુપસ્થિતાન્ દ્વારમુપેત્ય વિષ્ઠિતાન્
પછી, અચાનક આગળથી નીકળી, રાજાના દ્વારે ઊભેલા લોકોને જોઈ, સુમંત્રએ અનેક ધનવાન નાગરિકોને દ્વારે ભેગા અને ઊભેલા જોયા.
thumb|પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચદશઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે પંદરમો સર્ગ સાંભળો.
તે તુ તાં રજનીમુષ્ય બ્રાહ્મણા વેદપારગાઃ। ઉપતસ્થુરુપસ્થાનં સહ રાજપુરોહિતાઃ
એ રાત પસાર થયા પછી, વેદમાં પારંગત બ્રાહ્મણો અને રાજપુરોહિત સાથે દરબારમાં ભેગા થયા.
અમાત્યા બલમુખ્યાશ્ચ મુખ્યા યે નિગમસ્ય ચ। રાઘવસ્યાભિષેકાર્થે પ્રીયમાણાઃ સુસંગતાઃ
મંત્રીઓ, સેના પ્રમુખો અને નગરના શ્રેષ્ઠ નાગરિકો સૌ રાઘવના અભિષેક માટે આનંદથી ભેગા થયા.
ઉદિતે વિમલે સૂર્યે પુષ્યે ચાભ્યાગતેઽહનિ। લગ્ને કર્કટકે પ્રાપ્તે જન્મ રામસ્ય ચ સ્થિતે
પુષ્ય નક્ષત્રના દિવસે, શુદ્ધ સૂર્યોદય થયો હતો, અને કર્ક રાશિમાં લગ્ન હતો, એ સમયે રામચંદ્રજીનો જન્મમુહૂર્ત નિશ્ચિત થયો હતો.
અભિષેકાય રામસ્ય દ્વિજેન્દ્રૈરુપકલ્પિતમ્। કાઞ્ચના જલકુમ્ભાશ્ચ ભદ્રપીઠં સ્વલંકૃતમ્
રામચંદ્રજીના અભિષેક માટે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોએ સુવર્ણના પાણીના ઘડા અને સુંદર રીતે શોભતા શુભ આસન તૈયાર કર્યા હતા.
રથશ્ચ સમ્યગાસ્તીર્ણો ભાસ્વતા વ્યાઘ્રચર્મણા। ગઙ્ગાયમુનયોઃ પુણ્યાત્ સંગમાદાહૃતં જલમ્
રથને તેજસ્વી વાઘના ચામડાથી સારી રીતે ઢાંકી દેવાયો હતો અને ગંગા-યમુનાના પવિત્ર સંગમથી પાણી લાવવામાં આવ્યું હતું.
યાશ્ચાન્યાઃ સરિતઃ પુણ્યા હ્રદાઃ કૂપાઃ સરાંસિ ચ। પ્રાગ્વહાશ્ચોર્ધ્વવાહાશ્ચ તિર્યગ્વાહાશ્ચ ક્ષીરિણઃ
અને અન્ય પવિત્ર નદીઓ, તળાવો, કૂવો, સરોવર, પૂર્વ તરફ વહેતી, ઉપર તરફ વહેતી, આડેથી વહેતી તથા દૂધાળાં પાણીવાળી નદીઓમાંથી પણ પાણી લાવવામાં આવ્યું હતું.
તાભ્યશ્ચૈવાહૃતં તોયં સમુદ્રેભ્યશ્ચ સર્વશઃ। ક્ષૌદ્રં દધિ ઘૃતં લાજા દર્ભાઃ સુમનસઃ પયઃ
આ બધાંમાંથી તેમજ સમુદ્રોમાંથી પણ પાણી લાવવામાં આવ્યું હતું; સાથે સાથે મધ, દહીં, ઘી, લાજ, દર્ભા ઘાસ, ફૂલો અને દૂધ પણ લાવવામાં આવ્યું હતું.
અષ્ટૌ ચ કન્યા રુચિરા મત્તશ્ચ વરવારણઃ। સજલાઃ ક્ષીરિભિશ્છન્ના ઘટાઃ કાઞ્ચનરાજતાઃ
અઠ્ઠે સુંદર કન્યાઓ અને એક મસ્ત હાથી હાજર હતા; દૂધથી ઢાંકી દેવાયેલા સુવર્ણ અને ચાંદીના પાણીના ઘડા પણ ભરેલા તૈયાર રાખવામાં આવ્યા હતા.
પદ્મોત્પલયુતા ભાન્તિ પૂર્ણાઃ પરમવારિણા। ચન્દ્રાંશુવિકચપ્રખ્યં પાણ્ડુરં રત્નભૂષિતમ્
આ ઘડાં શુદ્ધ પાણીથી ભરેલા હતા, કમળ અને ઉટપલ ફૂલોથી શોભતા, ચાંદની જેમ સફેદ અને રત્નોથી શણગારીને તેજ પમાવતા હતા.
સજ્જં તિષ્ઠતિ રામસ્ય વાલવ્યજનમુત્તમમ્। ચન્દ્રમણ્ડલસંકાશમાતપત્રં ચ પાણ્ડુરમ્
રામચંદ્રજી માટે ઉત્તમ વાલવેજન અને ચાંદની જેવું તેજસ્વી સફેદ છત્ર તૈયાર રાખવામાં આવ્યું હતું.
સજ્જં દ્યુતિકરં શ્રીમદભિષેકપુરસ્સરમ્। પાણ્ડુરશ્ચ વૃષઃ સજ્જઃ પાણ્ડુરાશ્વશ્ચ સંસ્થિતઃ
અભિષેક માટેના બધા તેજસ્વી અને શુભ સામાન તૈયાર હતા; સાથે સફેદ વાછરડો અને સફેદ ઘોડાં પણ તૈયાર રાખવામાં આવ્યા હતા.
વાદિત્રાણિ ચ સર્વાણિ વન્દિનશ્ચ તથાપરે। ઇક્ષ્વાકૂણાં યથા રાજ્યે સમ્ભ્રિયેતાભિષેચનમ્
બધાં વાદ્યયંત્રો અને સ્તુતિગાન કરનારા પણ ભેગા થયા હતા, જેમ ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાઓના અભિષેક સમયે થતું હોય તેમ.
તથાજાતીયમાદાય રાજપુત્રાભિષેચનમ્। તે રાજવચનાત્ તત્ર સમવેતા મહીપતિમ્
રાજકુમારના અભિષેક માટે જે જે જરૂરી વસ્તુઓ હતી, તે બધું એકઠું કરીને, તેઓ રાજાના આદેશે ત્યાં ભેગા થયા હતા.
અપશ્યન્તોઽબ્રુવન્ કો નુ રાજ્ઞો નઃ પ્રતિવેદયેત્। ન પશ્યામશ્ચ રાજાનમુદિતશ્ચ દિવાકરઃ
રાજાને ન જોઈને તેઓએ કહ્યું: 'હમણાં રાજાને કોણ જાણ કરાવશે? અમને રાજા દેખાતા નથી અને સૂર્ય પણ ઉગ્યો છે.'
અબ્રવીત્ તાનિદં વાક્યં સુમન્ત્રો રાજસત્કૃતઃ। રામં રાજ્ઞો નિયોગેન ત્વરયા પ્રસ્થિતો હ્યહમ્
રાજાએ સન્માન આપેલા સુમંત્રએ તેમને કહ્યું: 'મને રાજાના આદેશથી રામચંદ્રજીને બોલાવવા જવું પડ્યું હતું.'
પૂજ્યા રાજ્ઞો ભવન્તશ્ચ રામસ્ય તુ વિશેષતઃ। અયં પૃચ્છામિ વચનાત્ સુખમાયુષ્મતામહમ્
'તમને રાજા અને ખાસ કરીને રામચંદ્રજી તરફથી સન્માન મળવો જોઈએ; હું રાજાના વતી આપ સૌના સુખ-આરોગ્યની ખબર પૂછું છું, હે સૌભાગ્યશાળી લોકો.'
રાજ્ઞઃ સમ્પ્રતિબુદ્ધસ્ય ચાનાગમનકારણમ્। ઇત્યુક્ત્વાન્તઃપુરદ્વારમાજગામ પુરાણવિત્
'રાજા જાગી ગયા છે, પણ તેઓ કેમ આવ્યા નથી તેનું કારણ...' એવું કહીને તે વિદ્વાન અંદરના મહેલના દ્વાર સુધી ગયો.
સદા સક્તં ચ તદ્ વેશ્મ સુમન્ત્રઃ પ્રવિવેશ હ। તુષ્ટાવાસ્ય તદા વંશં પ્રવિશ્ય સ વિશામ્પતેઃ
સુમંત્ર, જે હંમેશા એ મહેલ સાથે જોડાયેલો હતો, અંદર ગયો; રાજાના ઘરમાં પ્રવેશીને તેણે તેમના વંશની સ્તુતિ કરી.
શયનીયં નરેન્દ્રસ્ય તદાસાદ્ય વ્યતિષ્ઠત। સોઽત્યાસાદ્ય તુ તદ્ વેશ્મ તિરસ્કરણિમન્તરા
પછી તે રાજાના શયનકક્ષ સુધી પહોંચ્યો અને ત્યાં ઊભો રહ્યો; ખૂબ નજીક જઈને પણ અંદરના પડદાની બહાર જ રાહ જોઈ.
આશીર્ભિર્ગુણયુક્તાભિરભિતુષ્ટાવ રાઘવમ્। સોમસૂર્યૌ ચ કાકુત્સ્થ શિવવૈશ્રવણાવપિ
તેને ગુણોથી ભરપૂર આશીર્વાદથી રાઘવની સ્તુતિ કરી; ચંદ્ર અને સૂર્ય, શિવ અને વૈશ્વરાણ પણ, હે કકુત્સ્થ વંશજ, તેમનું સ્મરણ કર્યું.