મૃતે મયિ ગતે રામે વનં મનુજપુઙ્ગવે। હન્તાનાર્યે મમામિત્રે સકામા સુખિની ભવ
જ્યારે હું મરી જઈશ અને રામ જંગલમાં જશે, ત્યારે, અયોગ્ય સ્ત્રી, તું તારી ઈચ્છા પૂર્ણ કરી ખુશ થજે, મારા દુશ્મનોને નાશ કરીને.
સ્વર્ગેઽપિ ખલુ રામસ્ય કુશલં દૈવતૈરહમ્। પ્રત્યાદેશાદભિહિતં ધારયિષ્યે કથં બત
સ્વર્ગમાં પણ, રામને લીધે દેવતાઓની નિંદા સહન કરવી પડશે—હાય! હું એ કેવી રીતે સહન કરી શકીશ?
કૈકેય્યાઃ પ્રિયકામેન રામઃ પ્રવ્રાજિતો વનમ્। યદિ સત્યં બ્રવીમ્યેતત્ તદસત્યં ભવિષ્યતિ
કૈકેયી માટેના પ્રેમથી જો હું રામને વનમાં મોકલું અને કહું કે આ સાચું છે, તો એ વાત ખોટી બની જશે.
અપુત્રેણ મયા પુત્રઃ શ્રમેણ મહતા મહાન્। રામો લબ્ધો મહાતેજાઃ સ કથં ત્યજ્યતે મયા
મારે સંતાન ન હતું, પણ મહાન પ્રયત્નથી મેં તેજસ્વી રામને પુત્ર રૂપે મેળવ્યા; હવે હું એમને કેવી રીતે ત્યજી શકું?
શૂરશ્ચ કૃતવિદ્યશ્ચ જિતક્રોધઃ ક્ષમાપરઃ। કથં કમલપત્રાક્ષો મયા રામો વિવાસ્યતે
શૂરવીર, વિદ્યા પ્રાપ્ત, ક્રોધને જીતનાર અને ક્ષમાશીલ એવા કમળ જેવી આંખો ધરાવનારા રામને હું કેવી રીતે પોતાના હાથથી દૂર કરી શકું?
કથમિન્દીવરશ્યામં દીર્ઘબાહું મહાબલમ્। અભિરામમહં રામં સ્થાપયિષ્યામિ દણ્ડકાન્
નિલકમળ જેવા શ્યામ, લાંબા હાથવાળા અને મહાબળશાળી એવા રામને, જે સૌને પ્રિય છે, હું દંડકવનમાં કેવી રીતે મોકલી શકું?
સુખાનામુચિતસ્યૈવ દુઃખૈરનુચિતસ્ય ચ। દુઃખં નામાનુપશ્યેયં કથં રામસ્ય ધીમતઃ
જે રામ સુખમાં જ રહેવા આદતવાળા છે અને દુઃખ સહન કરવા યોગ્ય નથી, એવા વિવેકી રામને દુઃખ ભોગવતો હું કેવી રીતે જોઈ શકું?
યદિ દુઃખમકૃત્વા તુ મમ સંક્રમણં ભવેત્। અદુઃખાર્હસ્ય રામસ્ય તતઃ સુખમવાપ્નુયામ્
જો આ પરિવર્તન રામને કોઈ દુઃખ આપ્યા વિના થઈ શકે, તો જ મને આનંદ મળશે, કારણ કે રામ તો દુઃખ પામવા યોગ્ય જ નથી.
અકીર્તિરતુલા લોકે ધ્રુવં પરિભવિષ્યતિ। તથા વિલપતસ્તસ્ય પરિભ્રમિતચેતસઃ
હવે જ્યારે હું 이렇게 દુઃખમાં રડું છું અને મન ભટકી ગયું છે, ત્યારે નિશ્ચિતપણે દુનિયામાં મારી ઉપર અપાર બદનામી આવશે.
અસ્તમભ્યાગમત્ સૂર્યો રજની ચાભ્યવર્તત। સા ત્રિયામા તદાર્તસ્ય ચન્દ્રમણ્ડલમણ્ડિતા
સૂર્ય અસ્ત થયો અને રાત આવી; ચાંદનીથી શોભાયમાન એ રાત દુઃખી રાજાને કેવી રીતે પસાર થઈ ગઈ.
રાજ્ઞો વિલપમાનસ્ય ન વ્યભાસત શર્વરી। સદૈવોષ્ણં વિનિઃશ્વસ્ય વૃદ્ધો દશરથો નૃપઃ
મહારાજ દશરથ સતત દુઃખથી આહ ભરી રહ્યા હતા, એમને માટે એ રાત જતાં જતી જ ન હતી.
ક્રિયતાં મે દયા ભદ્રે મયાયં રચિતોઽઞ્જલિઃ। અથવા ગમ્યતાં શીઘ્રં નાહમિચ્છામિ નિર્ઘૃણામ્
હે ભદ્રે, મારા પર દયા કર; હું હાથ જોડીને વિનંતી કરું છું. નહિ તો તરત જ અહીંથી જા, કારણ કે હું નિર્દયને જોઈશ એમ નથી ઈચ્છતો.
નૃશંસાં કેકયીં દ્રષ્ટું યત્કૃતે વ્યસનં મમ। એવમુક્ત્વા તતો રાજા કૈકેયીં સંયતાઞ્જલિઃ
મારા દુઃખનું કારણ બનેલી ક્રૂર કૈકેયીને જ જોવું પડે છે; એવું કહીને રાજાએ હાથ જોડીને કૈકેયીને સંબોધન કર્યું.
પ્રસાદયામાસ પુનઃ કૈકેયીં રાજધર્મવિત્। સાધુવૃત્તસ્ય દીનસ્ય ત્વદ્ગતસ્ય ગતાયુષઃ
રાજધર્મ જાણનારા રાજાએ, પોતે દુઃખી, સારા સ્વભાવના, તારી ભક્તિમાં અને જીવનના અંતે હોવા છતાં, ફરી કૈકેયીને મનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
પ્રસાદઃ ક્રિયતાં ભદ્રે દેવિ રાજ્ઞો વિશેષતઃ। શૂન્યે ન ખલુ સુશ્રોણિ મયેદં સમુદાહૃતમ્
હે ભદ્રા દેવિ, ખાસ કરીને રાજા માટે કૃપા દર્શાવ; હે સુંદર કટિવાળી, મેં તને આ શબ્દો વ્યર્થમાં કહ્યા નથી.
કુરુ સાધુપ્રસાદં મે બાલે સહૃદયા હ્યસિ। પ્રસીદ દેવિ રામો મે ત્વદ્દત્તં રાજ્યમવ્યયમ્
હે યુવાને, તું તો દયાળુ છે, મને તારી કૃપા આપ; હે દેવિ, કૃપા કરીને રામને તારા દ્વારા અખંડ રાજ મળવા દે.
લભતામસિતાપાઙ્ગે યશઃ પરમવાપ્સ્યસિ। મમ રામસ્ય લોકસ્ય ગુરૂણાં ભરતસ્ય ચ। પ્રિયમેતદ્ ગુરુશ્રોણિ કુરુ ચારુમુખેક્ષણે
કાળી આંખવાળા રામને રાજ મળે, તો તને સર્વોચ્ચ યશ મળશે; હે ગુરુત્વાળી અને સુંદર મુખવાળી, આ કામ મારા, રામના, પ્રજાના, વડીલોના અને ભરતના હિતનું છે, એ તું કર.
વિશુદ્ધભાવસ્ય હિ દુષ્ટભાવા દીનસ્ય તામ્રાશ્રુકલસ્ય રાજ્ઞઃ। શ્રુત્વા વિચિત્રં કરુણં વિલાપં ભર્તુર્નૃશંસા ન ચકાર વાક્યમ્
પવિત્ર હૃદય ધરાવતા અને દુઃખથી આંખોમાં લાલાશ્રુ આવેલા પતિના વિવિધ કરુણ રડવાનો અવાજ સાંભળ્યા છતાં, દુષ્ટ હૃદય કૈકેયીએ એક પણ શબ્દ બોલ્યો નહીં.
તતઃ સ રાજા પુનરેવ મૂર્ચ્છિતઃ પ્રિયામતુષ્ટાં પ્રતિકૂલભાષિણીમ્। સમીક્ષ્ય પુત્રસ્ય વિવાસનં પ્રતિ ક્ષિતૌ વિસંજ્ઞો નિપપાત દુઃખિતઃ
પછી રાજાએ પોતાની પ્રિય પત્ની, જે પુત્રના વિસર્જન વિષયે વિરોધી અને કઠોર બોલતી હતી, તેને જોઈને ફરી બેભાન થઈ દુઃખથી જમીન પર પડી ગયા.
ઇતીવ રાજ્ઞો વ્યથિતસ્ય સા નિશા જગામ ઘોરં શ્વસતો મનસ્વિનઃ। વિબોધ્યમાનઃ પ્રતિબોધનં તદા નિવારયામાસ સ રાજસત્તમઃ
આ રીતે દુઃખી રાજા માટે એ રાત ભયાનક શ્વાસો સાથે પસાર થઈ; અને જ્યારે તેમને જગાડવાનો પ્રયત્ન થયો, ત્યારે એ શ્રેષ્ઠ રાજાએ મનાઈ કરી.
thumb|ચતુર્દશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુર્દશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ચૌદમો સર્ગ અહીં પૂર્ણ થાય છે.
પુત્રશોકાર્દિતં પાપા વિસંજ્ઞં પતિતં ભુવિ। વિચેષ્ટમાનમુત્પ્રેક્ષ્ય ઐક્ષ્વાકમિદમબ્રવીત્
પુત્રના શોકથી પીડાયેલા, સંજ્ઞાન ગુમાવેલા અને જમીન પર પડેલા રાજાને આવું હાલતમાં જોઈને, કૈકેયીએ ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજાને કહ્યું.
પાપં કૃત્વેવ કિમિદં મમ સંશ્રુત્ય સંશ્રવમ્। શેષે ક્ષિતિતલે સન્નઃ સ્થિત્યાં સ્થાતું ત્વમર્હસિ
તમે જે વચન આપ્યું છે એ પછી પણ આવી ખોટી વાત કરીને જમીન પર પડ્યા છો, એનું શું કારણ છે? હવે તમે દૃઢતાથી ઊભા રહો.
આહુઃ સત્યં હિ પરમં ધર્મં ધર્મવિદો જનાઃ। સત્યમાશ્રિત્ય ચ મયા ત્વં ધર્મં પ્રતિચોદિતઃ
ધર્મને જાણનારા લોકો કહે છે કે સત્ય એ સર્વોચ્ચ ધર્મ છે. એ સત્યને આધાર બનાવીને મેં તમને ધર્મનું પાલન કરવા કહ્યું છે.
સંશ્રુત્ય શૈબ્યઃ શ્યેનાય સ્વાં તનું જગતીપતિઃ। પ્રદાય પક્ષિણે રાજા જગામ ગતિમુત્તમામ્
શૈબ્ય રાજાએ એક વખત વચન આપ્યું હતું, તેથી તેણે પોતાનું શરીર પક્ષીને આપી દીધું અને એ રીતે શ્રેષ્ઠ ગતિ પામી.
તથા હ્યલર્કસ્તેજસ્વી બ્રાહ્મણે વેદપારગે। યાચમાને સ્વકે નેત્રે ઉદ્ધૃત્યાવિમના દદૌ
એ જ રીતે તેજસ્વી અલર્કે, જ્યારે એક વિદ્વાન બ્રાહ્મણે માગ્યું, ત્યારે મનમાં દુઃખ હોવા છતાં પોતાના બંને નેત્ર આપી દીધા.
સરિતાં તુ પતિઃ સ્વલ્પાં મર્યાદાં સત્યમન્વિતઃ। સત્યાનુરોધાત્ સમયે વેલાં સ્વાં નાતિવર્તતે
નદીઓના રાજા પણ સત્યના બંધનથી પોતાની નાની મર્યાદામાં જ રહે છે, અને સત્ય માટે ક્યારેય પોતાનો કિનારો છોડતા નથી.
સત્યમેકપદં બ્રહ્મ સત્યે ધર્મઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ। સત્યમેવાક્ષયા વેદાઃ સત્યેનાવાપ્યતે પરમ્
સત્ય એ એકમાત્ર અવિનાશી તત્વ છે; ધર્મ પણ સત્ય પર આધારિત છે. વેદો પણ સત્યથી અવિનાશી રહે છે અને સત્યથી જ પરમ પદ મળે છે.
સત્યં સમનુવર્તસ્વ યદિ ધર્મે ધૃતા મતિઃ। સ વરઃ સફલો મેઽસ્તુ વરદો હ્યસિ સત્તમ
જો તમારો મન ધર્મમાં સ્થિર છે, તો સત્યનું પાલન કરો. મેં માગેલો વર ફળીભૂત થાય, કેમ કે તમે વર આપનાર છો, હે મહાન.
ધર્મસ્યૈવાભિકામાર્થં મમ ચૈવાભિચોદનાત્। પ્રવ્રાજય સુતં રામં ત્રિઃ ખલુ ત્વાં બ્રવીમ્યહમ્
મારા આગ્રહ અને ધર્મના હિત માટે, રામને વનમાં મોકલો. હું તમને ત્રણ વખત કહી રહી છું.