તાં હિ વજ્રસમાં વાચમાકર્ણ્ય હૃદયાપ્રિયામ્। દુઃખશોકમયીં શ્રુત્વા રાજા ન સુખિતોઽભવત્
એવી વીજળી જેવી, હૃદયને દુઃખ આપનારી, દુઃખ અને શોકથી ભરેલી વાતો સાંભળીને રાજા આનંદિત રહ્યા નહીં.
સ દેવ્યા વ્યવસાયં ચ ઘોરં ચ શપથં કૃતમ્। ધ્યાત્વા રામેતિ નિઃશ્વસ્ય ચ્છિન્નસ્તરુરિવાપતત્
રાણીનો દ્રઢ નિશ્ચય અને ભયાનક શપથ યાદ કરીને, 'રામ' કહીને ઊંડો શ્વાસ લીધો અને કપાયેલા વૃક્ષની જેમ પડી ગયા.
નષ્ટચિત્તો યથોન્મત્તો વિપરીતો યથાતુરઃ। હૃતતેજા યથા સર્પો બભૂવ જગતીપતિઃ
રાજા, જેમ મન ગુમાવી બેઠેલા, પાગલ જેવા, ગૂંચવાયેલા અને બીમાર જેવા, શક્તિ ગુમાવેલા સાપ જેવા, એવા થઇ ગયા.
દીનયાઽઽતુરયા વાચા ઇતિ હોવાચ કૈકયીમ્। અનર્થમિમમર્થાભં કેન ત્વમુપદેશિતા
દુઃખી અને દુર્બળ અવાજે, તેમણે કૈકેયીને પૂછ્યું: 'આ વિનાશક અને ફાયદા જેવું દેખાતું કામ, તને કોણે સમજાવ્યું?'
ભૂતોપહતચિત્તેવ બ્રુવન્તી માં ન લજ્જસે। શીલવ્યસનમેતત્ તે નાભિજાનામ્યહં પુરા
તું મને કોઈ શરમ વિના બોલે છે, જાણે તારો મન ભયથી ભરાયું હોય; તારા સ્વભાવમાં આવું દુર્ગુણ હું પહેલાં ક્યારેય જોયું નહોતું.
બાલાયાસ્તત્ ત્વિદાનીં તે લક્ષયે વિપરીતવત્। કુતો વા તે ભયં જાતં યા ત્વમેવંવિધં વરમ્
હવે, બાળક જેવી તારી આ ઉલટી સમજ હું જોઈ રહ્યો છું; તને આટલું ભય ક્યાંથી આવ્યું કે તું આવો વર માંગ્યો છે?
રાષ્ટ્રે ભરતમાસીનં વૃણીષે રાઘવં વને। વિરમૈતેન ભાવેન ત્વમેતેનાનૃતેન ચ
તને ભરતને રાજસિંહાસન પર બેસાડવું છે અને રાઘવને વનમાં મોકલવો છે; તું આ ભાવનાથી અને આ અસત્યથી દૂર થઈ જા.
યદિ ભર્તુઃ પ્રિયં કાર્યં લોકસ્ય ભરતસ્ય ચ। નૃશંસે પાપસંકલ્પે ક્ષુદ્રે દુષ્કૃતકારિણિ
જો તને પતિ, પ્રજાજન અને ભરતને ખુશ કરવું હોય, તો હે ક્રૂર, દુષ્ટ વિચારી, નાનકડી અને પાપી, આવું ન કર.
કિં નુ દુઃખમલીકં વા મયિ રામે ચ પશ્યસિ। ન કથંચિદૃતે રામાદ્ ભરતો રાજ્યમાવસેત્
મારા કે રામમાં તને શું દુઃખ કે અસત્ય દેખાય છે? રામ સિવાય ભરત ક્યારેય રાજય પામે એ શક્ય નથી.
રામાદપિ હિ તં મન્યે ધર્મતો બલવત્તરમ્। કથં દ્રક્ષ્યામિ રામસ્ય વનં ગચ્છેતિ ભાષિતે
હકીકતમાં, ધર્મમાં હું તેને રામથી પણ વધારે મજબૂત માનું છું; જ્યારે રામને વનમાં જવાનું કહેવામાં આવશે, ત્યારે હું તેને કેવી રીતે જોઈ શકીશ?
મુખવર્ણં વિવર્ણં તુ યથૈવેન્દુમુપપ્લુતમ્। તાં તુ મે સુકૃતાં બુદ્ધિં સુહૃદ્ભિઃ સહ નિશ્ચિતામ્
રામનું મુખ ચંદ્ર પર ગ્રહણ પડ્યું હોય તેમ ફિક્કું પડી જશે; અને જે સારા નિર્ણય મેં મિત્રો સાથે કર્યો હતો,
કથં દ્રક્ષ્યામ્યપાવૃત્તાં પરૈરિવ હતાં ચમૂમ્। કિં માં વક્ષ્યન્તિ રાજાનો નાનાદિગ્ભ્યઃ સમાગતાઃ
હું કેવી રીતે એ સેના જોઈ શકીશ, જે પરાજિત થઈ પાછી ફરી રહી છે? અને ચારે દિશાથી આવેલા રાજાઓ મને શું કહેશે?
બાલો બતાયમૈક્ષ્વાકશ્ચિરં રાજ્યમકારયત્। યદા હિ બહવો વૃદ્ધા ગુણવન્તો બહુશ્રુતાઃ
અરે, આ નાનકડા ઇક્ષ્વાકુએ કેટલાં વર્ષો સુધી રાજ્ય કર્યું, જ્યારે ઘણા વડીલ, ગુણવાન અને વિદ્વાન લોકો હાજર હતા.
પરિપ્રક્ષ્યન્તિ કાકુત્સ્થં વક્ષ્યામીહ કથં તદા। કૈકેય્યા ક્લિશ્યમાનેન પુત્રઃ પ્રવ્રાજિતો મયા
કાકુત્સ્થને બધા પૂછશે, ત્યારે હું શું કહું? કે કૈકેયીના દબાણ હેઠળ મેં મારા દીકરાને જ વનમાં મોકલી દીધો?
યદિ સત્યં બ્રવીમ્યેતત્ તદસત્યં ભવિષ્યતિ। કિં માં વક્ષ્યતિ કૌસલ્યા રાઘવે વનમાસ્થિતે
જો હું આ સત્ય કહું તો પણ લોકો તેને ખોટું જ માને. રાઘવ વનમાં ગયો ત્યારે કૌશલ્યા મને શું કહેશે?
કિં ચૈનાં પ્રતિવક્ષ્યામિ કૃત્વા વિપ્રિયમીદૃશમ્। યદા યદા ચ કૌસલ્યા દાસીવ ચ સખીવ ચ
એવી મોટી અયોગ્યતા કર્યા પછી, હું કૌશલ્યાને શું જવાબ આપું? કારણ કે કૌશલ્યા તો ક્યારેક દાસી, ક્યારેક સખી બનીને મારી સેવા કરતી રહી છે.
ભાર્યાવદ્ ભગિનીવચ્ચ માતૃવચ્ચોપતિષ્ઠતિ। સતતં પ્રિયકામા મે પ્રિયપુત્રા પ્રિયંવદા
ક્યારેક પત્ની, ક્યારેક બહેન, તો ક્યારેક માતા બનીને, એ હંમેશા મારી ખુશી જોતાં, પોતાના દીકરાને પ્રેમ કરતી અને મીઠા બોલ બોલતી રહી છે.
ન મયા સત્કૃતા દેવી સત્કારાર્હા કૃતે તવ। ઇદાનીં તત્તપતિ માં યન્મયા સુકૃતં ત્વયિ
તારાં خاطر મેં એ રાણીનું માન નહોતું રાખ્યું, જ્યારે એ માન પાત્ર હતી. હવે મને દુઃખ થાય છે કે તારા માટે જે સારું કર્યું એ બધું વ્યર્થ ગયું.
અપથ્યવ્યઞ્જનોપેતં ભુક્તમન્નમિવાતુરમ્। વિપ્રકારં ચ રામસ્ય સમ્પ્રયાણં વનસ્ય ચ
જેમ બીમાર માણસે ઝેરમિશ્રિત ભોજન ખાધું હોય એમ, રામને થયેલો આ અન્યાય અને વનમાં જવાનો દુઃખ પણ મને એ જ રીતે કટુ લાગે છે.
સુમિત્રા પ્રેક્ષ્ય વૈ ભીતા કથં મે વિશ્વસિષ્યતિ। કૃપણં બત વૈદેહી શ્રોષ્યતિ દ્વયમપ્રિયમ્
સુમિત્રા આ બધું જોઈને, ભયમાં રહીને, મને કેવી રીતે વિશ્વાસ કરશે? અને બિચારી વૈદેહી તો બે દુઃખદ સમાચાર સાંભળશે.
માં ચ પઞ્ચત્વમાપન્નં રામં ચ વનમાશ્રિતમ્। વૈદેહી બત મે પ્રાણાન્ શોચન્તી ક્ષપયિષ્યતિ
મારા મૃત્યુ અને રામના વનમાં જવાની વાત વૈદેહીના કાને પડશે; અરે, એ તો મારા માટે શોક કરીને પોતાનું જીવન જ બલિહારી દેશે.
હીના હિમવતઃ પાર્શ્વે કિંનરેણેવ કિંનરી। નહિ રામમહં દૃષ્ટ્વા પ્રવસન્તં મહાવને
જેમ હિમાલયની ઢોળ પર કિનારી પોતાના સાથી વિના રહી જાય છે, એમ હું પણ રામને મહાવનમાં વિદાય લેતા જોઈ શકતો નથી.
ચિરં જીવિતુમાશંસે રુદન્તીં ચાપિ મૈથિલીમ્। સા નૂનં વિધવા રાજ્યં સપુત્રા કારયિષ્યસિ
હવે તો લાંબું જીવવાની આશા નથી, ન તો રડતી માઇથિલીને જોવા ઈચ્છા છે; નિશ્ચયે, તું હવે પુત્ર સાથે વિધવા બની રાજ્ય ચલાવશે.
સતીં ત્વામહમત્યન્તં વ્યવસ્યામ્યસતીં સતીમ્। રૂપિણીં વિષસંયુક્તાં પીત્વેવ મદિરાં નરઃ
હવે હું તને, ભલે દેખાવમાં સતી લાગે, પણ અંતરે તો અસતી જ માનું છું; સુંદર રૂપમાં ઝેર ભળેલું હોય એમ, જેમ કોઈએ દારૂ પીધું હોય.
અનૃતૈર્બત માં સાન્ત્વૈઃ સાન્ત્વયન્તી સ્મ ભાષસે। ગીતશબ્દેન સંરુધ્ય લુબ્ધો મૃગમિવાવધીઃ
તમે તો ખોટા આશ્વાસન આપી મને શાંત કરતી હતી, પણ સાચે તો, શિકારી જેમ ગીતથી હરણને ફસાવે છે એમ, તું મને વિનાશ પંથે દોરી ગઈ.
અનાર્ય ઇતિ મામાર્યાઃ પુત્રવિક્રાયકં ધ્રુવમ્। વિકરિષ્યન્તિ રથ્યાસુ સુરાપં બ્રાહ્મણં યથા
હવે સારા લોકો ચોક્કસ મને નારાજ કહેવાશે—પોતાના દીકરાને વેચી નાખનાર, રસ્તા પર દારૂ પીધેલા બ્રાહ્મણ જેવો.
અહો દુઃખમહો કૃચ્છ્રં યત્ર વાચઃ ક્ષમે તવ। દુઃખમેવંવિધં પ્રાપ્તં પુરા કૃતમિવાશુભમ્
અરે, શું દુઃખ અને શું કષ્ટ છે કે તારા આવા શબ્દો સહન કરવું પડે છે! આવું દુઃખ તો જાણે કોઈ પૂર્વજન્મના પાપથી મળ્યું હોય.
ચિરં ખલુ મયા પાપે ત્વં પાપેનાભિરક્ષિતા। અજ્ઞાનાદુપસમ્પન્ના રજ્જુરુદ્બન્ધની યથા
અરે પાપી, કેટલાં વર્ષોથી તું મને, પાપીને, સાચવી રહી છે; જાણે અજ્ઞાનમાં સાપને દોરી લાવીએ અને એ તો દોરી નીકળે એમ.
રમમાણસ્ત્વયા સાર્ધં મૃત્યું ત્વાં નાભિલક્ષયે। બાલો રહસિ હસ્તેન કૃષ્ણસર્પમિવાસ્પૃશમ્
તારી સાથે આનંદ માણતો હતો, પણ મને ખબર જ ન પડી કે તું તો મરણરૂપ છે—જેમ બાળક એકલામાં હાથથી કાળાં સાપને સ્પર્શી લે છે.
તં તુ માં જીવલોકોઽયં નૂનમાક્રોષ્ટુમર્હતિ। મયા હ્યપિતૃકઃ પુત્રઃ સ મહાત્મા દુરાત્મના
હવે તો આખી દુનિયા મને દોષ આપવાની જ હકદાર છે, કેમ કે મારા દુર્ગુણથી એ મહાન આત્મા પુત્ર પિતૃસ્નેહથી વંચિત થયો છે.