સાન્ત્વયન્ સર્વભૂતાનિ રામઃ શુદ્ધેન ચેતસા। ગૃહ્ણાતિ મનુજવ્યાઘ્રઃ પ્રિયૈર્વિષયવાસિનઃ
રામ, જે મનુષ્યોમાં સિંહ છે, શુદ્ધ હૃદયથી સૌને મીઠા શબ્દોથી જીતે છે અને લોકોનું સ્નેહ પણ મેળવે છે.
સત્યેન લોકાઞ્ જયતિ દ્વિજાન્ દાનેન રાઘવઃ। ગુરૂઞ્ છુશ્રૂષયા વીરો ધનુષા યુધિ શાત્રવાન્
રાઘવ સત્યથી લોકને જીતે છે, દાનથી દ્વિજોને, સેવા દ્વારા વડીલોને અને યુદ્ધમાં ધનુષ્યથી દુશ્મનોને.
સત્યં દાનં તપસ્ત્યાગો મિત્રતા શૌચમાર્જવમ્। વિદ્યા ચ ગુરુશુશ્રૂષા ધ્રુવાણ્યેતાનિ રાઘવે
સત્ય, દાન, તપ, ત્યાગ, મિત્રતા, પવિત્રતા, સીધાઈ, વિદ્યા અને વડીલોની સેવા—આ બધું રાઘવમાં અડગ છે.
તસ્મિન્નાર્જવસમ્પન્ને દેવિ દેવોપમે કથમ્। પાપમાશંસસે રામે મહર્ષિસમતેજસિ
જેમાં સીધાઈ છે, જે દેવ સમાન છે, એવી રામમાં, મહાસતી, તમે કેમ દુર્ભાવના રાખો છો? રામનું તેજ મહર્ષિ જેવું છે.
ન સ્મરામ્યપ્રિયં વાક્યં લોકસ્ય પ્રિયવાદિનઃ। સ કથં ત્વત્કૃતે રામં વક્ષ્યામિ પ્રિયમપ્રિયમ્
હું ક્યારેય કોઈને કડવું બોલ્યો નથી, હું તો સૌને મીઠું બોલું છું; તો હવે તમારા માટે રામને એવું કંઈક કેમ કહું, જે તમને ગમતું હોય પણ રામને દુઃખદાયી હોય?
ક્ષમા યસ્મિંસ્તપસ્ત્યાગઃ સત્યં ધર્મઃ કૃતજ્ઞતા। અપ્યહિંસા ચ ભૂતાનાં તમૃતે કાગતિર્મમ
જેમાં ક્ષમા, તપ, ત્યાગ, સત્ય, ધર્મ, ઉપકાર માનવું અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસા છે—એ સિવાય હું ક્યાં જઈ શકું?
મમ વૃદ્ધસ્ય કૈકેયિ ગતાન્તસ્ય તપસ્વિનઃ। દીનં લાલપ્યમાનસ્ય કારુણ્યં કર્તુમર્હસિ
હું વૃદ્ધ છું, થાકેલો છું, તપસ્વી છું, દુઃખી છું અને રડતો છું—કૈકેયી, મને દયા બતાવવી જોઈએ.
પૃથિવ્યાં સાગરાન્તાયાં યત્ કિંચિદધિગમ્યતે। તત્ સર્વં તવ દાસ્યામિ મા ચ ત્વં મન્યુમાવિશ
પૃથ્વી પર જે કંઈ મળે છે, દરિયા સુધીનું બધું હું તને આપી દઈશ; પણ તું ક્રોધમાં આવી ન જા.
અઞ્જલિં કુર્મિ કૈકેયિ પાદૌ ચાપિ સ્પૃશામિ તે। શરણં ભવ રામસ્ય માધર્મો મામિહ સ્પૃશેત્
હું તને હાથ જોડું છું, કૈકેયી, અને તારા પગ પણ સ્પર્શું છું; રામનો આશરો બન, અને અધર્મ મને ન સ્પર્શે.
ઇતિ દુઃખાભિસંતપ્તં વિલપન્તમચેતનમ્। ઘૂર્ણમાનં મહારાજં શોકેન સમભિપ્લુતમ્
આ રીતે દુઃખથી વ્યાકુળ, રડતો, બેભાન, હલતો અને શોકમાં ગરકાવ મહારાજ સંપૂર્ણ રીતે દુઃખથી ઘેરાઈ ગયા.
પારં શોકાર્ણવસ્યાશુ પ્રાર્થયન્તં પુનઃ પુનઃ। પ્રત્યુવાચાથ કૈકેયી રૌદ્રા રૌદ્રતરં વચઃ
જ્યારે તે વારંવાર દુઃખના દરિયાથી બહાર કાઢવા વિનંતી કરતા, ત્યારે કૈકેયીએ તેને પહેલાં કરતાં પણ વધુ કઠોર શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
યદિ દત્ત્વા વરૌ રાજન્ પુનઃ પ્રત્યનુતપ્યસે। ધાર્મિકત્વં કથં વીર પૃથિવ્યાં કથયિષ્યસિ
રાજા, જો તું મને બે વરદાન આપી હવે પસ્તાવું છો, તો પૃથ્વી પર ધર્મની વાત કેવી રીતે કરી શકશો?
યદા સમેતા બહવસ્ત્વયા રાજર્ષયઃ સહ। કથયિષ્યન્તિ ધર્મજ્ઞ તત્ર કિં પ્રતિવક્ષ્યસિ
જ્યારે ઘણા રાજર્ષિઓ તારી સાથે ભેગા થશે અને ધર્મની વાત કરશે, ત્યારે તું શું જવાબ આપશે?
યસ્યાઃ પ્રસાદે જીવામિ યા ચ મામભ્યપાલયત્। તસ્યાઃ કૃતા મયા મિથ્યા કૈકેય્યા ઇતિ વક્ષ્યસિ
શું તું એમ કહેશે—'જેનાથી હું જીવું છું, જેણે મને બચાવ્યું, એ કૈકેયી સાથે મેં છેતરપિંડી કરી?'
કિલ્બિષં ત્વં નરેન્દ્રાણાં કરિષ્યસિ નરાધિપ। યો દત્ત્વા વરમદ્યૈવ પુનરન્યાનિ ભાષસે
રાજાધિરાજ, જો તું વરદાન આપી હવે બીજું બોલે છે, તો રાજાઓમાં તું કલંક લાવશે.
શૈબ્યઃ શ્યેનકપોતીયે સ્વમાંસં પક્ષિણે દદૌ। અલર્કશ્ચક્ષુષી દત્ત્વા જગામ ગતિમુત્તમામ્
શૈબ્યએ શ્યેન અને કબૂતરની કથામાં પક્ષીને પોતાનું માંસ આપ્યું હતું; અલર્કે પોતાની આંખો આપી શ્રેષ્ઠ ગતિ પામી હતી.
સાગરઃ સમયં કૃત્વા ન વેલામતિવર્તતે। સમયં માનૃતં કાર્ષીઃ પૂર્વવૃત્તમનુસ્મરન્
સમુદ્રે એક વચન આપ્યું છે એટલે ક્યારેય પોતાની હદ ઓળંગતો નથી; તું પણ પહેલાનું યાદ રાખી, તારો વચન તોડીશ નહીં.
સ ત્વં ધર્મં પરિત્યજ્ય રામં રાજ્યેઽભિષિચ્ય ચ। સહ કૌસલ્યયા નિત્યં રન્તુમિચ્છસિ દુર્મતે
તમે ધર્મ છોડીને રામને રાજસિંહાસન પર બેસાડી, કૌશલ્યાની સાથે હંમેશા આનંદ માણવા માંગો છો, દુષ્ટબુદ્ધિ!
ભવત્વધર્મો ધર્મો વા સત્યં વા યદિ વાનૃતમ્। યત્ત્વયા સંશ્રુતં મહ્યં તસ્ય નાસ્તિ વ્યતિક્રમઃ
એ અધર્મ હોય કે ધર્મ, સત્ય હોય કે અસત્ય—તમે મને જે વચન આપ્યું છે, તેનું ઉલ્લંઘન થવું જ નહીં જોઈએ.
અહં હિ વિષમદ્યૈવ પીત્વા બહુ તવાગ્રતઃ। પશ્યતસ્તે મરિષ્યામિ રામો યદ્યભિષિચ્યતે
હું તો તારા સામે, અત્યારે જ, ઝેર પી જઈશ અને મરી જઈશ—જો રામને રાજા બનાવવામાં આવશે તો.
એકાહમપિ પશ્યેયં યદ્યહં રામમાતરમ્। અઞ્જલિં પ્રતિગૃહ્ણન્તીં શ્રેયો નનુ મૃતિર્મમ
હું એક દિવસ પણ રામની માતાને જોઈ શકું, અને તેઓ મારા વંદન સ્વીકારી લે, તો એના પછી મૃત્યુ પણ મારા માટે શ્રેયસ્કર છે.
ભરતેનાત્મના ચાહં શપે તે મનુજાધિપ। યથા નાન્યેન તુષ્યેયમૃતે રામવિવાસનાત્
હું અને ભરત, બંનેના નામે, હે રાજા, તમને શપથ આપું છું કે રામના વનવાસ સિવાય બીજું કશી વાતથી હું પ્રસન્ન થાવાની નથી.
એતાવદુક્ત્વા વચનં કૈકેયી વિરરામ હ। વિલપન્તં ચ રાજાનં ન પ્રતિવ્યાજહાર સા
આ રીતે કહીને કૈકેયી ચૂપ રહી ગઈ; રડતા રાજાને તેણે કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં.
શ્રુત્વા તુ રાજા કૈકેય્યા વાક્યં પરમશોભનમ્। રામસ્ય ચ વને વાસમૈશ્વર્યં ભરતસ્ય ચ
કૈકેયીના એ અદભૂત શબ્દો, જેમાં રામના વનમાં જવાનું અને ભરતના રાજસિંહાસન પર બેસવાનું હતું, રાજાએ સાંભળ્યા.
નાભ્યભાષત કૈકેયીં મુહૂર્તં વ્યાકુલેન્દ્રિયઃ। પ્રૈક્ષતાનિમિષો દેવીં પ્રિયામપ્રિયવાદિનીમ્
રાજા, મનમાં ઉથલપાથલ થઈ ગઈ હતી, થોડો સમય કૈકેયી સાથે બોલ્યા નહીં; દુઃખદ વાતો બોલતી રાણી તરફ તેઓ નિરખતા જ રહ્યા.
તાં હિ વજ્રસમાં વાચમાકર્ણ્ય હૃદયાપ્રિયામ્। દુઃખશોકમયીં શ્રુત્વા રાજા ન સુખિતોઽભવત્
એવી વીજળી જેવી, હૃદયને દુઃખ આપનારી, દુઃખ અને શોકથી ભરેલી વાતો સાંભળીને રાજા આનંદિત રહ્યા નહીં.
સ દેવ્યા વ્યવસાયં ચ ઘોરં ચ શપથં કૃતમ્। ધ્યાત્વા રામેતિ નિઃશ્વસ્ય ચ્છિન્નસ્તરુરિવાપતત્
રાણીનો દ્રઢ નિશ્ચય અને ભયાનક શપથ યાદ કરીને, 'રામ' કહીને ઊંડો શ્વાસ લીધો અને કપાયેલા વૃક્ષની જેમ પડી ગયા.
નષ્ટચિત્તો યથોન્મત્તો વિપરીતો યથાતુરઃ। હૃતતેજા યથા સર્પો બભૂવ જગતીપતિઃ
રાજા, જેમ મન ગુમાવી બેઠેલા, પાગલ જેવા, ગૂંચવાયેલા અને બીમાર જેવા, શક્તિ ગુમાવેલા સાપ જેવા, એવા થઇ ગયા.
દીનયાઽઽતુરયા વાચા ઇતિ હોવાચ કૈકયીમ્। અનર્થમિમમર્થાભં કેન ત્વમુપદેશિતા
દુઃખી અને દુર્બળ અવાજે, તેમણે કૈકેયીને પૂછ્યું: 'આ વિનાશક અને ફાયદા જેવું દેખાતું કામ, તને કોણે સમજાવ્યું?'
ભૂતોપહતચિત્તેવ બ્રુવન્તી માં ન લજ્જસે। શીલવ્યસનમેતત્ તે નાભિજાનામ્યહં પુરા
તું મને કોઈ શરમ વિના બોલે છે, જાણે તારો મન ભયથી ભરાયું હોય; તારા સ્વભાવમાં આવું દુર્ગુણ હું પહેલાં ક્યારેય જોયું નહોતું.