ચીરાજિનધરો ધીરો રામો ભવતુ તાપસઃ। ભરતો ભજતામદ્ય યૌવરાજ્યમકણ્ટકમ્
રામ ચિર અને મૃગચર્મ પહેરી ધીરજથી તપસ્વી બને અને આજે ભરત વિઘ્ન વિના રાજ્ય સંભાળે.
એષ મે પરમઃ કામો દત્તમેવ વરં વૃણે। અદ્ય ચૈવ હિ પશ્યેયં પ્રયાન્તં રાઘવં વને
આ જ મારી સર્વોચ્ચ ઇચ્છા છે; હું એ વરદાન પસંદ કરું છું, જે તમે આપ્યું. અને આજે જ હું રાઘવને વનમાં જતા જોઈ લઉં.
સ રાજરાજો ભવ સત્યસંગરઃ કુલં ચ શીલં ચ હિ જન્મ રક્ષ ચ। પરત્ર વાસે હિ વદન્ત્યનુત્તમં તપોધનાઃ સત્યવચો હિતં નૃણામ્
તમે રાજાઓમાં રાજા બનો, વચનનું પાલન કરો; વંશ, સ્વભાવ અને જન્મની રક્ષા કરો. કારણ કે, પરલોકમાં ઋષિઓ કહે છે કે, મનુષ્ય માટે સત્ય બોલવું સર્વોત્તમ છે.
thumb|દ્વાદશઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વાદશઃ સર્ગઃ ॥૨-
શ્રીમદ્ વાલ્મીકી રામાયણના અયોધ્યાકાંડનો બારમો સર્ગ હવે સાંભળો.
તતઃ શ્રુત્વા મહારાજઃ કૈકેય્યા દારુણં વચઃ। ચિન્તામભિસમાપેદે મુહૂર્તં પ્રતતાપ ચ
પછી, કૈકેયીના કરડાં શબ્દો સાંભળીને મહારાજ થોડો સમય ઊંડા વિચારમાં પડ્યા અને ખૂબ દુઃખી થયા.
કિં નુ મેઽયં દિવાસ્વપ્નશ્ચિત્તમોહોઽપિ વા મમ। અનુભૂતોપસર્ગો વા મનસો વાપ્યુપદ્રવઃ
શું આ મને દિવસમાં આવતો સ્વપ્ન છે કે મનનો ભ્રમ છે? કે પછી કોઈ દુઃખદ અનુભવ છે કે મનની કોઈ ઉથલપાથલ છે?
ઇતિ સંચિન્ત્ય તદ્ રાજા નાધ્યગચ્છત્ તદાસુખમ્। પ્રતિલભ્ય તતઃ સંજ્ઞાં કૈકેયીવાક્યતાપિતઃ
આવી રીતે વિચારતા રાજાને એ સમયે શાંતિ ન મળી; પછી કૈકેયીના વચનોના દુઃખથી થોડીવારમાં સંજ્ઞાન પાછું મળ્યું.
વ્યથિતો વિક્લવશ્ચૈવ વ્યાઘ્રીં દૃષ્ટ્વા યથા મૃગઃ। અસંવૃતાયામાસીનો જગત્યાં દીર્ઘમુચ્છ્વસન્
દુઃખી અને ગભરાયેલા રાજા, વાઘણને જોયેલા હરણ જેવો, જમીન પર બેસી લાંબા શ્વાસ લેતા હતા.
મણ્ડલે પન્નગો રુદ્ધો મન્ત્રૈરિવ મહાવિષઃ। અહો ધિગિતિ સામર્ષો વાચમુક્ત્વા નરાધિપઃ
મંત્રોથી ઘેરાયેલા, પણ અંદરથી ઝેર ભરેલા સાપ જેવો, મનુષ્યોના રાજાએ ગુસ્સામાં 'અરે ધિક્કાર છે!' એમ કહીને વાંધાજનક વચન કહ્યાં.
મોહમ્ આપેદિવાન્ ભૂયઃ શોકોપહતચેતનઃ। ચિરેણ તુ નૃપઃ સંજ્ઞાં પ્રતિલભ્ય સુદુઃખિતઃ
શોકથી મન પરેશાન થઈ ફરીથી મૂંઝાઈ ગયા; પણ લાંબા સમય પછી રાજા ભારે દુઃખી થઈને સંજ્ઞાનમાં આવ્યા.
કૈકેયીમબ્રવીત્ ક્રુદ્ધો નિર્દહન્નિવ તેજસા। નૃશંસે દુષ્ટચારિત્રે કુલસ્યાસ્ય વિનાશિનિ
કુદરતી તેજથી દહન કરતા ગુસ્સાવાળાં રાજાએ કૈકેયીને કહ્યું: 'નિષ્ઠુર, દુષ્ટ વર્તનવાળી, આ કુટુંબને નાશ કરનારી!'
કિં કૃતં તવ રામેણ પાપે પાપં મયાપિ વા। સદા તે જનનીતુલ્યાં વૃત્તિં વહતિ રાઘવઃ
'રામે તને શું દુઃખ કર્યું છે, કે મેં શું પાપ કર્યું છે, દુષ્ટે? રાઘવ તો હંમેશા તને માતા સમાન જ માનતો આવ્યો છે.'
તસ્યૈવં ત્વમનર્થાય કિંનિમિત્તમિહોદ્યતા। ત્વં મયાઽઽત્મવિનાશાય ભવનં સ્વં નિવેશિતા
'તો પછી તું આવું અનર્થ શા માટે કરવા માંગે છે? હું જ તને આ ઘરમાં રાખી છું, છતાં તું મારા વિનાશ માટે તત્પર છે.'
અવિજ્ઞાનાન્નૃપસુતા વ્યાલા તીક્ષ્ણવિષા યથા। જીવલોકો યદા સર્વો રામસ્યાહ ગુણસ્તવમ્
'અજાણે, રાજકુમારી, તું તીખા ઝેરવાળી સાપ જેવી છે; કારણ કે આખી દુનિયા જ્યારે રામના ગુણગાન કરે છે—'
અપરાધં કમુદ્દિશ્ય ત્યક્ષ્યામીષ્ટમહં સુતમ્। કૌસલ્યાં ચ સુમિત્રાં ચ ત્યજેયમપિ વા શ્રિયમ્
હું કયા ગુનાહ માટે મારા પ્રિય પુત્રને ત્યજી દઉં? હું તો કૌશલ્યા અને સુમિત્રાને પણ છોડી શકું, કે મારી સંપત્તિ પણ આપી દઉં.
અપશ્યતસ્તુ મે રામં નષ્ટં ભવતિ ચેતનમ્। તિષ્ઠેલ્લોકો વિના સૂર્યં સસ્યં વા સલિલં વિના
જો મને રામને જોવા ન મળે, તો મારું મન પણ ખોવાઈ જશે; જેમ કે દુનિયા વિના સૂર્ય રહી શકે નહીં, કે પાક વિના પાણી રહી શકે નહીં.
ન તુ રામં વિના દેહે તિષ્ઠેત્તુ મમ જીવિતમ્। તદલં ત્યજ્યતામેષ નિશ્ચયઃ પાપનિશ્ચયે
પણ રામ વિના મારું જીવન આ શરીરમાં રહી શકે નહીં; એટલે આ પાપી વિચાર તુરંત છોડી દો.
અપિ તે ચરણૌ મૂર્ધ્ના સ્પૃશામ્યેષ પ્રસીદ મે। કિમર્થં ચિન્તિતં પાપે ત્વયા પરમદારુણમ્
હું તારી પગે માથું મૂકવા તૈયાર છું—મારા પર કૃપા કર. તું આવો ભયંકર વિચાર શા માટે કર્યો છે, પાપી?
અથ જિજ્ઞાસસે માં ત્વં ભરતસ્ય પ્રિયાપ્રિયે। અસ્તુ યત્તત્ત્વયા પૂર્વં વ્યાહૃતં રાઘવં પ્રતિ
જો તું મને ભરત માટે પ્રેમ કે અપ્રેમ છે કે કેમ, એ જવું હોય તો, જે તું પહેલાં રાઘવ વિશે કહ્યું હતું, એ જ થવા દે.
સ મે જ્યેષ્ઠસુતઃ શ્રીમાન્ ધર્મજ્યેષ્ઠ ઇતીવ મે। તત્ ત્વયા પ્રિયવાદિન્યા સેવાર્થં કથિતં ભવેત્
એ મારો મોટો પુત્ર છે, ગૌરવશાળી છે અને ધર્મમાં પણ સર્વોપરી છે; તું જે મીઠા શબ્દો બોલી, એ તો માત્ર સેવા માટે જ કહ્યું હતું.
તચ્છ્રુત્વા શોકસંતપ્તા સંતાપયસિ માં ભૃશમ્। આવિષ્ટાસિ ગૃહે શૂન્યે સા ત્વં પરવશં ગતા
એ સાંભળી, દુઃખથી તુટેલી તું મને ખૂબ પીડા આપે છે; તું આ ખાલી ઘરમાં જાણે પાગલ બની ગઈ છે, હવે બીજાના વશમાં ગઈ છે.
ઇક્ષ્વાકૂણાં કુલે દેવિ સમ્પ્રાપ્તઃ સુમહાનયમ્। અનયો નયસમ્પન્ને યત્ર તે વિકૃતા મતિઃ
હે રાણી, ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં મોટું દુઃખ આવી પડ્યું છે; જ્યાં તારો મન પહેલાની જેમ સારા માર્ગે નહોતું રહ્યું.
નહિ કિંચિદયુક્તં વા વિપ્રિયં વા પુરા મમ। અકરોસ્ત્વં વિશાલાક્ષિ તેન ન શ્રદ્દધામિ તે
હે વિશાળ નેત્રવાળી, તું ક્યારેય મારા માટે અયોગ્ય કે દુઃખદ કંઈ કર્યું નથી; એટલે હું તારા વિષે આવું માનતો નથી.
નનુ તે રાઘવસ્તુલ્યો ભરતેન મહાત્મના। બહુશો હિ સ્મ બાલે ત્વં કથાઃ કથયસે મમ
નિશ્ચયે, તારા માટે રાઘવ અને મહાત્મા ભરત બન્ને સમાન છે; બાળપણમાં તું મને વારંવાર આવું કહેતી હતી.
તસ્ય ધર્માત્મનો દેવિ વને વાસં યશસ્વિનઃ। કથં રોચયસે ભીરુ નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ
હે ભયભીત, એ ધર્મનિષ્ઠ અને પ્રસિદ્ધ રામ માટે વનવાસ, એ પણ ચૌદ વર્ષ માટે, તને કેમ ગમ્યું?
અત્યન્તસુકુમારસ્ય તસ્ય ધર્મે કૃતાત્મનઃ। કથં રોચયસે વાસમરણ્યે ભૃશદારુણે
જે અત્યંત નાજુક છે અને ધર્મમાં સ્થિર છે, એના માટે તું આટલું કઠણ વનમાં રહેવું કેમ ઇચ્છે છે?
રોચયસ્યભિરામસ્ય રામસ્ય શુભલોચને। તવ શુશ્રૂષમાણસ્ય કિમર્થં વિપ્રવાસનમ્
હે શુભ નેત્રવાળી, રામ તો મોહક છે અને તારી સેવા કરવા તત્પર છે, તો તું એને વિદેશન કેમ મોકલવા ઇચ્છે છે?
રામો હિ ભરતાદ્ ભૂયસ્તવ શુશ્રૂષતે સદા। વિશેષં ત્વયિ તસ્માત્ તુ ભરતસ્ય ન લક્ષયે
રામ તો હંમેશા તારી વધુ સેવા કરે છે, ભરત કરતાં પણ વધારે; આમાં ભરત તરફથી તારા માટે કોઈ વિશેષ લાગણી હું નથી જોતો.
શુશ્રૂષાં ગૌરવં ચૈવ પ્રમાણં વચનક્રિયામ્। કસ્તુ ભૂયસ્તરં કુર્યાદન્યત્ર પુરુષર્ષભાત્
સેવા, માન અને આજ્ઞાપાલન—આ બધામાં એ પુરુષશ્રેષ્ઠ સિવાય બીજો વધુ કોણ કરી શકે?
બહૂનાં સ્ત્રીસહસ્રાણાં બહૂનાં ચોપજીવિનામ્। પરિવાદોઽપવાદો વા રાઘવે નોપપદ્યતે
અનેક સ્ત્રીઓ અને અનેક આધારિત લોકો વચ્ચે રાઘવ વિશે ક્યારેય કોઈ નિંદા કે અપવાદ સાંભળવામાં આવતો નથી.