સંવિવેશાબલા ભૂમૌ નિવેશ્ય ભ્રુકુટિં મુખે। તતશ્ચિત્રાણિ માલ્યાનિ દિવ્યાન્યાભરણાનિ ચ
એ દુર્બળ અને દુઃખી થઈને જમીન પર પડી રહી, ચહેરા પર ભૃકુટિ ચડાવી; પછી એના સુંદર ફૂલો અને દિવ્ય આભૂષણો—
અપવિદ્ધાનિ કૈકેય્યા તાનિ ભૂમિં પ્રપેદિરે। તયા તાન્ય્ અપવિદ્ધાનિ માલ્યાન્ય્ આભરણાનિ ચ
કૈકેયી દ્વારા ઉતારવામાં આવેલા એ ફૂલો અને આભૂષણો જમીન પર પડી ગયા; એ બધું એણે જમીન પર ફેંકી દીધું.
અશોભયન્ત વસુધાં નક્ષત્રાણિ યથા નભઃ। ક્રોધાગારે ચ પતિતા સા બભૌ મલિનામ્બરા
કૃોધના ઓરડામાં પડી રહેલી, મેલાં કપડાં પહેરેલી, તે જમીનને એવી અશોભન બનાવી રહી હતી જેમ કે આકાશમાં તારાઓ શોભતા નથી.
એકવેણીં દૃઢાં બદ્ધ્વા ગતસત્ત્વેવ કિંનરી। આજ્ઞાપ્ય તુ મહારાજો રાઘવસ્યાભિષેચનમ્
એના વાળ એક જ મજબૂત ચોટીમાં બંધાયેલા હતા, જાણે જીવ વગરની કિન્નરી હોય; મહારાજે તો રાઘવનું અભિષેક કરવાનું આદેશ આપી દીધું હતો.
પ્રિયાર્હાં પ્રિયમાખ્યાતું વિવેશાન્તઃપુરં વશી। સ કૈકેય્યા ગૃહં શ્રેષ્ઠં પ્રવિવેશ મહાયશાઃ
પ્રિયને આનંદ આપવાના લાયક અને સ્વયં સંયમી રાજાએ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો; મહાપ્રતિષ્ઠિત રાજાએ કૈકેયીનું શ્રેષ્ઠ ગૃહ પસંદ કર્યું.
પાણ્ડુરાભ્રમ્ ઇવાકાશં રાહુયુક્તં નિશાકરઃ। શુક-બર્હિસમાયુક્તં ક્રૌઞ્ચહંસરુતાયુતમ્
એ ઓરડો એવો લાગતો હતો જેમ કે ફિક્કા વાદળથી ભરેલું આકાશ, રાહુએ પકડેલો ચાંદો, મોર અને બર્હિ પંખીઓથી ભરેલો, અને ક્રૌંચ તથા હંસના રવથી ગુંજતો.
વાદિત્રરવસઙ્ઘુષ્ટં કુબ્જાવામનિકાયુતમ્। લતાગૃહૈશ્ચિત્રગૃહૈશ્ચમ્પકાશોકશોભિતૈઃ
વાંદરાવાદ્યના અવાજોથી ગુંજતો, કૂબડ અને નાનકડી દાસીઓથી ભરેલો, લતાવાળા ઓરડા અને રંગીન ગૃહો, ચંપા અને અશોકના વૃક્ષોથી શોભતો.
દાન્તરાજતસૌવર્ણવેદિકાભિઃ સમાયુતમ્। નિત્યપુષ્પફલૈર્વૃક્ષૈર્વાપીભિરુપશોભિતમ્
દાંત, ચાંદી અને સોનાની વેદિકાઓથી સજ્જ, હંમેશાં ફૂલ અને ફળ આપતા વૃક્ષો અને જળકુંડોથી શોભિત.
દાન્તરાજતસૌવર્ણૈઃ સંવૃતં પરમાસનૈઃ। વિવિધૈરન્નપાનૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચ વિવિધૈરપિ
દાંત, ચાંદી અને સોનાના ઉત્તમ આસનોથી ઢંકાયેલો, વિવિધ પ્રકારના ખોરાક, પીણાં અને વિવિધ સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓથી ભરેલો.
ઉપપન્નં મહાર્હૈશ્ચ ભૂષણૈસ્ત્રિદિવોપમમ્। સ પ્રવિશ્ય મહારાજઃ સ્વમન્તઃપુરમૃદ્ધિમત્
મહામૂલ્ય આભૂષણોથી શોભિત, જાણે દેવલોક જેવું; એ રીતે મહારાજે પોતાનું વૈભવી અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.
ન દદર્શ સ્ત્રિયં રાજા કૈકેયીં શયનોત્તમે। સ કામબલસંયુક્તો રત્યર્થી મનુજાધિપઃ
રાજાએ શ્રેષ્ઠ શય્યાએ પોતાની પત્ની કૈકેયીને જોઈ ન શક્યા; ઇચ્છા અને સુખની આશાથી ભરેલા મનુષ્યોના રાજાએ તેને શોધવા પ્રયત્ન કર્યો.
અપશ્યન્ દયિતાં ભાર્યાં પપ્રચ્છ વિષસાદ ચ। નહિ તસ્ય પુરા દેવી તાં વેલામત્યવર્તત
પ્રિય પત્નીને ન જોઈ, તેણે પૂછપરછ કરી અને દુઃખી થયો; કારણ કે કદી પણ રાણી એ સમયે દૂર રહી ન હતી.
ન ચ રાજા ગૃહં શૂન્યં પ્રવિવેશ કદાચન। તતો ગૃહગતો રાજા કૈકેયીં પર્યપૃચ્છત
રાજા કદી ખાલી ઓરડામાં પ્રવેશ્યા નહોતા; પછી, ઓરડામાં જઈને રાજાએ કૈકેયી વિશે પૂછ્યું.
યથાપુરમ્ અવિજ્ઞાય સ્વાર્થલિપ્સુમ્ અપણ્ડિતામ્। પ્રતિહારી ત્વથોવાચ સંત્રસ્તા તુ કૃતાઞ્જલિઃ
પહેલાની જેમ જ, તેની સ્વાર્થની ઇચ્છા અને અજ્ઞાનતા જાણ્યા વિના, રાજાએ પૂછ્યું; પણ દરવાજા પાસે ઊભેલી દાસી ડરીને, હાથ જોડીને બોલી.
દેવ દેવી ભૃશં ક્રુદ્ધા ક્રોધાગારમભિદ્રુતા। પ્રતીહાર્યા વચઃ શ્રુત્વા રાજા પરમદુર્મનાઃ
"મહારાજ, રાણી બહુ ગુસ્સેમાં છે અને ક્રોધના ઓરડામાં ગઈ છે." દાસીની વાત સાંભળી, રાજા ખૂબ જ ચિંતિત થયા.
વિષસાદ પુનર્ભૂયો લુલિતવ્યાકુલેન્દ્રિયઃ। તત્ર તાં પતિતાં ભૂમૌ શયાનામતથોચિતામ્
પછી ફરીથી રાજા ઉદાસ થઈ ગયા, તેમના ઇન્દ્રિયો ગભરાઈ અને વ્યાકુળ થઈ ગઈ; ત્યાં તેણે કૈકેયીને જમીન પર, અનોચિત રીતે પડેલી જોઈ.
પ્રતપ્ત ઇવ દુઃખેન સોઽપશ્યજ્જગતીપતિઃ। સ વૃદ્ધસ્તરુણીં ભાર્યાં પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્
જગતના રાજાએ, જાણે દુઃખથી દાઝાઈ ગયા હોય, પોતાની યુવાન પત્ની, જે પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય હતી, તેને ત્યાં પડેલી જોઈ.
અપાપઃ પાપસંકલ્પાં દદર્શ ધરણીતલે। લતામિવ વિનિષ્કૃત્તાં પતિતાં દેવતામિવ
પોતે નિર્દોષ હોવા છતાં, પાપી વિચારો ધરાવતી કૈકેયીને જમીન પર પડેલી જોઈ—જેમ કે કાપી નાખેલી વેલ, અથવા પતિત દેવતાને.
કિન્નરીમિવ નિર્ધૂતાં ચ્યુતામ્ અપ્સરસં યથા। માયામ્ ઇવ પરિભ્રષ્ટાં હરિણીમ્ ઇવ સંયતામ્
જેમ કોઈ કિન્નરી ત્યજી દેવામાં આવે, અથવા અપ્સરા પતિત થાય, અથવા માયા વિલીન થાય, અથવા હરણીને પકડીને બાંધી દેવામાં આવે, એમ.
કરેણુમ્ ઇવ દિગ્ધેન વિદ્ધાં મૃગયુના વને। મહાગજ ઇવારણ્યે સ્નેહાત્ પરમદુઃખિતામ્
જેમ વનમાં શિકારીના ઝેરી તીરે ઘાયલ થયેલી હાથીણ, અથવા જંગલમાં મોટો હાથી પ્રેમથી ખૂબ દુઃખી થાય, એમ કૈકેયી પણ ત્યાં ખૂબ દુઃખી પડી હતી.
પરિમૃજ્ય ચ પાણિભ્યામભિસંત્રસ્તચેતનઃ। કામી કમલપત્રાક્ષીમુવાચ વનિતામિદમ્
પાણીથી ચહેરો પુંછી, મનમાં ભારે ઉલઝણ સાથે, કામાસક્ત રાજાએ કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવતી swojej પત્નીને કહ્યું.
ન તેઽહમભિજાનામિ ક્રોધમાત્મનિ સંશ્રિતમ્। દેવિ કેનાભિયુક્તાસિ કેન વાસિ વિમાનિતા
હે દેવી, તારા મનમાં કોઈ ગુસ્સો છે એવું મને ખબર નથી. કોણે તને દોષી ઠેરવી છે? કે કોણે તને અપમાન કર્યું છે?
યદિદં મમ દુઃખાય શેષે કલ્યાણિ પાંસુષુ। ભૂમૌ શેષે કિમર્થં ત્વં મયિ કલ્યાણચેતસિ
હે કલ્યાણી, તું જમીન પર ધૂળમાં શા માટે પડી છે? તું આમ કરીને મને દુઃખ આપી રહી છે, જ્યારે મારું મન તો તારા સુખમાં જ લાગેલું છે.
ભૂતોપહતચિત્તેવ મમ ચિત્તપ્રમાથિનિ। સન્તિ મે કુશલા વૈદ્યાસ્ત્વભિતુષ્ટાશ્ચ સર્વશઃ
મને એવું લાગે છે કે જાણે તારા મન પર કોઈ દુષ્ટ અસર થઈ છે, અને એથી મારું મન પણ અસ્વસ્થ થઈ ગયું છે. મારા પાસે બધા કુશળ વૈદ્યો છે, અને તેઓ બધાં સંતોષમાં છે.
સુખિતાં ત્વાં કરિષ્યન્તિ વ્યાધિમાચક્ષ્વ ભામિનિ। કસ્ય વાપિ પ્રિયં કાર્યં કેન વા વિપ્રિયં કૃતમ્
હે સુંદરિ, તને જે બીમારી છે એ મને કહેજે, એ બધા તને ફરી સુખી કરી દેશે. અથવા તો તારી કોઈ મનગમતી ઈચ્છા છે? કે કોઈએ તને દુઃખ આપ્યું છે?
કઃ પ્રિયં લભતામદ્ય કો વા સુમહદપ્રિયમ્। મા રૌત્સીર્મા ચ કાર્ષીસ્ત્વં દેવિ સમ્પરિશોષણમ્
આજે કોને મોટું સુખ મળ્યું છે? કે કોને મોટું દુઃખ થયું છે? હે દેવી, તું દુઃખી ન થા, અને પોતાને તકલીફ પણ ન આપ.
અવધ્યો વધ્યતાં કો વા વધ્યઃ કો વા વિમુચ્યતામ્। દરિદ્રઃ કો ભવેદાઢ્યો દ્રવ્યવાન્ વાપ્યકિંચનઃ
જેને મારવાનો હક નથી, એને મારવું જોઈએ? કે જેને મારવું જોઈએ એ છોડવો જોઈએ? ગરીબને ધનવાન બનાવવો જોઈએ? કે ધનવાનને કંગાળ?
અહં ચ હિ મદીયાશ્ચ સર્વે તવ વશાનુગાઃ। ન તે કંચિદભિપ્રાયં વ્યાહન્તુમહમુત્સહે
હું અને મારું બધું તારા હુકમમાં છે. તારી કોઈ ઈચ્છા હોય તો હું એ નકારવા સક્ષમ નથી.
આત્મનો જીવિતેનાપિ બ્રૂહિ યન્મનસિ સ્થિતમ્। બલમાત્મનિ જાનન્તી ન માં શઙ્કિતુમર્હસિ
તારા મનમાં જે હોય એ સ્પષ્ટ કહેજે, ભલે એ માટે મને જીવ પણ આપવો પડે. તને મારા બળની ખબર છે, તો મને શંકા કરવી નહિ.
કરિષ્યામિ તવ પ્રીતિં સુકૃતેનાપિ તે શપે। યાવદાવર્તતે ચક્રં તાવતી મે વસુંધરા
હું તારી ઈચ્છા પૂરી કરીશ, એ માટે મારા સારા કર્મોની કસમ ખાઉં છું. જેટલો સમય સુધી આ સંસાર ચાલે છે, તેટલો સમય સુધી આ ધરતી મારી છે.