યમસ્ય વા માં વિષયં ગતામિતો નિશમ્ય કુબ્જે પ્રતિવેદયિષ્યસિ। વનં ગતે વા સુચિરાય રાઘવે સમૃદ્ધકામો ભરતો ભવિષ્યતિ
જ્યારે હું અહીંથી યમલોકમાં જઈશ ત્યારે, કુબજા, તું એ વાત કહેજે; અથવા જ્યારે રાઘવ લાંબા સમય માટે વનમાં જશે ત્યારે ભરત પોતાની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને સુખી થશે.
અહં હિ નૈવાસ્તરણાનિ ન સ્રજો ન ચન્દનં નાઞ્જનપાનભોજનમ્। ન કિંચિદિચ્છામિ ન ચેહ જીવનં ન ચેદિતો ગચ્છતિ રાઘવો વનમ્
મને તો બિછાણ, ફૂલોની વેણી, ચંદન, સુગંધિત તેલ કે ખાવા-પીવામાં કંઈ પણ ઇચ્છા નથી; જો રાઘવ અહીંથી વનમાં નહીં જાય તો મને તો આ જીવન પણ ગમતું નથી.
અથૈવમુક્ત્વા વચનં સુદારુણં નિધાય સર્વાભરણાનિ ભામિની। અસંસ્કૃતામાસ્તરણેન મેદિનીં તદાધિશિશ્યે પતિતેવ કિંનરી
આવી ભયાનક વાતો કહીને તેજસ્વી રાણીએ પોતાના બધા આભૂષણો ઉતારી દીધા અને કાચી જમીન પર આવીને એવી રીતે પથારી ગઈ જાણે કોઈ અપ્સરા પડી ગઈ હોય.
ઉદીર્ણસંરમ્ભતમોવૃતાનના તદાવમુક્તોત્તમમાલ્યભૂષણા। નરેન્દ્રપત્ની વિમના બભૂવ સા તમોવૃતા દ્યૌરિવ મગ્નતારકા
પ્રચંડ ગુસ્સાથી ચહેરો અંધકારથી ઢંકાઈ ગયો હતો, શ્રેષ્ઠ ફૂલો અને આભૂષણો પણ ઉતારી દીધા હતા, રાજાની પત્ની દુઃખી થઈ ગઈ, જાણે અંધકારથી તારાઓ છુપાઈ ગયેલા આકાશ જેવું.
thumb|દશમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે દશમઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડના દશમ સર્ગને ધ્યાનથી સાંભળો, જે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણમાં વર્ણવાયો છે.
વિદર્શિતા યદા દેવી કુબ્જયા પાપયા ભૃશમ્। તદા શેતે સ્મ સા ભૂમૌ દિગ્ધવિદ્ધેવ કિંનરી
જ્યારે પાપી કુબજાએ રાણીને કડક શબ્દોમાં ઠપકો આપ્યો ત્યારે એ જમીન પર આવીને એવી પડી રહી જાણે ઝેરથી ઘાયલ થયેલી અપ્સરા હોય.
(4) નિશ્ચિત્ય મનસા કૃત્યં સા સમ્યગિતિ ભામિની। મન્થરાયૈ શનૈઃ સર્વમાચચક્ષે વિચક્ષણા
પછી તેજસ્વી રાણીએ મનમાં શું કરવું એ નક્કી કરીને, ધીરેધીરે મન્થરાને બધું સમજાવી દીધું.
સા દીના નિશ્ચયં કૃત્વા મન્થરાવાક્યમોહિતા। નાગકન્યેવ નિઃશ્વસ્ય દીર્ઘમુષ્ણં ચ ભામિની
મન્થરાની વાતોથી ગૂંચવાઈને, દુઃખી અને નક્કી મનવાળી રાણી લાંબી અને ગરમ ઉશ્કેરાયેલી શ્વાસ લઈને, સાપકન્યા જેવી લાગતી હતી.
મુહૂર્તં ચિન્તયામાસ માર્ગમાત્મસુખાવહમ્। સા સુહૃચ્ચાર્થકામા ચ તં નિશમ્ય વિનિશ્ચયમ્
થોડો સમય એ વિચારી રહી કે શું કરવું જેનાથી પોતાનું સુખ મળે; અને મિત્ર અને પોતાના હિત માટે મન્થરાની સલાહ સાંભળીને એણે મનમાં નક્કી કરી લીધું.
બભૂવ પરમપ્રીતા સિદ્ધિં પ્રાપ્યેવ મન્થરા। અથ સા રુષિતા દેવી સમ્યક્ કૃત્વા વિનિશ્ચયમ્
મન્થરા તો પોતાનું કામ પતાવીને ખૂબ જ ખુશ થઈ ગઈ; પછી રાણી ગુસ્સામાં આવીને પોતાનો નિશ્ચય મજબૂત કરી લીધો.
સંવિવેશાબલા ભૂમૌ નિવેશ્ય ભ્રુકુટિં મુખે। તતશ્ચિત્રાણિ માલ્યાનિ દિવ્યાન્યાભરણાનિ ચ
એ દુર્બળ અને દુઃખી થઈને જમીન પર પડી રહી, ચહેરા પર ભૃકુટિ ચડાવી; પછી એના સુંદર ફૂલો અને દિવ્ય આભૂષણો—
અપવિદ્ધાનિ કૈકેય્યા તાનિ ભૂમિં પ્રપેદિરે। તયા તાન્ય્ અપવિદ્ધાનિ માલ્યાન્ય્ આભરણાનિ ચ
કૈકેયી દ્વારા ઉતારવામાં આવેલા એ ફૂલો અને આભૂષણો જમીન પર પડી ગયા; એ બધું એણે જમીન પર ફેંકી દીધું.
અશોભયન્ત વસુધાં નક્ષત્રાણિ યથા નભઃ। ક્રોધાગારે ચ પતિતા સા બભૌ મલિનામ્બરા
કૃોધના ઓરડામાં પડી રહેલી, મેલાં કપડાં પહેરેલી, તે જમીનને એવી અશોભન બનાવી રહી હતી જેમ કે આકાશમાં તારાઓ શોભતા નથી.
એકવેણીં દૃઢાં બદ્ધ્વા ગતસત્ત્વેવ કિંનરી। આજ્ઞાપ્ય તુ મહારાજો રાઘવસ્યાભિષેચનમ્
એના વાળ એક જ મજબૂત ચોટીમાં બંધાયેલા હતા, જાણે જીવ વગરની કિન્નરી હોય; મહારાજે તો રાઘવનું અભિષેક કરવાનું આદેશ આપી દીધું હતો.
પ્રિયાર્હાં પ્રિયમાખ્યાતું વિવેશાન્તઃપુરં વશી। સ કૈકેય્યા ગૃહં શ્રેષ્ઠં પ્રવિવેશ મહાયશાઃ
પ્રિયને આનંદ આપવાના લાયક અને સ્વયં સંયમી રાજાએ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો; મહાપ્રતિષ્ઠિત રાજાએ કૈકેયીનું શ્રેષ્ઠ ગૃહ પસંદ કર્યું.
પાણ્ડુરાભ્રમ્ ઇવાકાશં રાહુયુક્તં નિશાકરઃ। શુક-બર્હિસમાયુક્તં ક્રૌઞ્ચહંસરુતાયુતમ્
એ ઓરડો એવો લાગતો હતો જેમ કે ફિક્કા વાદળથી ભરેલું આકાશ, રાહુએ પકડેલો ચાંદો, મોર અને બર્હિ પંખીઓથી ભરેલો, અને ક્રૌંચ તથા હંસના રવથી ગુંજતો.
વાદિત્રરવસઙ્ઘુષ્ટં કુબ્જાવામનિકાયુતમ્। લતાગૃહૈશ્ચિત્રગૃહૈશ્ચમ્પકાશોકશોભિતૈઃ
વાંદરાવાદ્યના અવાજોથી ગુંજતો, કૂબડ અને નાનકડી દાસીઓથી ભરેલો, લતાવાળા ઓરડા અને રંગીન ગૃહો, ચંપા અને અશોકના વૃક્ષોથી શોભતો.
દાન્તરાજતસૌવર્ણવેદિકાભિઃ સમાયુતમ્। નિત્યપુષ્પફલૈર્વૃક્ષૈર્વાપીભિરુપશોભિતમ્
દાંત, ચાંદી અને સોનાની વેદિકાઓથી સજ્જ, હંમેશાં ફૂલ અને ફળ આપતા વૃક્ષો અને જળકુંડોથી શોભિત.
દાન્તરાજતસૌવર્ણૈઃ સંવૃતં પરમાસનૈઃ। વિવિધૈરન્નપાનૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચ વિવિધૈરપિ
દાંત, ચાંદી અને સોનાના ઉત્તમ આસનોથી ઢંકાયેલો, વિવિધ પ્રકારના ખોરાક, પીણાં અને વિવિધ સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓથી ભરેલો.
ઉપપન્નં મહાર્હૈશ્ચ ભૂષણૈસ્ત્રિદિવોપમમ્। સ પ્રવિશ્ય મહારાજઃ સ્વમન્તઃપુરમૃદ્ધિમત્
મહામૂલ્ય આભૂષણોથી શોભિત, જાણે દેવલોક જેવું; એ રીતે મહારાજે પોતાનું વૈભવી અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.
ન દદર્શ સ્ત્રિયં રાજા કૈકેયીં શયનોત્તમે। સ કામબલસંયુક્તો રત્યર્થી મનુજાધિપઃ
રાજાએ શ્રેષ્ઠ શય્યાએ પોતાની પત્ની કૈકેયીને જોઈ ન શક્યા; ઇચ્છા અને સુખની આશાથી ભરેલા મનુષ્યોના રાજાએ તેને શોધવા પ્રયત્ન કર્યો.
અપશ્યન્ દયિતાં ભાર્યાં પપ્રચ્છ વિષસાદ ચ। નહિ તસ્ય પુરા દેવી તાં વેલામત્યવર્તત
પ્રિય પત્નીને ન જોઈ, તેણે પૂછપરછ કરી અને દુઃખી થયો; કારણ કે કદી પણ રાણી એ સમયે દૂર રહી ન હતી.
ન ચ રાજા ગૃહં શૂન્યં પ્રવિવેશ કદાચન। તતો ગૃહગતો રાજા કૈકેયીં પર્યપૃચ્છત
રાજા કદી ખાલી ઓરડામાં પ્રવેશ્યા નહોતા; પછી, ઓરડામાં જઈને રાજાએ કૈકેયી વિશે પૂછ્યું.
યથાપુરમ્ અવિજ્ઞાય સ્વાર્થલિપ્સુમ્ અપણ્ડિતામ્। પ્રતિહારી ત્વથોવાચ સંત્રસ્તા તુ કૃતાઞ્જલિઃ
પહેલાની જેમ જ, તેની સ્વાર્થની ઇચ્છા અને અજ્ઞાનતા જાણ્યા વિના, રાજાએ પૂછ્યું; પણ દરવાજા પાસે ઊભેલી દાસી ડરીને, હાથ જોડીને બોલી.
દેવ દેવી ભૃશં ક્રુદ્ધા ક્રોધાગારમભિદ્રુતા। પ્રતીહાર્યા વચઃ શ્રુત્વા રાજા પરમદુર્મનાઃ
"મહારાજ, રાણી બહુ ગુસ્સેમાં છે અને ક્રોધના ઓરડામાં ગઈ છે." દાસીની વાત સાંભળી, રાજા ખૂબ જ ચિંતિત થયા.
વિષસાદ પુનર્ભૂયો લુલિતવ્યાકુલેન્દ્રિયઃ। તત્ર તાં પતિતાં ભૂમૌ શયાનામતથોચિતામ્
પછી ફરીથી રાજા ઉદાસ થઈ ગયા, તેમના ઇન્દ્રિયો ગભરાઈ અને વ્યાકુળ થઈ ગઈ; ત્યાં તેણે કૈકેયીને જમીન પર, અનોચિત રીતે પડેલી જોઈ.
પ્રતપ્ત ઇવ દુઃખેન સોઽપશ્યજ્જગતીપતિઃ। સ વૃદ્ધસ્તરુણીં ભાર્યાં પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસીમ્
જગતના રાજાએ, જાણે દુઃખથી દાઝાઈ ગયા હોય, પોતાની યુવાન પત્ની, જે પ્રાણથી પણ વધુ પ્રિય હતી, તેને ત્યાં પડેલી જોઈ.
અપાપઃ પાપસંકલ્પાં દદર્શ ધરણીતલે। લતામિવ વિનિષ્કૃત્તાં પતિતાં દેવતામિવ
પોતે નિર્દોષ હોવા છતાં, પાપી વિચારો ધરાવતી કૈકેયીને જમીન પર પડેલી જોઈ—જેમ કે કાપી નાખેલી વેલ, અથવા પતિત દેવતાને.
કિન્નરીમિવ નિર્ધૂતાં ચ્યુતામ્ અપ્સરસં યથા। માયામ્ ઇવ પરિભ્રષ્ટાં હરિણીમ્ ઇવ સંયતામ્
જેમ કોઈ કિન્નરી ત્યજી દેવામાં આવે, અથવા અપ્સરા પતિત થાય, અથવા માયા વિલીન થાય, અથવા હરણીને પકડીને બાંધી દેવામાં આવે, એમ.
કરેણુમ્ ઇવ દિગ્ધેન વિદ્ધાં મૃગયુના વને। મહાગજ ઇવારણ્યે સ્નેહાત્ પરમદુઃખિતામ્
જેમ વનમાં શિકારીના ઝેરી તીરે ઘાયલ થયેલી હાથીણ, અથવા જંગલમાં મોટો હાથી પ્રેમથી ખૂબ દુઃખી થાય, એમ કૈકેયી પણ ત્યાં ખૂબ દુઃખી પડી હતી.