ઇતિ પ્રશસ્યમાના સા કૈકેયીમિદમબ્રવીત્। શયાનાં શયને શુભ્રે વેદ્યામગ્નિશિખામિવ
આ રીતે વખાણવામાં આવીને, કૈકેયી એ શુદ્ધ શય્યાપર શયન કરતી, યજ્ઞકુંડની જ્વાળા જેવી, મન્થરાને આ રીતે બોલી.
ગતોદકે સેતુબન્ધો ન કલ્યાણિ વિધીયતે। ઉત્તિષ્ઠ કુરુ કલ્યાણં રાજાનમનુદર્શય
જ્યારે પાણી સુકાઈ જાય ત્યારે પુલ બાંધવાનો કોઇ અર્થ રહેતો નથી, હે શુભે; ઊઠ, શુભ કાર્ય કર અને રાજાને શોધ.
તથા પ્રોત્સાહિતા દેવી ગત્વા મન્થરયા સહ। ક્રોધાગારં વિશાલાક્ષી સૌભાગ્યમદગર્વિતા
આ રીતે ઉત્સાહિત થઈને, વિશાળ નેત્રવાળી અને પોતાના સૌભાગ્યનો અહંકાર ન ધરાવતી રાણી, મન્થરાને સાથે લઈને ક્રોધગૃહ તરફ ગઈ.
અનેકશતસાહસ્રં મુક્તાહારં વરાઙ્ગના। અવમુચ્ય વરાર્હાણિ શુભાન્યાભરણાનિ ચ
એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ, જે શ્રેષ્ઠ આભૂષણો પહેરવા યોગ્ય હતી, અનેક લાખો મોતીની માળા અને સુંદર આભૂષણો ઉતારી નાખ્યા.
તદા હેમોપમા તત્ર કુબ્જાવાક્યવશંગતા। સંવિશ્ય ભૂમૌ કૈકેયી મન્થરામિદમબ્રવીત્
ત્યારે, સોનાની જેમ તેજસ્વી અને કુબજાની વાતમાં આવીને, કૈકેયી ત્યાં જમીન પર બેસી ગઈ અને મન્થરાને કહ્યું.
ઇહ વા માં મૃતાં કુબ્જે નૃપાયાવેદયિષ્યસિ। વનં તુ રાઘવે પ્રાપ્તે ભરતઃ પ્રાપ્સ્યતે ક્ષિતિમ્
અહીં, કુબજા, તું રાજાને કહી દે કે હું મરી ગઈ છું; પણ જ્યારે રાઘવ વનમાં જશે ત્યારે ભરતને રાજપદ મળશે.
સુવર્ણેન ન મે હ્યર્થો ન રત્નૈર્ન ચ ભોજનૈઃ। એષ મે જીવિતસ્યાન્તો રામો યદ્યભિષિચ્યતે
મને તો સોનામાં, રત્નોમાં કે ખોરાકમાં કોઈ રસ નથી; જો રામને રાજતિલક થશે તો એ જ મારા જીવનનો અંત છે.
તતઃ પુનસ્તાં મહિષીં મહીક્ષિતો વચોભિરત્યર્થમહાપરાક્રમૈઃ। ઉવાચ કુબ્જા ભરતસ્ય માતરં હિતં વચો રામમુપેત્ય ચાહિતમ્
પછી કુબજાએ ફરીથી રાજાની રાણી અને ભરતની માતાને ખૂબ જ તીવ્ર અને ધાડસભર શબ્દોમાં રામ વિશે લાભદાયક અને નુકસાનકારક એમ બંને પ્રકારની વાતો કહી.
પ્રપત્સ્યતે રાજ્યમિદં હિ રાઘવો યદિ ધ્રુવં ત્વં સસુતા ચ તપ્સ્યસે। તતો હિ કલ્યાણિ યતસ્વ તત્ તથા યથા સુતસ્તે ભરતોઽભિષેક્ષ્યતે
જો રાઘવને ખરેખર આ રાજ્ય મળશે તો તું અને તારો દીકરો બંને દુઃખ પામશો; એટલે, સુખી રહેવા માટે તું એવું પ્રયત્ન કર કે તારો પુત્ર ભરત રાજતિલક પામે.
તથાતિવિદ્ધા મહિષીતિ કુબ્જયા સમાહતા વાગિષુભિર્મુહુર્મુહુઃ। વિધાય હસ્તૌ હૃદયેઽતિવિસ્મિતા શશંસ કુબ્જાં કુપિતા પુનઃ પુનઃ
કુબજાના કટુ શબ્દોથી repeatedly ઘાયલ થયેલી રાણી, આશ્ચર્યથી હાથ હૃદય પર રાખીને, ગુસ્સામાં વારંવાર કુબજાને ઠપકો આપતી રહી.
યમસ્ય વા માં વિષયં ગતામિતો નિશમ્ય કુબ્જે પ્રતિવેદયિષ્યસિ। વનં ગતે વા સુચિરાય રાઘવે સમૃદ્ધકામો ભરતો ભવિષ્યતિ
જ્યારે હું અહીંથી યમલોકમાં જઈશ ત્યારે, કુબજા, તું એ વાત કહેજે; અથવા જ્યારે રાઘવ લાંબા સમય માટે વનમાં જશે ત્યારે ભરત પોતાની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને સુખી થશે.
અહં હિ નૈવાસ્તરણાનિ ન સ્રજો ન ચન્દનં નાઞ્જનપાનભોજનમ્। ન કિંચિદિચ્છામિ ન ચેહ જીવનં ન ચેદિતો ગચ્છતિ રાઘવો વનમ્
મને તો બિછાણ, ફૂલોની વેણી, ચંદન, સુગંધિત તેલ કે ખાવા-પીવામાં કંઈ પણ ઇચ્છા નથી; જો રાઘવ અહીંથી વનમાં નહીં જાય તો મને તો આ જીવન પણ ગમતું નથી.
અથૈવમુક્ત્વા વચનં સુદારુણં નિધાય સર્વાભરણાનિ ભામિની। અસંસ્કૃતામાસ્તરણેન મેદિનીં તદાધિશિશ્યે પતિતેવ કિંનરી
આવી ભયાનક વાતો કહીને તેજસ્વી રાણીએ પોતાના બધા આભૂષણો ઉતારી દીધા અને કાચી જમીન પર આવીને એવી રીતે પથારી ગઈ જાણે કોઈ અપ્સરા પડી ગઈ હોય.
ઉદીર્ણસંરમ્ભતમોવૃતાનના તદાવમુક્તોત્તમમાલ્યભૂષણા। નરેન્દ્રપત્ની વિમના બભૂવ સા તમોવૃતા દ્યૌરિવ મગ્નતારકા
પ્રચંડ ગુસ્સાથી ચહેરો અંધકારથી ઢંકાઈ ગયો હતો, શ્રેષ્ઠ ફૂલો અને આભૂષણો પણ ઉતારી દીધા હતા, રાજાની પત્ની દુઃખી થઈ ગઈ, જાણે અંધકારથી તારાઓ છુપાઈ ગયેલા આકાશ જેવું.
thumb|દશમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે દશમઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડના દશમ સર્ગને ધ્યાનથી સાંભળો, જે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણમાં વર્ણવાયો છે.
વિદર્શિતા યદા દેવી કુબ્જયા પાપયા ભૃશમ્। તદા શેતે સ્મ સા ભૂમૌ દિગ્ધવિદ્ધેવ કિંનરી
જ્યારે પાપી કુબજાએ રાણીને કડક શબ્દોમાં ઠપકો આપ્યો ત્યારે એ જમીન પર આવીને એવી પડી રહી જાણે ઝેરથી ઘાયલ થયેલી અપ્સરા હોય.
(4) નિશ્ચિત્ય મનસા કૃત્યં સા સમ્યગિતિ ભામિની। મન્થરાયૈ શનૈઃ સર્વમાચચક્ષે વિચક્ષણા
પછી તેજસ્વી રાણીએ મનમાં શું કરવું એ નક્કી કરીને, ધીરેધીરે મન્થરાને બધું સમજાવી દીધું.
સા દીના નિશ્ચયં કૃત્વા મન્થરાવાક્યમોહિતા। નાગકન્યેવ નિઃશ્વસ્ય દીર્ઘમુષ્ણં ચ ભામિની
મન્થરાની વાતોથી ગૂંચવાઈને, દુઃખી અને નક્કી મનવાળી રાણી લાંબી અને ગરમ ઉશ્કેરાયેલી શ્વાસ લઈને, સાપકન્યા જેવી લાગતી હતી.
મુહૂર્તં ચિન્તયામાસ માર્ગમાત્મસુખાવહમ્। સા સુહૃચ્ચાર્થકામા ચ તં નિશમ્ય વિનિશ્ચયમ્
થોડો સમય એ વિચારી રહી કે શું કરવું જેનાથી પોતાનું સુખ મળે; અને મિત્ર અને પોતાના હિત માટે મન્થરાની સલાહ સાંભળીને એણે મનમાં નક્કી કરી લીધું.
બભૂવ પરમપ્રીતા સિદ્ધિં પ્રાપ્યેવ મન્થરા। અથ સા રુષિતા દેવી સમ્યક્ કૃત્વા વિનિશ્ચયમ્
મન્થરા તો પોતાનું કામ પતાવીને ખૂબ જ ખુશ થઈ ગઈ; પછી રાણી ગુસ્સામાં આવીને પોતાનો નિશ્ચય મજબૂત કરી લીધો.
સંવિવેશાબલા ભૂમૌ નિવેશ્ય ભ્રુકુટિં મુખે। તતશ્ચિત્રાણિ માલ્યાનિ દિવ્યાન્યાભરણાનિ ચ
એ દુર્બળ અને દુઃખી થઈને જમીન પર પડી રહી, ચહેરા પર ભૃકુટિ ચડાવી; પછી એના સુંદર ફૂલો અને દિવ્ય આભૂષણો—
અપવિદ્ધાનિ કૈકેય્યા તાનિ ભૂમિં પ્રપેદિરે। તયા તાન્ય્ અપવિદ્ધાનિ માલ્યાન્ય્ આભરણાનિ ચ
કૈકેયી દ્વારા ઉતારવામાં આવેલા એ ફૂલો અને આભૂષણો જમીન પર પડી ગયા; એ બધું એણે જમીન પર ફેંકી દીધું.
અશોભયન્ત વસુધાં નક્ષત્રાણિ યથા નભઃ। ક્રોધાગારે ચ પતિતા સા બભૌ મલિનામ્બરા
કૃોધના ઓરડામાં પડી રહેલી, મેલાં કપડાં પહેરેલી, તે જમીનને એવી અશોભન બનાવી રહી હતી જેમ કે આકાશમાં તારાઓ શોભતા નથી.
એકવેણીં દૃઢાં બદ્ધ્વા ગતસત્ત્વેવ કિંનરી। આજ્ઞાપ્ય તુ મહારાજો રાઘવસ્યાભિષેચનમ્
એના વાળ એક જ મજબૂત ચોટીમાં બંધાયેલા હતા, જાણે જીવ વગરની કિન્નરી હોય; મહારાજે તો રાઘવનું અભિષેક કરવાનું આદેશ આપી દીધું હતો.
પ્રિયાર્હાં પ્રિયમાખ્યાતું વિવેશાન્તઃપુરં વશી। સ કૈકેય્યા ગૃહં શ્રેષ્ઠં પ્રવિવેશ મહાયશાઃ
પ્રિયને આનંદ આપવાના લાયક અને સ્વયં સંયમી રાજાએ અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો; મહાપ્રતિષ્ઠિત રાજાએ કૈકેયીનું શ્રેષ્ઠ ગૃહ પસંદ કર્યું.
પાણ્ડુરાભ્રમ્ ઇવાકાશં રાહુયુક્તં નિશાકરઃ। શુક-બર્હિસમાયુક્તં ક્રૌઞ્ચહંસરુતાયુતમ્
એ ઓરડો એવો લાગતો હતો જેમ કે ફિક્કા વાદળથી ભરેલું આકાશ, રાહુએ પકડેલો ચાંદો, મોર અને બર્હિ પંખીઓથી ભરેલો, અને ક્રૌંચ તથા હંસના રવથી ગુંજતો.
વાદિત્રરવસઙ્ઘુષ્ટં કુબ્જાવામનિકાયુતમ્। લતાગૃહૈશ્ચિત્રગૃહૈશ્ચમ્પકાશોકશોભિતૈઃ
વાંદરાવાદ્યના અવાજોથી ગુંજતો, કૂબડ અને નાનકડી દાસીઓથી ભરેલો, લતાવાળા ઓરડા અને રંગીન ગૃહો, ચંપા અને અશોકના વૃક્ષોથી શોભતો.
દાન્તરાજતસૌવર્ણવેદિકાભિઃ સમાયુતમ્। નિત્યપુષ્પફલૈર્વૃક્ષૈર્વાપીભિરુપશોભિતમ્
દાંત, ચાંદી અને સોનાની વેદિકાઓથી સજ્જ, હંમેશાં ફૂલ અને ફળ આપતા વૃક્ષો અને જળકુંડોથી શોભિત.
દાન્તરાજતસૌવર્ણૈઃ સંવૃતં પરમાસનૈઃ। વિવિધૈરન્નપાનૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચ વિવિધૈરપિ
દાંત, ચાંદી અને સોનાના ઉત્તમ આસનોથી ઢંકાયેલો, વિવિધ પ્રકારના ખોરાક, પીણાં અને વિવિધ સ્વાદિષ્ટ વાનગીઓથી ભરેલો.
ઉપપન્નં મહાર્હૈશ્ચ ભૂષણૈસ્ત્રિદિવોપમમ્। સ પ્રવિશ્ય મહારાજઃ સ્વમન્તઃપુરમૃદ્ધિમત્
મહામૂલ્ય આભૂષણોથી શોભિત, જાણે દેવલોક જેવું; એ રીતે મહારાજે પોતાનું વૈભવી અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.