વિમલેન્દુસમં વક્ત્રમહો રાજસિ મન્થરે। જઘનં તવ નિર્મૃષ્ટં રશનાદામભૂષિતમ્
તારો ચહેરો નિર્મળ ચાંદની જેવો શુદ્ધ છે—વાસ્તવમાં, હે મન્થરા, તું તેજસ્વી છે; તારો ચમકતો કટિ ભાગ રત્નજડિત કમરપટ્ટાથી શોભાયમાન છે.
જઙ્ઘે ભૃશમુપન્યસ્તે પાદૌ ચ વ્યાયતાવુભૌ। ત્વમાયતાભ્યાં સક્થિભ્યાં મન્થરે ક્ષૌમવાસિની
તારી જાંઘો મજબૂત રીતે સ્થિર છે અને તારા બંને પગ લાંબા અને સરળ છે; હે મન્થરા, તું નાજુક વસ્ત્ર પહેરીને સુંદર જાંઘવાળી દેખાય છે.
અગ્રતો મમ ગચ્છન્તી રાજસેઽતીવ શોભને। આસન્ યાઃ શમ્બરે માયાઃ સહસ્રમ્ અસુરાધિપે
જ્યારે તું મારા આગળ આગળ ચાલે છે, હે અતિ સુંદર, ત્યારે તું ખૂબ જ તેજસ્વી લાગે છે; જેમ શમ્બર અસુરપતિ પાસે હજાર જાદુઈ કળાઓ હતી—
હૃદયે તે નિવિષ્ટાસ્ તા ભૂયશ્ ચાન્યાઃ સહસ્રશઃ। તદેવ સ્થગુ(=પૃષ્ઠ-વક્રભાગઃ) યદ્ દીર્ઘં રથ-ઘોણમ્ ઇવાયતમ્
એ બધી કળાઓ તારા હૃદયમાં પ્રવેશી ગઈ છે અને એ સિવાય પણ હજારો નવી કળાઓ છે; તારો પીઠ પણ રથના જૂઆ જેવો લાંબો અને વાંકડો છે.
મતયઃ ક્ષત્ર-વિદ્યાશ્ ચ માયાશ્ચાત્ર વસન્તિ તે। અત્ર તેઽહં પ્રમોક્ષ્યામિ માલાં કુબ્જે હિરણ્મયીમ્
બુદ્ધિ, રાજકારણની કળા અને માયા—all તારી અંદર વસે છે; હવે, હે કૂબજ, હું તને સોનાની માળા પહેરાવીશ.
અભિષિક્તે ચ ભરતે રાઘવે ચ વનં ગતે। જાત્યેન ચ સુવર્ણેન સુનિષ્ટપ્તેન સુન્દરિ
જ્યારે ભરતનું અભિષેક થશે અને રાઘવ વનમાં જશે, ત્યારે, હે સુંદર, હું તને શુદ્ધ અને સારી રીતે ઘસેલું સોનુ લગાવીશ.
લબ્ધાર્થા ચ પ્રતીતા ચ લેપયિષ્યામિ તે સ્થગુ। મુખે ચ તિલકં ચિત્રં જાતરૂપમયં શુભમ્
જ્યારે તને તારો ઇચ્છિત ફળ મળશે અને તું આનંદિત થશે, ત્યારે હું તારા પીઠ પર સોનુ લગાવીશ; અને તારા મુખ પર સુંદર, ઝવેરાતથી બનેલું તિલક પણ મુકીશ.
કારયિષ્યામિ તે કુબ્જે શુભાન્યાભરણાનિ ચ। પરિધાય શુભે વસ્ત્રે દેવતેવ ચરિષ્યસિ
હે કૂબજ, હું તારા માટે સુંદર આભૂષણો બનાવડાવીશ; અને સુંદર વસ્ત્રો પહેરીને તું દેવી જેવી ફરશે.
ચન્દ્રમાહ્વયમાનેન મુખેનાપ્રતિમાનના। ગમિષ્યસિ ગતિં મુખ્યાં ગર્વયન્તી દ્વિષજ્જને
ચાંદની જેવો તેજસ્વી અને અનન્ય સૌંદર્ય ધરાવતો ચહેરો લઈને, તું રાજવી ચાલથી ચાલશે અને તારા શત્રુઓને ઈર્ષ્યા થાશે.
તવાપિ કુબ્જાઃ કુબ્જાયાઃ સર્વાભરણભૂષિતાઃ। પાદૌ પરિચરિષ્યન્તિ યથૈવ ત્વં સદા મમ
બીજી કૂબજ સ્ત્રીઓ પણ સર્વ આભૂષણોથી શોભાયમાન થઈને તારા પગે સેવા કરશે, જેમ તું હંમેશા મારી સેવા કરે છે.
ઇતિ પ્રશસ્યમાના સા કૈકેયીમિદમબ્રવીત્। શયાનાં શયને શુભ્રે વેદ્યામગ્નિશિખામિવ
આ રીતે વખાણવામાં આવીને, કૈકેયી એ શુદ્ધ શય્યાપર શયન કરતી, યજ્ઞકુંડની જ્વાળા જેવી, મન્થરાને આ રીતે બોલી.
ગતોદકે સેતુબન્ધો ન કલ્યાણિ વિધીયતે। ઉત્તિષ્ઠ કુરુ કલ્યાણં રાજાનમનુદર્શય
જ્યારે પાણી સુકાઈ જાય ત્યારે પુલ બાંધવાનો કોઇ અર્થ રહેતો નથી, હે શુભે; ઊઠ, શુભ કાર્ય કર અને રાજાને શોધ.
તથા પ્રોત્સાહિતા દેવી ગત્વા મન્થરયા સહ। ક્રોધાગારં વિશાલાક્ષી સૌભાગ્યમદગર્વિતા
આ રીતે ઉત્સાહિત થઈને, વિશાળ નેત્રવાળી અને પોતાના સૌભાગ્યનો અહંકાર ન ધરાવતી રાણી, મન્થરાને સાથે લઈને ક્રોધગૃહ તરફ ગઈ.
અનેકશતસાહસ્રં મુક્તાહારં વરાઙ્ગના। અવમુચ્ય વરાર્હાણિ શુભાન્યાભરણાનિ ચ
એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ, જે શ્રેષ્ઠ આભૂષણો પહેરવા યોગ્ય હતી, અનેક લાખો મોતીની માળા અને સુંદર આભૂષણો ઉતારી નાખ્યા.
તદા હેમોપમા તત્ર કુબ્જાવાક્યવશંગતા। સંવિશ્ય ભૂમૌ કૈકેયી મન્થરામિદમબ્રવીત્
ત્યારે, સોનાની જેમ તેજસ્વી અને કુબજાની વાતમાં આવીને, કૈકેયી ત્યાં જમીન પર બેસી ગઈ અને મન્થરાને કહ્યું.
ઇહ વા માં મૃતાં કુબ્જે નૃપાયાવેદયિષ્યસિ। વનં તુ રાઘવે પ્રાપ્તે ભરતઃ પ્રાપ્સ્યતે ક્ષિતિમ્
અહીં, કુબજા, તું રાજાને કહી દે કે હું મરી ગઈ છું; પણ જ્યારે રાઘવ વનમાં જશે ત્યારે ભરતને રાજપદ મળશે.
સુવર્ણેન ન મે હ્યર્થો ન રત્નૈર્ન ચ ભોજનૈઃ। એષ મે જીવિતસ્યાન્તો રામો યદ્યભિષિચ્યતે
મને તો સોનામાં, રત્નોમાં કે ખોરાકમાં કોઈ રસ નથી; જો રામને રાજતિલક થશે તો એ જ મારા જીવનનો અંત છે.
તતઃ પુનસ્તાં મહિષીં મહીક્ષિતો વચોભિરત્યર્થમહાપરાક્રમૈઃ। ઉવાચ કુબ્જા ભરતસ્ય માતરં હિતં વચો રામમુપેત્ય ચાહિતમ્
પછી કુબજાએ ફરીથી રાજાની રાણી અને ભરતની માતાને ખૂબ જ તીવ્ર અને ધાડસભર શબ્દોમાં રામ વિશે લાભદાયક અને નુકસાનકારક એમ બંને પ્રકારની વાતો કહી.
પ્રપત્સ્યતે રાજ્યમિદં હિ રાઘવો યદિ ધ્રુવં ત્વં સસુતા ચ તપ્સ્યસે। તતો હિ કલ્યાણિ યતસ્વ તત્ તથા યથા સુતસ્તે ભરતોઽભિષેક્ષ્યતે
જો રાઘવને ખરેખર આ રાજ્ય મળશે તો તું અને તારો દીકરો બંને દુઃખ પામશો; એટલે, સુખી રહેવા માટે તું એવું પ્રયત્ન કર કે તારો પુત્ર ભરત રાજતિલક પામે.
તથાતિવિદ્ધા મહિષીતિ કુબ્જયા સમાહતા વાગિષુભિર્મુહુર્મુહુઃ। વિધાય હસ્તૌ હૃદયેઽતિવિસ્મિતા શશંસ કુબ્જાં કુપિતા પુનઃ પુનઃ
કુબજાના કટુ શબ્દોથી repeatedly ઘાયલ થયેલી રાણી, આશ્ચર્યથી હાથ હૃદય પર રાખીને, ગુસ્સામાં વારંવાર કુબજાને ઠપકો આપતી રહી.
યમસ્ય વા માં વિષયં ગતામિતો નિશમ્ય કુબ્જે પ્રતિવેદયિષ્યસિ। વનં ગતે વા સુચિરાય રાઘવે સમૃદ્ધકામો ભરતો ભવિષ્યતિ
જ્યારે હું અહીંથી યમલોકમાં જઈશ ત્યારે, કુબજા, તું એ વાત કહેજે; અથવા જ્યારે રાઘવ લાંબા સમય માટે વનમાં જશે ત્યારે ભરત પોતાની ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરીને સુખી થશે.
અહં હિ નૈવાસ્તરણાનિ ન સ્રજો ન ચન્દનં નાઞ્જનપાનભોજનમ્। ન કિંચિદિચ્છામિ ન ચેહ જીવનં ન ચેદિતો ગચ્છતિ રાઘવો વનમ્
મને તો બિછાણ, ફૂલોની વેણી, ચંદન, સુગંધિત તેલ કે ખાવા-પીવામાં કંઈ પણ ઇચ્છા નથી; જો રાઘવ અહીંથી વનમાં નહીં જાય તો મને તો આ જીવન પણ ગમતું નથી.
અથૈવમુક્ત્વા વચનં સુદારુણં નિધાય સર્વાભરણાનિ ભામિની। અસંસ્કૃતામાસ્તરણેન મેદિનીં તદાધિશિશ્યે પતિતેવ કિંનરી
આવી ભયાનક વાતો કહીને તેજસ્વી રાણીએ પોતાના બધા આભૂષણો ઉતારી દીધા અને કાચી જમીન પર આવીને એવી રીતે પથારી ગઈ જાણે કોઈ અપ્સરા પડી ગઈ હોય.
ઉદીર્ણસંરમ્ભતમોવૃતાનના તદાવમુક્તોત્તમમાલ્યભૂષણા। નરેન્દ્રપત્ની વિમના બભૂવ સા તમોવૃતા દ્યૌરિવ મગ્નતારકા
પ્રચંડ ગુસ્સાથી ચહેરો અંધકારથી ઢંકાઈ ગયો હતો, શ્રેષ્ઠ ફૂલો અને આભૂષણો પણ ઉતારી દીધા હતા, રાજાની પત્ની દુઃખી થઈ ગઈ, જાણે અંધકારથી તારાઓ છુપાઈ ગયેલા આકાશ જેવું.
thumb|દશમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે દશમઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડના દશમ સર્ગને ધ્યાનથી સાંભળો, જે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણમાં વર્ણવાયો છે.
વિદર્શિતા યદા દેવી કુબ્જયા પાપયા ભૃશમ્। તદા શેતે સ્મ સા ભૂમૌ દિગ્ધવિદ્ધેવ કિંનરી
જ્યારે પાપી કુબજાએ રાણીને કડક શબ્દોમાં ઠપકો આપ્યો ત્યારે એ જમીન પર આવીને એવી પડી રહી જાણે ઝેરથી ઘાયલ થયેલી અપ્સરા હોય.
(4) નિશ્ચિત્ય મનસા કૃત્યં સા સમ્યગિતિ ભામિની। મન્થરાયૈ શનૈઃ સર્વમાચચક્ષે વિચક્ષણા
પછી તેજસ્વી રાણીએ મનમાં શું કરવું એ નક્કી કરીને, ધીરેધીરે મન્થરાને બધું સમજાવી દીધું.
સા દીના નિશ્ચયં કૃત્વા મન્થરાવાક્યમોહિતા। નાગકન્યેવ નિઃશ્વસ્ય દીર્ઘમુષ્ણં ચ ભામિની
મન્થરાની વાતોથી ગૂંચવાઈને, દુઃખી અને નક્કી મનવાળી રાણી લાંબી અને ગરમ ઉશ્કેરાયેલી શ્વાસ લઈને, સાપકન્યા જેવી લાગતી હતી.
મુહૂર્તં ચિન્તયામાસ માર્ગમાત્મસુખાવહમ્। સા સુહૃચ્ચાર્થકામા ચ તં નિશમ્ય વિનિશ્ચયમ્
થોડો સમય એ વિચારી રહી કે શું કરવું જેનાથી પોતાનું સુખ મળે; અને મિત્ર અને પોતાના હિત માટે મન્થરાની સલાહ સાંભળીને એણે મનમાં નક્કી કરી લીધું.
બભૂવ પરમપ્રીતા સિદ્ધિં પ્રાપ્યેવ મન્થરા। અથ સા રુષિતા દેવી સમ્યક્ કૃત્વા વિનિશ્ચયમ્
મન્થરા તો પોતાનું કામ પતાવીને ખૂબ જ ખુશ થઈ ગઈ; પછી રાણી ગુસ્સામાં આવીને પોતાનો નિશ્ચય મજબૂત કરી લીધો.