મન્થરા ત્વભ્યસૂય્યૈનામુત્સૃજ્યાભરણં હિ તત્। ઉવાચેદં તતો વાક્યં કોપદુઃખસમન્વિતા
પણ મંથરા, ઈર્ષ્યા કરીને એ આભૂષણ ફેંકી દીધું અને ગુસ્સો તથા દુઃખથી ભરાઈ, પછી એણે આ શબ્દો કહ્યા.
હર્ષં કિમર્થમસ્થાને કૃતવત્યસિ બાલિશે। શોકસાગરમધ્યસ્થં નાત્માનમવબુધ્યસે
"અરે ભોળી, તું બિનકారణ ખુશ કેમ થઈ ગઈ? શું તને ખબર નથી કે તું તો દુઃખના દરિયામાં ફસાઈ ગઈ છે?"
મનસા પ્રસહામિ ત્વાં દેવિ દુઃખાર્દિતા સતી। યચ્છોચિતવ્યે હૃષ્ટાસિ પ્રાપ્ય ત્વં વ્યસનં મહત્
"હું તો દુઃખથી પીડાઈ છું, છતાં તારા માટે પોતાને સંભાળી રાખું છું, રાણી. તું તો મોટા દુઃખમાં ફસાઈ ગઈ છે, ત્યારે ખુશ થવાની શું જરૂર હતી?"
શોચામિ દુર્મતિત્વં તે કા હિ પ્રાજ્ઞા પ્રહર્ષયેત્। અરેઃ સપત્નીપુત્રસ્ય વૃદ્ધિં મૃત્યોરિવાગતામ્
"મને તો તારી સમજણની કમી પર દુઃખ થાય છે. કઈ સમજદાર સ્ત્રી પોતાની સાવકપુત્રની વૃદ્ધિથી ખુશ થાય? એ તો જાણે મૃત્યુ આવી ગયો હોય એમ છે."
ભરતાદેવ રામસ્ય રાજ્યસાધારણાદ્ ભયમ્। તદ્ વિચિન્ત્ય વિષણ્ણાસ્મિ ભયં ભીતાદ્ધિ જાયતે
મને ભય માત્ર ભરત માટે નહીં, પણ રામ માટે પણ છે, કારણ કે રાજ્ય વહેંચાવાનું જે ભય છે, એ બધું વિચારતાં મને ખૂબ દુઃખ થાય છે. ભય તો ભયભીત મનમાંથી જ ઊભું થાય છે.
લક્ષ્મણો હિ મહાબાહૂ રામં સર્વાત્મના ગતઃ। શત્રુઘ્નશ્ચાપિ ભરતં કાકુત્સ્થં લક્ષ્મણો યથા
લક્ષ્મણ તો પોતાના સર્વ સ્વરૂપે રામને સમર્પિત છે, અને એ જ રીતે શત્રુઘ્ન પણ ભરતને એટલો જ પ્રેમ કરે છે, જેમ લક્ષ્મણ રામને કરે છે.
પ્રત્યાસન્નક્રમેણાપિ ભરતસ્યૈવ ભામિનિ। રાજ્યક્રમો વિસૃષ્ટસ્તુ તયોસ્તાવદ્યવીયસોઃ
હે સુંદરિ, રાજ્યનો અધિકાર નજીકના ક્રમ પ્રમાણે ભરતને મળવો જોઈએ હતો, પણ એ બદલે એ અધિકાર બંને નાના ભાઈઓને આપી દેવાયો છે.
સુભગા કિલ કૌસલ્યા યસ્યાઃ પુત્રોઽભિષેક્ષ્યતે। યૌવરાજ્યેન મહતા શ્વઃ પુષ્યેણ દ્વિજોત્તમૈઃ
કૌશલ્યા ખરેખર ભાગ્યશાળી છે, કેમ કે કાલે પુષ્ય નક્ષત્રે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા, તેનો પુત્ર મહાન યુવરાજપદે અભિષેક થવાનો છે.
પ્રાપ્તાં વસુમતીં પ્રીતિં પ્રતીતાં હતવિદ્વિષમ્। ઉપસ્થાસ્યસિ કૌસલ્યાં દાસીવત્ ત્વં કૃતાઞ્જલિઃ
જ્યારે ધરતી આનંદ અને વિશ્વાસથી ભરાઈ જશે અને દુશ્મનો દમાઈ જશે, ત્યારે તું કૌશલ્યાની પાસે હાથ જોડીને દાસી સમાન ઊભી રહેશે.
એવં ચ ત્વં સહાસ્માભિસ્તસ્યાઃ પ્રેષ્યા ભવિષ્યસિ। પુત્રશ્ચ તવ રામસ્ય પ્રેષ્યત્વં હિ ગમિષ્યતિ
આ રીતે, તું પણ અમારી સાથે કૌશલ્યાની સેવિકા બની જશે, અને તારો પુત્ર પણ રામનો સેવક બની જશે.
હૃષ્ટાઃ ખલુ ભવિષ્યન્તિ રામસ્ય પરમાઃ સ્ત્રિયઃ। અપ્રહૃષ્ટા ભવિષ્યન્તિ સ્નુષાસ્તે ભરતક્ષયે
રામની મુખ્ય પત્નીઓ તો ખૂબ ખુશ થશે, પણ ભરતના પત્નીઓ તો ભરતના દુઃખથી ખુશ નહીં થાય.
તાં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતાં બ્રુવન્તીં મન્થરાં તતઃ। રામસ્યૈવ ગુણાન્ દેવી કૈકેયી પ્રશશંસ હ
મંથરાને આટલું કહીને ખૂબ આનંદિત જોઈ, ત્યારે રાણી કૈકેયીએ ફક્ત રામના ગુણોનું જ વખાણ કર્યું.
ધમર્જ્ઞો ગુણવાન્ દાન્તઃ કૃતજ્ઞઃ સત્યવાન્ શુચિઃ। રામો રાજસુતો જ્યેષ્ઠો યૌવરાજ્યમતોઽર્હતિ
રામ ધર્મ જાણે છે, ગુણવાન છે, ઇન્દ્રિયજિત છે, ઋણ માનનાર છે, સત્યવાદી છે અને શુદ્ધ છે. એ રાજપુત્ર અને મોટો પુત્ર હોવાથી, યુવરાજપદનો હકદાર છે.
ભ્રાતૄન્ ભૃત્યાંશ્ચ દીર્ઘાયુઃ પિતૃવત્ પાલયિષ્યતિ। સંતપ્યસે કથં કુબ્જે શ્રુત્વા રામાભિષેચનમ્
રામ લાંબી આયુષ્ય ધરાવે છે અને ભાઈઓ તથા સેવકોનું પિતા સમાન રક્ષણ કરશે. તો, હે કુબજી, રામના અભિષેકની વાત સાંભળીને તું કેમ દુઃખી છે?
ભરતશ્ચાપિ રામસ્ય ધ્રુવં વર્ષશતાત્ પરમ્। પિતૃપૈતામહં રાજ્યમવાપ્સ્યતિ નરર્ષભઃ
નિશ્ચિતપણે, રામ પછી ભરત પણ, શ્રેષ્ઠ પુરુષ તરીકે, પિતા અને દાદાના રાજ્યને એક સો વર્ષ પછી પ્રાપ્ત કરશે.
સા ત્વમભ્યુદયે પ્રાપ્તે દહ્યમાનેવ મન્થરે। ભવિષ્યતિ ચ કલ્યાણે કિમિદં પરિતપ્યસે
જ્યારે સુખ અને સમૃદ્ધિ આવી રહી છે, ત્યારે, હે મંથરા, તું અંદરથી કેમ દહાય છે અને આ શુભ સમયમાં દુઃખી કેમ છે?
યથા વૈ ભરતો માન્યસ્તથા ભૂયોઽપિ રાઘવઃ। કૌસલ્યાતોઽતિરિક્તં ચ મમ શુશ્રૂષતે બહુ
જેમ ભરત આદરપાત્ર છે, તેમ રાઘવ તો એથી પણ વધુ છે; કૌશલ્યા સિવાય પણ એ મારી ઘણી સેવા કરે છે.
રાજ્યં યદિ હિ રામસ્ય ભરતસ્યાપિ તત્ તદા। મન્યતે હિ યથાઽઽત્માનં યથા ભ્રાતૄંસ્તુ રાઘવઃ
જો રાજ્ય રામનું છે, તો એ ભરતનું પણ છે; કેમ કે રાઘવ પોતાના ભાઈઓને પોતાનાં સમાન જ માને છે.
કૈકેય્યા વચનં શ્રુત્વા મન્થરા ભૃશદુઃખિતા। દીર્ઘમુષ્ણં વિનિઃશ્વસ્ય કૈકેયીમિદમબ્રવીત્
કૈકેયીના શબ્દો સાંભળીને મંથરા ખૂબ દુઃખી થઈ, લાંબો અને ગરમ શ્વાસ લઈ, કૈકેયીને આ રીતે બોલી.
અનર્થદર્શિની મૌર્ખ્યાન્નાત્માનમવબુધ્યસે। શોકવ્યસનવિસ્તીર્ણે મજ્જન્તી દુઃખસાગરે
તારી મૂર્ખાઈને કારણે તું અનર્થને જોઈ શકતી નથી, ને પોતાને પણ ઓળખતી નથી; તું તો શોક અને દુઃખના દરિયામાં ડૂબી રહી છે.
ભવિતા રાઘવો રાજા રાઘવસ્ય ચ યઃ સુતઃ। રાજવંશાત્તુ ભરતઃ કૈકેયિ પરિહાસ્યતે
રાઘવ રાજા બનશે અને પછી એનો પુત્ર પણ રાજગાદી પર બેસશે; પણ, હે કૈકેયી, ભરતને રાજવંશમાંથી દૂર કરી દેવામાં આવશે.
નહિ રાજ્ઞઃ સુતાઃ સર્વે રાજ્યે તિષ્ઠન્તિ ભામિનિ। સ્થાપ્યમાનેષુ સર્વેષુ સુમહાનનયો ભવેત્
હે સુંદરિ, રાજાના બધા પુત્રો રાજ્યમાં રહી શકે નહીં; જો બધા પુત્રોને ગાદી પર બેસાડવામાં આવે, તો મોટું અનર્થ ઊભું થાય.
તસ્માજ્જ્યેષ્ઠે હિ કૈકેયિ રાજ્યતન્ત્રાણિ પાર્થિવાઃ। સ્થાપયન્ત્યનવદ્યાઙ્ગિ ગુણવત્સ્વિતરેષ્વપિ
કૈકેયી, નિર્દોષે, રાજાઓ હંમેશા રાજ્યના કામકાજ મોટા પુત્રને જ સોંપે છે, ભલે બીજાં પુત્રો પણ ગુણવાન કેમ ન હોય.
અસાવત્યન્તનિર્ભગ્નસ્તવ પુત્રો ભવિષ્યતિ। અનાથવત્ સુખેભ્યશ્ચ રાજવંશાચ્ચ વત્સલે
વત્સલ, તારો પુત્ર તો આખરે તૂટી જશે, સુખ અને રાજકુળથી વંચિત, અનાથ જેવો બની જશે.
સાહં ત્વદર્થે સમ્પ્રાપ્તા ત્વં તુ માં નાવબુદ્ધ્યસે। સપત્નિવૃદ્ધૌ યા મે ત્વં પ્રદેયં દાતુમર્હસિ
હું તો તારા હિત માટે અહીં આવી છું, પણ તું મને ઓળખતી નથી; તારે તો મને એ પુરસ્કાર આપવો જોઈએ, જે હું તારી સોપતને વધારવા માટે પાત્ર છું.
ધ્રુવં તુ ભરતં રામઃ પ્રાપ્ય રાજ્યમકણ્ટકમ્। દેશાન્તરં નાયયિતા લોકાન્તરમથાપિ વા
નક્કી છે કે જ્યારે રામને નિર્વિઘ્ન રાજ્ય મળશે, ત્યારે તે ભરતને દૂર દેશે કે કદાચ બીજા લોકમાં મોકલી દેશે.
બાલ એવ તુ માતુલ્યં ભરતો નાયિતસ્ત્વયા। સંનિકર્ષાચ્ચ સૌહાર્દં જાયતે સ્થાવરેષ્વિવ
તમે જ્યારે ભરત નાનો હતો ત્યારે તેને કદી માવતર પાસે રાખ્યો નહીં; નજીકતા તો પથ્થર જેવી વસ્તુઓમાં પણ સ્નેહ પેદા કરે છે.
ભરતાનુવશાત્ સોઽપિ શત્રુઘ્નસ્તત્સમં ગતઃ। લક્ષ્મણો હિ યથા રામં તથાયં ભરતં ગતઃ
ભરતને કારણે શત્રુઘ્ન પણ એ જવો બની ગયો છે; જેમ લક્ષ્મણ રામને અનુસરે છે, એમ શત્રુઘ્ન ભરતને અનુસરે છે.
શ્રૂયતે હિ દ્રુમઃ કશ્ચિચ્છેત્તવ્યો વનજીવનૈઃ। સંનિકર્ષાદિષીકાભિર્મોચિતઃ પરમાદ્ ભયાત્
કહે છે કે જંગલમાં કાપવાના જે વૃક્ષ હોય છે, તેમને નજીક હોવાથી ડરથી તીરો વડે ડાળીઓથી વંચિત કરી દેવામાં આવે છે.
ગોપ્તા હિ રામં સૌમિત્રિર્લક્ષ્મણં ચાપિ રાઘવઃ। અશ્વિનોરિવ સૌભ્રાત્રં તયોર્લોકેષુ વિશ્રુતમ્
રામ લક્ષ્મણની રક્ષા કરશે અને રાઘવ પણ લક્ષ્મણની જ રક્ષા કરશે; બંનેનું ભાઈપણું જગતમાં અશ્વિનીકુમારો જેવું પ્રસિદ્ધ છે.