યથા હિ કુર્યાચ્છત્રુર્વા સર્પો વા પ્રત્યુપેક્ષિતઃ। રાજ્ઞા દશરથેનાદ્ય સપુત્રા ત્વં તથા કૃતા
જેમ શત્રુ કે અવગણાયેલો સાપ વર્તે, એમ જ આજે રાજા દશરથે તમારે અને તમારા પુત્ર સાથે વર્તન કર્યું છે.
પાપેનાનૃતસાન્ત્વેન બાલે નિત્યં સુખોચિતા। રામં સ્થાપયતા રાજ્યે સાનુબન્ધા હતા હ્યસિ
અરે ભોળી, હંમેશાં સુખમાં રહીને, પાપી માણસે ખોટા મીઠા શબ્દો બોલી, રામને રાજગાદી પર બેસાડી, તને અને તારા પરિવારને વિનાશ કરી નાખ્યા છે.
સા પ્રાપ્તકાલં કૈકેયિ ક્ષિપ્રં કુરુ હિતં તવ। ત્રાયસ્વ પુત્રમાત્માનં માં ચ વિસ્મયદર્શને
કૈકેયી, હવે યોગ્ય સમય આવ્યો છે, તું તારા હિત માટે તુરંત પગલું લે; તારા પુત્રને, તને અને મને—જે આ બધું જોઈને આશ્ચર્યમાં છું—બચાવી લે.
મન્થરાયા વચઃ શ્રુત્વા શયનાત્ સા શુભાનના। ઉત્તસ્થૌ હર્ષસમ્પૂર્ણા ચન્દ્રલેખેવ શારદી
મંથરાના શબ્દો સાંભળીને, તે સુંદર ચહેરાવાળી સ્ત્રી આનંદથી ભરાઈ, પથારીમાંથી ઊભી રહી, જાણે શરદપૂનમની ચાંદની જેમ.
અતીવ સા તુ સંતુષ્ટા કૈકેયી વિસ્મયાન્વિતા। દિવ્યમાભરણં તસ્યૈ કુબ્જાયૈ પ્રદદૌ શુભમ્
કૈકેયી ખૂબ જ ખુશ અને આશ્ચર્યથી ભરાઈ, એ કુબજી સ્ત્રીને એક સુંદર દિવ્ય આભૂષણ આપી દીધું.
દત્ત્વા ત્વાભરણં તસ્યૈ કુબ્જાયૈ પ્રમદોત્તમા। કૈકેયી મન્થરાં હૃષ્ટા પુનરેવાબ્રવીદિદમ્
આભૂષણ આપીને, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી કૈકેયી આનંદથી ફરી મંથરાને બોલી.
ઇદં તુ મન્થરે મહ્યમાખ્યાતં પરમં પ્રિયમ્। એતન્મે પ્રિયમાખ્યાતં કિં વા ભૂયઃ કરોમિ તે
"મંથરા, તું મને જે આ સૌથી આનંદદાયક વાત કહી, એ મને બહુ જ પ્રિય લાગી. હવે તું કહે, તારા માટે હું બીજું શું કરી શકું?"
રામે વા ભરતે વાહં વિશેષં નોપલક્ષયે। તસ્માત્ તુષ્ટાસ્મિ યદ્ રાજા રામં રાજ્યેઽભિષેક્ષ્યતિ
"મારે તો રામ અને ભરતમાં કોઈ ફરક દેખાતો નથી; એટલે રાજા રામને રાજગાદી માટે પસંદ કરે છે, એથી હું ખુશ છું."
ન મે પરં કિંચિદિતો વરં પુનઃ પ્રિયં પ્રિયાર્હે સુવચં વચોઽમૃતમ્। તથા હ્યવોચસ્ત્વમતઃ પ્રિયોત્તરં વરં પરં તે પ્રદદામિ તં વૃણુ
"મારે માટે આથી વધારે કોઈ ઈચ્છા નથી. તું તો પ્રેમ પામવા યોગ્ય છે, અને તારા મીઠા, આનંદદાયક શબ્દો અમૃત જેવા છે. તું આવી વાત કરી છે, એટલે હું તને શ્રેષ્ઠ ઈચ્છિત વસ્તુ આપું છું—તારે જે માંગવું હોય એ માગી લે."
thumb|અષ્ટમઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે અષ્ટમઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રીમદ્વાલ્મીકિ રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો આઠમો અધ્યાય સાંભળો.
મન્થરા ત્વભ્યસૂય્યૈનામુત્સૃજ્યાભરણં હિ તત્। ઉવાચેદં તતો વાક્યં કોપદુઃખસમન્વિતા
પણ મંથરા, ઈર્ષ્યા કરીને એ આભૂષણ ફેંકી દીધું અને ગુસ્સો તથા દુઃખથી ભરાઈ, પછી એણે આ શબ્દો કહ્યા.
હર્ષં કિમર્થમસ્થાને કૃતવત્યસિ બાલિશે। શોકસાગરમધ્યસ્થં નાત્માનમવબુધ્યસે
"અરે ભોળી, તું બિનકారణ ખુશ કેમ થઈ ગઈ? શું તને ખબર નથી કે તું તો દુઃખના દરિયામાં ફસાઈ ગઈ છે?"
મનસા પ્રસહામિ ત્વાં દેવિ દુઃખાર્દિતા સતી। યચ્છોચિતવ્યે હૃષ્ટાસિ પ્રાપ્ય ત્વં વ્યસનં મહત્
"હું તો દુઃખથી પીડાઈ છું, છતાં તારા માટે પોતાને સંભાળી રાખું છું, રાણી. તું તો મોટા દુઃખમાં ફસાઈ ગઈ છે, ત્યારે ખુશ થવાની શું જરૂર હતી?"
શોચામિ દુર્મતિત્વં તે કા હિ પ્રાજ્ઞા પ્રહર્ષયેત્। અરેઃ સપત્નીપુત્રસ્ય વૃદ્ધિં મૃત્યોરિવાગતામ્
"મને તો તારી સમજણની કમી પર દુઃખ થાય છે. કઈ સમજદાર સ્ત્રી પોતાની સાવકપુત્રની વૃદ્ધિથી ખુશ થાય? એ તો જાણે મૃત્યુ આવી ગયો હોય એમ છે."
ભરતાદેવ રામસ્ય રાજ્યસાધારણાદ્ ભયમ્। તદ્ વિચિન્ત્ય વિષણ્ણાસ્મિ ભયં ભીતાદ્ધિ જાયતે
મને ભય માત્ર ભરત માટે નહીં, પણ રામ માટે પણ છે, કારણ કે રાજ્ય વહેંચાવાનું જે ભય છે, એ બધું વિચારતાં મને ખૂબ દુઃખ થાય છે. ભય તો ભયભીત મનમાંથી જ ઊભું થાય છે.
લક્ષ્મણો હિ મહાબાહૂ રામં સર્વાત્મના ગતઃ। શત્રુઘ્નશ્ચાપિ ભરતં કાકુત્સ્થં લક્ષ્મણો યથા
લક્ષ્મણ તો પોતાના સર્વ સ્વરૂપે રામને સમર્પિત છે, અને એ જ રીતે શત્રુઘ્ન પણ ભરતને એટલો જ પ્રેમ કરે છે, જેમ લક્ષ્મણ રામને કરે છે.
પ્રત્યાસન્નક્રમેણાપિ ભરતસ્યૈવ ભામિનિ। રાજ્યક્રમો વિસૃષ્ટસ્તુ તયોસ્તાવદ્યવીયસોઃ
હે સુંદરિ, રાજ્યનો અધિકાર નજીકના ક્રમ પ્રમાણે ભરતને મળવો જોઈએ હતો, પણ એ બદલે એ અધિકાર બંને નાના ભાઈઓને આપી દેવાયો છે.
સુભગા કિલ કૌસલ્યા યસ્યાઃ પુત્રોઽભિષેક્ષ્યતે। યૌવરાજ્યેન મહતા શ્વઃ પુષ્યેણ દ્વિજોત્તમૈઃ
કૌશલ્યા ખરેખર ભાગ્યશાળી છે, કેમ કે કાલે પુષ્ય નક્ષત્રે, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો દ્વારા, તેનો પુત્ર મહાન યુવરાજપદે અભિષેક થવાનો છે.
પ્રાપ્તાં વસુમતીં પ્રીતિં પ્રતીતાં હતવિદ્વિષમ્। ઉપસ્થાસ્યસિ કૌસલ્યાં દાસીવત્ ત્વં કૃતાઞ્જલિઃ
જ્યારે ધરતી આનંદ અને વિશ્વાસથી ભરાઈ જશે અને દુશ્મનો દમાઈ જશે, ત્યારે તું કૌશલ્યાની પાસે હાથ જોડીને દાસી સમાન ઊભી રહેશે.
એવં ચ ત્વં સહાસ્માભિસ્તસ્યાઃ પ્રેષ્યા ભવિષ્યસિ। પુત્રશ્ચ તવ રામસ્ય પ્રેષ્યત્વં હિ ગમિષ્યતિ
આ રીતે, તું પણ અમારી સાથે કૌશલ્યાની સેવિકા બની જશે, અને તારો પુત્ર પણ રામનો સેવક બની જશે.
હૃષ્ટાઃ ખલુ ભવિષ્યન્તિ રામસ્ય પરમાઃ સ્ત્રિયઃ। અપ્રહૃષ્ટા ભવિષ્યન્તિ સ્નુષાસ્તે ભરતક્ષયે
રામની મુખ્ય પત્નીઓ તો ખૂબ ખુશ થશે, પણ ભરતના પત્નીઓ તો ભરતના દુઃખથી ખુશ નહીં થાય.
તાં દૃષ્ટ્વા પરમપ્રીતાં બ્રુવન્તીં મન્થરાં તતઃ। રામસ્યૈવ ગુણાન્ દેવી કૈકેયી પ્રશશંસ હ
મંથરાને આટલું કહીને ખૂબ આનંદિત જોઈ, ત્યારે રાણી કૈકેયીએ ફક્ત રામના ગુણોનું જ વખાણ કર્યું.
ધમર્જ્ઞો ગુણવાન્ દાન્તઃ કૃતજ્ઞઃ સત્યવાન્ શુચિઃ। રામો રાજસુતો જ્યેષ્ઠો યૌવરાજ્યમતોઽર્હતિ
રામ ધર્મ જાણે છે, ગુણવાન છે, ઇન્દ્રિયજિત છે, ઋણ માનનાર છે, સત્યવાદી છે અને શુદ્ધ છે. એ રાજપુત્ર અને મોટો પુત્ર હોવાથી, યુવરાજપદનો હકદાર છે.
ભ્રાતૄન્ ભૃત્યાંશ્ચ દીર્ઘાયુઃ પિતૃવત્ પાલયિષ્યતિ। સંતપ્યસે કથં કુબ્જે શ્રુત્વા રામાભિષેચનમ્
રામ લાંબી આયુષ્ય ધરાવે છે અને ભાઈઓ તથા સેવકોનું પિતા સમાન રક્ષણ કરશે. તો, હે કુબજી, રામના અભિષેકની વાત સાંભળીને તું કેમ દુઃખી છે?
ભરતશ્ચાપિ રામસ્ય ધ્રુવં વર્ષશતાત્ પરમ્। પિતૃપૈતામહં રાજ્યમવાપ્સ્યતિ નરર્ષભઃ
નિશ્ચિતપણે, રામ પછી ભરત પણ, શ્રેષ્ઠ પુરુષ તરીકે, પિતા અને દાદાના રાજ્યને એક સો વર્ષ પછી પ્રાપ્ત કરશે.
સા ત્વમભ્યુદયે પ્રાપ્તે દહ્યમાનેવ મન્થરે। ભવિષ્યતિ ચ કલ્યાણે કિમિદં પરિતપ્યસે
જ્યારે સુખ અને સમૃદ્ધિ આવી રહી છે, ત્યારે, હે મંથરા, તું અંદરથી કેમ દહાય છે અને આ શુભ સમયમાં દુઃખી કેમ છે?
યથા વૈ ભરતો માન્યસ્તથા ભૂયોઽપિ રાઘવઃ। કૌસલ્યાતોઽતિરિક્તં ચ મમ શુશ્રૂષતે બહુ
જેમ ભરત આદરપાત્ર છે, તેમ રાઘવ તો એથી પણ વધુ છે; કૌશલ્યા સિવાય પણ એ મારી ઘણી સેવા કરે છે.
રાજ્યં યદિ હિ રામસ્ય ભરતસ્યાપિ તત્ તદા। મન્યતે હિ યથાઽઽત્માનં યથા ભ્રાતૄંસ્તુ રાઘવઃ
જો રાજ્ય રામનું છે, તો એ ભરતનું પણ છે; કેમ કે રાઘવ પોતાના ભાઈઓને પોતાનાં સમાન જ માને છે.
કૈકેય્યા વચનં શ્રુત્વા મન્થરા ભૃશદુઃખિતા। દીર્ઘમુષ્ણં વિનિઃશ્વસ્ય કૈકેયીમિદમબ્રવીત્
કૈકેયીના શબ્દો સાંભળીને મંથરા ખૂબ દુઃખી થઈ, લાંબો અને ગરમ શ્વાસ લઈ, કૈકેયીને આ રીતે બોલી.
અનર્થદર્શિની મૌર્ખ્યાન્નાત્માનમવબુધ્યસે। શોકવ્યસનવિસ્તીર્ણે મજ્જન્તી દુઃખસાગરે
તારી મૂર્ખાઈને કારણે તું અનર્થને જોઈ શકતી નથી, ને પોતાને પણ ઓળખતી નથી; તું તો શોક અને દુઃખના દરિયામાં ડૂબી રહી છે.