ઉપાસાંચક્રિરે સર્વે તં દેવા વાસવં યથા। તેષાં મધ્યે સ રાજર્ષિર્મરુતામિવ વાસવઃ
બધાએ તેમનું સેવન કર્યું, જેમ દેવો ઇન્દ્રની સેવા કરે છે; તેમના વચ્ચે એ રાજર્ષિ ઇન્દ્ર જેવો તેજસ્વી લાગતો હતો.
પ્રાસાદસ્થો દશરથો દદર્શાયાન્તમાત્મજમ્। ગન્ધર્વરાજપ્રતિમં લોકે વિખ્યાતપૌરુષમ્
મહેલની છત પર ઉભેલા દશરથએ પોતાના પુત્રને આવતો જોયો, જે વિશ્વમાં પરાક્રમ માટે પ્રસિદ્ધ અને ગંધર્વરાજ જેવો સુંદર હતો.
દીર્ઘબાહું મહાસત્ત્વં મત્તમાતઙ્ગગામિનમ્। ચન્દ્રકાન્તાનનં રામમતીવ પ્રિયદર્શનમ્
લાંબા હાથવાળો, મહાન બળ ધરાવતો, ગજની જેમ ગૌરવથી ચાલતો, ચાંદની જેવી તેજસ્વી મુખવાળો રામા જોવા માટે ખૂબ જ મનોહર લાગતો હતો.
રૂપૌદાર્યગુણૈઃ પુંસાં દૃષ્ટિચિત્તાપહારિણમ્। ઘર્માભિતપ્તાઃ પર્જન્યં હ્લાદયન્તમિવ પ્રજાઃ
સુંદરતા, ઉદારતા અને ગુણોથી પુરુષોના નજર અને મનને આકર્ષિત કરતો, રામા ગરમીથી તપાયેલા લોકોને વરસાદથી ધરતીને જેવો આનંદ મળે એ રીતે આનંદ આપતો હતો.
ન તતર્પ સમાયાન્તં પશ્યમાનો નરાધિપઃ। અવતાર્ય સુમન્ત્રસ્તુ રાઘવં સ્યન્દનોત્તમાત્
રામા નજીક આવતો હતો ત્યારે રાજાએ એને જોઈને તૃપ્તિ અનુભવતી નહોતી; પછી સુમંત્રએ રાઘવને ઉત્તમ રથમાંથી ઉતાર્યો.
પિતુઃ સમીપં ગચ્છન્તં પ્રાઞ્જલિઃ પૃષ્ઠતોઽન્વગાત્। સ તં કૈલાસશૃઙ્ગાભં પ્રાસાદં રઘુનન્દનઃ
પિતાજી પાસે જઈ રહેલા રામા પાછળથી હાથ જોડીને સુમંત્ર ચાલતો હતો; રઘુવંશના આનંદરૂપ રામા કૈલાસ શિખર જેવા તેજસ્વી મહેલ તરફ આગળ વધ્યો.
આરુરોહ નૃપં દ્રષ્ટું સહસા તેન રાઘવઃ। સ પ્રાઞ્જલિરભિપ્રેત્ય પ્રણતઃ પિતુરન્તિકે
રાઘવ એ મહેલમાં રાજાને જોવા જલદીથી ચઢી ગયો; હાથ જોડીને નજીક જઈ પિતાજી સમક્ષ નમન કર્યું.
નામ સ્વં શ્રાવયન્ રામો વવન્દે ચરણૌ પિતુઃ। તં દૃષ્ટ્વા પ્રણતં પાર્શ્વે કૃતાઞ્જલિપુટં નૃપઃ
રામાએ પોતાનું નામ કહી પિતાના પગે વંદન કર્યું; હાથ જોડીને બાજુએ નમેલો રામા જોઈને રાજા—
ગૃહ્યાઞ્જલૌ સમાકૃષ્ય સસ્વજે પ્રિયમાત્મજમ્। તસ્મૈ ચાભ્યુદ્યતં સમ્યઙ્મણિકાઞ્ચનભૂષિતમ્
રાજાએ પ્રેમથી પુત્રના હાથ પકડીને એને નજીક ખેંચ્યો; અને મણિ-સોનાથી શોભતો સુંદર આસન એને આપ્યું.
દિદેશ રાજા રુચિરં રામાય પરમાસનમ્। તથાઽઽસનવરં પ્રાપ્ય વ્યદીપયત રાઘવઃ
રાજાએ રામાને તે સુંદર શ્રેષ્ઠ આસન બતાવ્યું; એ ઉત્તમ આસન પર બેસીને રાઘવ તેજથી ઝગમગ્યો.
સ્વયૈવ પ્રભયા મેરુમુદયે વિમલો રવિઃ। તેન વિભ્રાજિતા તત્ર સા સભાપિ વ્યરોચત
જેમ સ્વચ્છ રવિ ઉગતા સમયે પોતાના પ્રકાશથી મેરુ પર્વતને ઉજળી દે છે, તેમ રામાના તેજથી એ સભા પણ પ્રકાશિત થઈ ઉજળી ઉઠી.
વિમલગ્રહનક્ષત્રા શારદી દ્યૌરિવેન્દુના। તં પશ્યમાનો નૃપતિસ્તુતોષ પ્રિયમાત્મજમ્
શરદની સ્વચ્છ આકાશમાં ચાંદનીથી ગ્રહ-નક્ષત્રો જેમ તેજ પામે છે, તેમ એ સભા ઝગમગી; પોતાના પ્રિય પુત્રને જોઈને રાજા પ્રસન્ન થયો.
અલંકૃતમિવાત્માનમાદર્શતલસંસ્થિતમ્। સ તં સુસ્થિતમાભાષ્ય પુત્રં પુત્રવતાં વરઃ
રાજાએ જાણે નિર્મળ દર્પણમાં પોતાને શોભાયમાન જોઈ રહ્યો હોય તેમ અનુભવ્યું; પછી શ્રેષ્ઠ પિતા એ સારી રીતે બેઠેલા પુત્ર સાથે વાત કરી.
ઉવાચેદં વચો રાજા દેવેન્દ્રમિવ કશ્યપઃ। જ્યેષ્ઠાયામસિ મે પત્ન્યાં સદૃશ્યાં સદૃશઃ સુતઃ
રાજાએ રામાને આ રીતે કહ્યું, જેમ કશ્યપે ઇન્દ્રને કહે: 'તું મારી મુખ્ય રાણીમાંથી જન્મેલો, સર્વ રીતે યોગ્ય અને યોગ્ય પુત્ર છે.'
ઉત્પન્નસ્ત્વં ગુણજ્યેષ્ઠો મમ રામાત્મજઃ પ્રિયઃ। ત્વયા યતઃ પ્રજાશ્ચેમાઃ સ્વગુણૈરનુરઞ્જિતાઃ
'રામા, તું મારા પ્રિય પુત્ર છે, ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ છે; તારા પોતાના ગુણોથી તું આ પ્રજાનું મન જીતી લીધું છે.'
તસ્માત્ ત્વં પુષ્યયોગેન યૌવરાજ્યમવાપ્નુહિ। કામતસ્ત્વં પ્રકૃત્યૈવ નિર્ણીતો ગુણવાનિતિ
'માટે, પુષ્ય નક્ષત્રમાં તું યુવરાજપદ ગ્રહણ કર; કારણ કે સ્વભાવથી અને ઇચ્છાથી તું ગુણવાન માનવામાં આવ્યો છે.'
ગુણવત્યપિ તુ સ્નેહાત્ પુત્ર વક્ષ્યામિ તે હિતમ્। ભૂયો વિનયમાસ્થાય ભવ નિત્યં જિતેન્દ્રિયઃ
'પોતે ગુણવાન હોવા છતાં, પ્રેમવશ હું તારી ભલાઈ માટે કહું છું, પુત્ર: હંમેશા વિનમ્રતા રાખજે અને ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખજે.'
કામક્રોધસમુત્થાનિ ત્યજસ્વ વ્યસનાનિ ચ। પરોક્ષયા વર્તમાનો વૃત્ત્યા પ્રત્યક્ષયા તથા
'ઇચ્છા અને ક્રોધથી ઉદ્ભવતા દોષો અને વ્યસનો ત્યજી દે; ગુપ્ત અને ખુલ્લા બંને રીતે યોગ્ય વ્યવહાર કર.'
અમાત્યપ્રભૃતીઃ સર્વાઃ પ્રજાશ્ચૈવાનુરઞ્જય। કોષ્ઠાગારાયુધાગારૈઃ કૃત્વા સંનિચયાન્ બહૂન્
'મંત્રીઓથી માંડીને સર્વ પ્રજાને પ્રસન્ન રાખજે; ખજાના અને શસ્ત્રાગારમાં ઘણો સંગ્રહ કર.'
ઇષ્ટાનુરક્તપ્રકૃતિર્યઃ પાલયતિ મેદિનીમ્। તસ્ય નન્દન્તિ મિત્રાણિ લબ્ધ્વામૃતમિવામરાઃ
'જે રાજા પોતાના પ્રજાને પ્રેમ અને લાગણીથી પોષે છે, તેના મિત્રો એમ આનંદ પામે છે જેમ દેવતાઓ અમૃત મળવાથી ખુશ થાય છે.'
તસ્માત્ પુત્ર ત્વમાત્માનં નિયમ્યૈવં સમાચર। તચ્છ્રુત્વા સુહૃદસ્તસ્ય રામસ્ય પ્રિયકારિણઃ
આથી, બેટા, તું પોતાને સંયમમાં રાખી ને એમ જ વર્તન કર. રામના સ્નેહી અને તેને પ્રસન્ન કરવા ઉત્સુક મિત્રો એ વાત સાંભળી—
ત્વરિતાઃ શીઘ્રમાગત્ય કૌસલ્યાયૈ ન્યવેદયન્। સા હિરણ્યં ચ ગાશ્ચૈવ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ
તેઓ ઝડપથી કૌશલ્યા પાસે ગયા અને બધું કહી દીધું. પછી કૌશલ્યાએ સોનાં, ગાયો અને અનેક જાતનાં રત્નો વિતરણ કર્યા—
વ્યાદિદેશ પ્રિયાખ્યેભ્યઃ કૌસલ્યા પ્રમદોત્તમા। અથાભિવાદ્ય રાજાનં રથમારુહ્ય રાઘવઃ। યયૌ સ્વં દ્યુતિમદ્ વેશ્મ જનૌઘૈઃ પ્રતિપૂજિતઃ
શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી કૌશલ્યાએ પોતાના પ્રિયજનને એ ભેટો આપી. પછી રાજાને વંદન કરી, રાઘવ રથમાં ચડી પોતાના તેજસ્વી ઘર તરફ ગયો, જ્યાં લોકોની ભીડે તેને સન્માન આપ્યો.
તે ચાપિ પૌરા નૃપતેર્વચસ્ત- ચ્છ્રુત્વા તદા લાભમિવેષ્ટમાશુ। નરેન્દ્રમામન્ત્ર્ય ગૃહાણિ ગત્વા દેવાન્ સમાનર્ચુરભિપ્રહૃષ્ટાઃ
પૌરજનોએ પણ રાજાના વચન સાંભળી, જાણે મોટો લાભ મળ્યો હોય એમ આનંદ માન્યો. રાજાને વિદાય લઈને, પોતાના ઘરમાં ગયા અને આનંદભેર દેવતાઓની પૂજા કરી.
thumb|ચતુર્થઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુર્થઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે ચોથો અધ્યાય સાંભળો.
ગતેષ્વથ નૃપો ભૂયઃ પૌરેષુ સહ મન્ત્રિભિઃ। મન્ત્રયિત્વા તતશ્ચક્રે નિશ્ચયજ્ઞઃ સ નિશ્ચયમ્
લોકો જતા રહ્યા પછી, રાજાએ ફરીથી મંત્રીઓ સાથે ચર્ચા કરી. વિચાર વિમર્શ કર્યા પછી, એ દૃઢનિશ્ચયી રાજાએ અંતિમ નિર્ણય લીધો.
શ્વ એવ પુષ્યો ભવિતા શ્વોઽભિષેચ્યસ્તુ મે સુતઃ। રામો રાજીવપત્રાક્ષો યુવરાજ ઇતિ પ્રભુઃ
"આવતીકાલે પુષ્ય નક્ષત્ર છે. આવતીકાલે મારા પુત્ર, કમળની પાંખ જેવી આંખો ધરાવનારા રામને, યુવરાજ તરીકે અભિષેક કરવામાં આવશે," એમ રાજાએ જાહેર કર્યું.
અથાન્તર્ગૃહમાવિશ્ય રાજા દશરથસ્તદા। સૂતમામન્ત્રયામાસ રામં પુનરિહાનય
પછી રાજા દશરથ પોતાના આંતરમહેલમાં ગયા અને રથચાલકને બોલાવી કહ્યું, "રામને ફરી અહીં લાવો."
દ્વાઃસ્થૈરાવેદિતં તસ્ય રામાયાગમનં પુનઃ। શ્રુત્વૈવ ચાપિ રામસ્તં પ્રાપ્તં શઙ્કાન્વિતોઽભવત્
દ્વારપાળોએ રામને ફરી બોલાવવાનો સંદેશ આપ્યો. એ સાંભળતાં જ રામના મનમાં શંકા જાગી.
પ્રવેશ્ય ચૈનં ત્વરિતો રામો વચનમબ્રવીત્। યદાગમનકૃત્યં તે ભૂયસ્તદ્બ્રૂહ્યશેષતઃ
જ્યારે રામને ઝડપથી અંદર લાવવામાં આવ્યા, ત્યારે રામે કહ્યું: "તમે આવવાનું કારણ પૂરેપૂરું કહો."