સર્વં પુષ્ટં પ્રમુદિતં સુસમ્પૂર્ણમનોરથમ્ । સાધુ સાધ્વિતિ તૈર્દેવૈસ્ત્રિદિવં ગતકલ્મષમ્ ।। ૭.૧૧૦.
બધા પરિપૂર્ણ, આનંદિત અને મનોભિલાષા પૂર્ણ થયા; પાપમુક્ત દેવોએ સ્વર્ગમાં 'શાબાશ, શાબાશ' કહી પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરી.
અથ વિષ્ણુર્મહાતેજાઃ પિતામહમુવાચ હ । એષાં લોકં જનૌઘાનાં દાતુમર્હસિ સુવ્રત ।। ૭.૧૧૦.
પછી મહાતેજસ્વી વિશ્નુએ પિતામહને કહ્યું: 'હે ધર્મનિષ્ઠ, આ જનસમૂહને તું એક લોક આપ.'
ઇમે હિ સર્વે સ્નેહાન્મામનુયાતા યશસ્વિનઃ । ભક્તા હિ ભજિતવ્યાશ્ચ ત્યક્તાત્માનશ્ચ મત્કૃતે ।। ૭.૧૧૦.
'આ બધા મહાન લોકો પ્રેમવશ મને અનુસરી આવ્યા છે; તેઓ ભક્ત છે, સાચવવા યોગ્ય છે અને મારા માટે પોતાને ત્યાગી દીધા છે.'
તચ્છ્રુત્વા વિષ્ણુવચનં બ્રહ્મા લોકગુરુઃ પ્રભુઃ । લોકાન્સાન્તાનિકાન્નામ યાસ્યન્તીમે સમાગતાઃ ।। ૭.૧૧૦.
વિષ્ણુના વચન સાંભળીને, બ્રહ્મા, જે લોકોએ ગુરુ અને પ્રભુ છે, એમણે કહ્યું: 'આ એકઠા થયેલા લોકો હવે સંતાનિક નામના લોકને પ્રાપ્ત કરશે.'
યચ્ચ તિર્યગ્ગતં કિઞ્ચિત્ત્વામેવમનુચિન્તયત્ । પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યતિ ભક્ત્યા વૈ તત્સન્તાને નિવત્સ્યતિ ।। ૭.૧૧૦.
અને જે કોઈ પ્રાણી, ભલે તે પશુ જ હોય, તારી ભક્તિથી તને સ્મરણ કરતાં જીવ ત્યાગ કરશે, તે પોતાના કુળમાં જ રહેશે.
સર્વૈર્બ્રહ્મગુણૈર્યુક્તે બ્રહ્મલોકાદનન્તરે ।। ૭.૧૧૦.
બ્રહ્માના બધા ગુણોથી યુક્ત થઈ, તેઓ બ્રહ્મલોકથી નીચેના લોકમાં વસશે.
વાનરાશ્ચ સ્વિકાં યોનિમૃક્ષાશ્ચૈવ તથા યયુઃ । યેભ્યો વિનિસ્સૃતાઃ સર્વે સુરેભ્યઃ સુરસમ્ભવાઃ ।। ૭.૧૧૦.
વાંદરો અને રીંછો પોતપોતાની જાતિમાં પાછા ગયા, જ્યાંથી બધા દેવતાસમુદાયે જન્મ લીધો હતો.
તેષુ પ્રવિવિશે ચૈવ સુગ્રીવઃ સૂર્યમણ્ડલમ્ । પશ્યતાં સર્વદેવાનાં સ્વાન્પિતઽન્પ્રતિપેદિરે ।। ૭.૧૧૦.
એમાં સુગ્રીવ સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશી ગયો અને બધા દેવતાઓ જોઈ રહ્યાં હતા ત્યારે તેઓ પોતાના પિતાઓને પ્રાપ્ત થયા.
તથોક્તવતિ દેવેશે ગોપ્રતારમુપાગતાઃ । ભેજિરે સરયૂં સર્વે હર્ષપૂર્ણાશ્રુવિક્લવાઃ ।। ૭.૧૧૦.
જ્યારે દેવોના સ્વામી એ રીતે બોલ્યા, ત્યારે બધા તટ પર આવીને, આનંદના આંસુથી આંખો ભીની કરીને સરયૂમાં પ્રવેશ્યા.
અવગાહ્ય જલં યો યઃ પ્રાણી હ્યાસીત્ પ્રહૃષ્ટવત્ । માનુષં દેહમુત્સૃજ્ય વિમાનં સો ઽધ્યરોહત ।। ૭.૧૧૦.
જે કોઈ જીવ આનંદપૂર્વક એ જળમાં ડૂબ્યો, તેણે માનવ શરીર છોડી, અને સ્વર્ગીય વિમાનમાં ચઢી ગયો.
તિર્યગ્યોનિગતાનાં ચ શતાનિ સરયૂજલમ્ । સમ્પ્રાપ્ય ત્રિદિવં જગ્મુઃ પ્રભાસુરવપૂંષિ ચ । દિવ્યા દિવ્યેન વપુષા દેવા દીપ્તા ઇવાભવન્ ।। ૭.૧૧૦.
પશુયોનિવાળાં સૈંકડો જીવોએ સરયૂનું પાણી સ્પર્શતાં જ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો અને તેમનાં રૂપ તેજસ્વી થઈ ગયા; દેવતાઓ દિવ્ય શરીરથી ઉજળા બની ગયા.
ગત્વા તુ સરયૂતોયં સ્થાવરાણિ ચરાણિ ચ । પ્રાપ્ય તત્તોયવિક્લેદં દેવલોકમુપાગમન્ ।। ૭.૧૧૦.
સ્થાવર અને જંગમ બધાં જ સરયૂના જળમાં પ્રવેશીને, એ જળનો સ્પર્શ થતાં જ દેવલોકને પ્રાપ્ત થયા.
તસ્મિન્નપિ સમાપન્ના ઋક્ષવાનરરાક્ષસાઃ । તે ઽપિ સ્વર્ગં પ્રવિવિશુર્દેહાન્નિક્ષિપ્ય ચામ્ભસિ ।। ૭.૧૧૦.
ત્યાં રીંછો, વાંદરો અને રાક્ષસો પણ આવ્યા; તેઓએ પણ પોતાના શરીર જળમાં મૂકીને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો.
તતઃ સમાગતાન્સર્વાન્સ્થાપ્ય લોકગુરુર્દિવિ । જગામ ત્રિદશૈઃ સાર્ધં સદા હૃષ્ટૈર્દિવં મહત્ ।। ૭.૧૧૦.
પછી લોકગુરુએ એ બધા એકઠા થયેલા લોકોને સ્વર્ગમાં સ્થિર કર્યા અને હંમેશાં આનંદિત દેવતાઓ સાથે મહાન સ્વર્ગમાં ગયા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે દશાધિકશતતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે ઋષિ વાલ્મીકીકૃત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડમાં એકસો દસમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
એતાવદેતદાખ્યાનં સોત્તરં બ્રહ્મપૂજિતમ્ । રામાયણમિતિ ખ્યાતં મુખ્યં વાલ્મીકીના કૃતમ્ ।। ૭.૧૧૧.
આ રીતે બ્રહ્માએ પૂજિત થયેલું, વાલ્મીકીકૃત મુખ્ય રામાયણ કથા પૂર્ણ થાય છે.
તતઃ પ્રતિષ્ઠિતો વિષ્ણુઃ સ્વર્ગલોકે યથા પુરમ્ । યેન વ્યાપ્તમિદં સર્વં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।। ૭.૧૧૧.
પછી વિષ્ણુ ફરીથી પહેલાંની જેમ સ્વર્ગલોકમાં સ્થિર થયા, જેમણે આખું ત્રિલોક, જંગમ અને અચળ, વ્યાપ્યું છે.
તતો દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ । નિત્યં શૃણ્વન્તિ સન્તુષ્ટાઃ દિવ્યં રામાયણં દિવિ ।। ૭.૧૧૧.
પછી દેવતાઓ, ગંધર્વો, સિદ્ધો અને મહર્ષિઓ હંમેશાં આનંદથી સ્વર્ગમાં દિવ્ય રામાયણ સાંભળે છે.
ઇદમાખ્યાનમાયુષ્યં સૌભાગ્યં પાપનાશનમ્ । રામાયણં વેદસમં શ્રાદ્ધેષુ શ્રાવયેદ્બુધઃ ।। ૭.૧૧૧.
આ કથા આયુષ્યદાયી, સૌભાગ્યદાયી અને પાપનાશક છે; બુદ્ધિમાન વ્યક્તિએ શ્રાદ્ધમાં રામાયણ, જે વેદસમાન છે, એનું પઠન કરાવવું જોઈએ.
અપુત્રો લભતે પુત્રમધનો લભતે ધનમ્ । સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યેત પદમપ્યસ્ય યઃ પઠેત્ ।। ૭.૧૧૧.
જેનાં સંતાન નથી તેને સંતાન મળે છે, ગરીબને ધન મળે છે; જે કોઈ આનું એક પણ પદ વાંચે છે, તે બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે.
પાપાન્યપિ ચ યઃ કુર્યાદહન્યહનિ માનવઃ । પઠત્યેકમપિ શ્લોકં પાપાત્સ પરિમુચ્યતે ।। ૭.૧૧૧.
જે માનવ રોજ પાપ કરે છે, તે પણ જો એક પણ શ્લોક વાંચે, તો તે પાપોથી છૂટકારો પામે છે.
વાચકાય ચ દાતવ્યં વસ્ત્રં ધેનું હિરણ્યકમ્ । વાચકે પરિતુષ્ટે તુ તુષ્ટાઃ સ્યુઃ સર્વદેવતાઃ ।। ૭.૧૧૧.
જે રામાયણનું પાઠ કરે છે તેને વાચકને કપડાં, ગાય અને સોનુ આપવું જોઈએ; જ્યારે વાચક પ્રસન્ન થાય છે ત્યારે સર્વે દેવતાઓ ખુશ થાય છે.
એતદાખ્યાનમાયુષ્યં પઠન્રામાયણં નરઃ । સપુત્રપૌત્રો લોકે ઽસ્મિન્પ્રેત્ય ચેહ મહીયતે ।। ૭.૧૧૧.
જે પુરુષ આ આયુષ્યદાયક રામાયણનું પઠન કરે છે, તેને આ દુનિયામાં પુત્ર અને પૌત્ર સહિત માન મળે છે અને મૃત્યુ પછી પણ તેની મહિમા રહે છે.
અયોધ્યા ઽપિ પુરી રમ્યા શૂન્યા વર્ષગણાન્બહૂન્ । ઋષભં પ્રાપ્ય રાજાનં નિવાસમુપયાસ્યતિ ।। ૭.૧૧૧.
અયોધ્યા જે સુંદર નગરી છે, વર્ષો સુધી ખાલી રહી પછી, ઋષભ નામના રાજાને પામીને ફરી વસે છે.
એતદાખ્યાનમાયુષ્યં સભવિષ્યં સહોત્તરમ્ । કૃતવાન્પ્રચેતસઃ પુત્રસ્તદ્બ્રહ્માપ્યન્વમન્યત ।। ૭.૧૧૧.
આ આયુષ્યદાયક કથા, ભવિષ્ય અને અનુપુષ્ટિ સહિત, પ્રચેતસના પુત્રએ રચી છે અને બ્રહ્માએ પણ તેને માન્યતા આપી છે.
અશ્વમેધસહસ્રસ્ય વાજપેયાયુતસ્ય ચ । લભતે શ્રાવણાદેવ સર્ગસ્યૈકસ્ય માનવઃ ।। ૭.૧૧૧.
માત્ર એક સર્ગ સાંભળવાથી માણસને હજાર અશ્વમેધ અને દસ હજાર વાજપેય યજ્ઞના ફળ જેટલું પુણ્ય મળે છે.
પ્રયાગાદીનિ તીર્થાનિ ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્તથા । નૈમિશાદીન્યરણ્યાનિ કુરુક્ષેત્રાદિકાન્યપિ । ગતાનિ તેન લોકે ઽસ્મિન્યેન રામાયણં શ્રુતમ્ ।। ૭.૧૧૧.
જે રામાયણ સાંભળે છે, તેને એવું ફળ મળે છે કે જાણે તેણે પ્રયાગ અને બીજા તીર્થો, ગંગા અને અન્ય નદીઓ, નૈમિષારણ્ય અને બીજા વન, તથા કુરુક્ષેત્ર અને એવા સ્થળોની યાત્રા કરી હોય.
હેમભારં કુરુક્ષેત્રે ગ્રસ્તે ભાનૌ પ્રયચ્છતિ । યશ્ચ રામાયણં લોકે શૃણોતિ સદૃશાવુભૌ ।। ૭.૧૧૧.
કુરુક્ષેત્રમાં સૂર્યગ્રહણ સમયે જે સોનાનો ઢગલો દાન આપે છે અને જે રામાયણ સાંભળે છે, બંને સમાન ફળ પામે છે.
સમ્યક્છ્રદ્ધાસમાયુક્તઃ શૃણુતે રાઘવીં કથામ્ । સર્વપાપાત્પ્રમુચ્યેત વિષ્ણુલોકં સ ગચ્છતિ ।। ૭.૧૧૧.
જે શ્રદ્ધા અને ભક્તિથી રાઘવની કથા સાંભળે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને વિષ્ણુના લોકને પામે છે.
આદિકાવ્યમિદં ત્વાર્ષં પુરા વાલ્મીકિના કૃતમ્ । યઃ શૃણોતિ સદા ભક્ત્યા સ ગચ્છેદ્વૈષ્ણવીં તનુમ્ ।। ૭.૧૧૧.
આ પ્રાચીન અને મૂળ કાવ્ય વાલ્મીકે રચ્યું છે; જે હંમેશા ભક્તિપૂર્વક તેને સાંભળે છે, તે વૈષ્ણવ દેહ પામે છે.