ઇતિ વઃ પુરુષવ્યાઘ્રઃ સદા રામોઽભિભાષતે। વ્યસનેષુ મનુષ્યાણાં ભૃશં ભવતિ દુઃખિતઃ
આ રીતે, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ રામ હંમેશા તમને સંબોધે છે; અને લોકોના દુઃખમાં તે ખૂબ જ દુઃખી થાય છે.
ઉત્સવેષુ ચ સર્વેષુ પિતેવ પરિતુષ્યતિ। સત્યવાદી મહેષ્વાસો વૃદ્ધસેવી જિતેન્દ્રિયઃ
બધા ઉત્સવોમાં તે પિતાની જેમ આનંદ કરે છે; સત્ય બોલે છે, મહાન ધનુર્ધર છે, વૃદ્ધોની સેવા કરે છે અને ઇન્દ્રિયોને જીત્યા છે.
સ્મિતપૂર્વાભિભાષી ચ ધર્મં સર્વાત્મનાશ્રિતઃ। સમ્યગ્યોક્તા શ્રેયસાં ચ ન વિગૃહ્યકથારુચિઃ
તે હંમેશા સ્મિત સાથે બોલે છે, સર્વાંગી ધર્મમાં સ્થિર છે, યોગ્ય અને કલ્યાણ માટે બોલે છે, અને વિવાદી વાતોમાં રસ નથી.
ઉત્તરોત્તરયુક્તૌ ચ વક્તા વાચસ્પતિર્યથા। સુભ્રૂરાયતતામ્રાક્ષઃ સાક્ષાદ્ વિષ્ણુરિવ સ્વયમ્
પ્રશ્ન અને ઉત્તર આપતી વખતે તે વાકપતિ જેવો બોલે છે; સુંદર ભમરો અને પહોળા તાંબાં જેવા નેત્રો ધરાવે છે, અને એ વિષ્ણુ જેવો છે.
રામો લોકાભિરામોઽયં શૌર્યવીર્યપરાક્રમૈઃ। પ્રજાપાલનસંયુક્તો ન રાગોપહતેન્દ્રિયઃ
રામ દુનિયાને પ્રિય છે, શૌર્ય, વીરતા અને પરાક્રમમાં શ્રેષ્ઠ છે; પ્રજાની રક્ષા માટે તત્પર છે, અને તેની ઇન્દ્રિયો ક્યારેય રાગથી પ્રભાવી નથી.
શક્તસ્ત્રૈલોક્યમપ્યેષ ભોક્તું કિં નુ મહીમિમામ્। નાસ્ય ક્રોધઃ પ્રસાદશ્ચ નિરર્થોઽસ્તિ કદાચન
તે ત્રણેય લોકને પણ ભોગવી શકે છે, તો આ પૃથ્વી તો શું છે? તેનો ક્રોધ અને પ્રસાદ ક્યારેય વ્યર્થ નથી.
હન્ત્યેષ નિયમાદ્ વધ્યાનવધ્યેષુ ન કુપ્યતિ। યુનક્ત્યર્થૈઃ પ્રહૃષ્ટશ્ચ તમસૌ યત્ર તુષ્યતિ
હા, આ રાજા દંડને લાયક લોકોને મારે છે, પણ નિર્દોષ પર ક્યારેય ગુસ્સો નથી કરતો; તે આનંદથી ધન આપે છે અને જ્યાં ધર્મ છે, ત્યાં ખુશ રહે છે.
દાન્તૈઃ સર્વપ્રજાકાન્તૈઃ પ્રીતિસંજનનૈર્નૃણામ્। ગુણૈર્વિરોચતે રામો દીપ્તઃ સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ
રામ પોતાના ગુણોથી ચમકે છે—સ્વયં સંયમિત, બધાને પ્રિય અને લોકોમાં આનંદ ફેલાવનાર, જેમ કે તેજસ્વી સૂર્ય પોતાની કિરણોથી.
તમેવંગુણસમ્પન્નં રામં સત્યપરાક્રમમ્। લોકપાલોપમં નાથમકામયત મેદિની
એવા ગુણોથી ભરપૂર, સત્ય અને શૂરવીર રામ, જે લોકપાલ જેવા રક્ષક છે, એમને પૃથ્વી પોતે ઈચ્છતી હતી.
વત્સઃ શ્રેયસિ જાતસ્તે દિષ્ટ્યાસૌ તવ રાઘવઃ। દિષ્ટ્યા પુત્રગુણૈર્યુક્તો મારીચ ઇવ કશ્યપઃ
બાળક, તું સારા ભાગ્યે સારા ગુણો ધરાવતો પુત્ર પામ્યો છે; દૈવથી આ રાઘવ તારો છે, પુત્રના ગુણોથી ભરપૂર, જેમ મારીચ કશ્યપ માટે હતો.
બલમારોગ્યમાયુશ્ચ રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ। દેવાસુરમનુષ્યેષુ સગન્ધર્વોરગેષુ ચ
રામ, જે પોતાનું સ્વરૂપ જાણે છે, તેની તાકાત, આરોગ્ય અને આયુષ્ય દેવ, અસુર, મનુષ્ય, ગંધર્વ અને સર્પોમાં પ્રસિદ્ધ છે.
આશંસતે જનઃ સર્વો રાષ્ટ્રે પુરવરે તથા। આભ્યન્તરશ્ચ બાહ્યશ્ચ પૌરજાનપદો જનઃ
રાજ્ય અને રાજધાનીમાં, શહેરની અંદર અને બહાર, બધા લોકો રામ માટે આશા રાખે છે.
સ્ત્રિયો વૃદ્ધાસ્તરુણ્યશ્ચ સાયં પ્રાતઃ સમાહિતાઃ। સર્વા દેવાન્નમસ્યન્તિ રામસ્યાર્થે મનસ્વિનઃ। તેષાં તદ્ યાચિતં દેવ ત્વત્પ્રસાદાત્સમૃદ્ધ્યતામ્
સ્ત્રીઓ, વૃદ્ધો અને યુવાન કન્યાઓ, મનથી એકાગ્ર થઈ, સવારે અને સાંજે રામ માટે દેવોને વંદન કરે છે; હે દેવ, તારા કૃપાથી તેમની પ્રાર્થના પૂર્ણ થાય.
રામમિન્દીવરશ્યામં સર્વશત્રુનિબર્હણમ્। પશ્યામો યૌવરાજ્યસ્થં તવ રાજોત્તમાત્મજમ્
અમે રામને, જે નીલ કમળ જેવા શ્યામ છે અને બધા દુશ્મનોનો નાશ કરે છે, તારા શ્રેષ્ઠ પુત્રને, યુવરાજ પદ પર સ્થિર જોઈ શકીએ, એ ઈચ્છીએ છીએ, હે રાજા.
તં દેવદેવોપમમાત્મજં તે સર્વસ્ય લોકસ્ય હિતે નિવિષ્ટમ્। હિતાય નઃ ક્ષિપ્રમુદારજુષ્ટં મુદાભિષેક્તું વરદ ત્વમર્હસિ
હે વરદાન આપનાર, તું તારા પુત્રને, જે દેવોના દેવ સમાન છે, સર્વ લોકોના હિતમાં તત્પર અને ઉદાર ગુણોથી ભરપૂર છે, અમારી ખુશી માટે જલદી અભિષેક કરવો જોઈએ.
thumb|તૃતીયઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે તૃતીયઃ સર્ગઃ ॥૨-
હવે શ્રેષ્ઠ વાલ્મીકી રામાયણના અયોધ્યા કાંડનો ત્રીજો સર્ગ સાંભળો.
તેષામઞ્જલિપદ્માનિ પ્રગૃહીતાનિ સર્વશઃ। પ્રતિગૃહ્યાબ્રવીદ્ રાજા તેભ્યઃ પ્રિયહિતં વચઃ
રાજાએ બધા લોકોના કમળ જેવા જોડાયેલા હાથ સ્વીકારી, તેમને આનંદ અને હિતના શબ્દો કહ્યું.
અહોઽસ્મિ પરમપ્રીતઃ પ્રભાવશ્ચાતુલો મમ। યન્મે જ્યેષ્ઠં પ્રિયં પુત્રં યૌવરાજ્યસ્થમિચ્છથ
અહો, હું ખૂબ જ ખુશ છું અને મારી શક્તિ અદ્વિતીય છે, કેમ કે તમે મારા મોટા અને પ્રિય પુત્રને યુવરાજ પદ પર સ્થાપિત કરવા ઈચ્છો છો.
ચૈત્રઃ શ્રીમાનયં માસઃ પુણ્યઃ પુષ્પિતકાનનઃ। યૌવરાજ્યાય રામસ્ય સર્વમેવોપકલ્પ્યતામ્
આ ચૈત્ર માસ પવિત્ર અને ફૂલોથી ભરેલો છે; રામના યુવરાજ અભિષેક માટે બધું તૈયાર કરવામાં આવે.
રાજ્ઞસ્તૂપરતે વાક્યે જનઘોષો મહાનભૂત્। શનૈસ્તસ્મિન્ પ્રશાન્તે ચ જનઘોષે જનાધિપઃ
રાજાના શબ્દો પૂરા થયા ત્યારે લોકોમાં મોટો શોર થયો; અને એ શાંતિથી ધીમે ધીમે ઓગળી ગયો ત્યારે, રાજાએ—
વસિષ્ઠં મુનિશાર્દૂલં રાજા વચનમબ્રવીત્। અભિષેકાય રામસ્ય યત્ કર્મ સપરિચ્છદમ્
મહાન મુનિ વસિષ્ઠને કહ્યું: 'રામના અભિષેક માટે જે પણ કાર્ય અને વ્યવસ્થા જરૂરી છે—'
તદદ્ય ભગવન્ સર્વમાજ્ઞાપયિતુમર્હસિ। તચ્છ્રુત્વા ભૂમિપાલસ્ય વસિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ
આજે, હે પૂજ્ય, તું બધું આદેશ આપવું જોઈએ; રાજાના શબ્દો સાંભળીને, શ્રેષ્ઠ મુનિ વસિષ્ઠે—
આદિદેશાગ્રતો રાજ્ઞઃ સ્થિતાન્ યુક્તાન્ કૃતાઞ્જલીન્। સુવર્ણાદીનિ રત્નાનિ બલીન્ સર્વૌષધીરપિ
રાજાની સામે જોડાયેલા હાથથી ઉભેલા લોકોને સુવર્ણ અને બીજા રત્નો, ભેટો અને તમામ ઔષધીઓ લાવવાનો આદેશ આપ્યો.
શુક્લમાલ્યાનિ લાજાંશ્ચ પૃથક્ ચ મધુસર્પિષી। અહતાનિ ચ વાસાંસિ રથં સર્વાયુધાન્યપિ
સફેદ માળાઓ, લાજ, અલગથી મધ અને ઘી, અપ્રયોગિત વસ્ત્રો, રથ અને તમામ શસ્ત્રો પણ લાવવાનો કહ્યું.
ચતુરઙ્ગબલં ચૈવ ગજં ચ શુભલક્ષણમ્। ચામરવ્યજને ચોભે ધ્વજં છત્રં ચ પાણ્ડુરમ્
ચારે પ્રકારની સેનાનું તૈયાર કરો, શુભ ચિહ્નો ધરાવતો હાથી, બંને ચામર, સફેદ છત્ર અને ધ્વજ પણ તૈયાર રાખો.
શતં ચ શાતકુમ્ભાનાં કુમ્ભાનામગ્નિવર્ચસામ્। હિરણ્યશૃઙ્ગમૃષભં સમગ્રં વ્યાઘ્રચર્મ ચ
સો સોનાની કુંડીઓ, સોનાની સિંગ ધરાવતો વાછરડો અને આખું વાઘનું ચામડું પણ તૈયાર કરો.
યચ્ચાન્યત્ કિંચિદેષ્ટવ્યં તત્ સર્વમુપકલ્પ્યતામ્। ઉપસ્થાપયત પ્રાતરગ્ન્યગારે મહીપતેઃ
અને જે કંઈ વધુ જરૂરી હોય તે બધું જ ગોઠવો; સવારે રાજાના અગ્નિગૃહમાં બધું હાજર રાખો.
અન્તઃપુરસ્ય દ્વારાણિ સર્વસ્ય નગરસ્ય ચ। ચન્દનસ્રગ્ભિરર્ચ્યન્તાં ધૂપૈશ્ચ ઘ્રાણહારિભિઃ
અંતઃપુરના તથા આખા શહેરના દરવાજાઓને ચંદનના હાર અને સુગંધિત ધૂપથી શોભાવજો.
પ્રશસ્તમન્નં ગુણવદ્ દધિક્ષીરોપસેચનમ્। દ્વિજાનાં શતસાહસ્રં યત્પ્રકામમલં ભવેત્
બ્રાહ્મણો માટે દહીં અને દૂધ વડે ભોજન સ્વાદિષ્ટ અને પૂરતું રાખો, જેટલું તેઓ ઈચ્છે તેટલું આપો.
સત્કૃત્ય દ્વિજમુખ્યાનાં શ્વઃ પ્રભાતે પ્રદીયતામ્। ઘૃતં દધિ ચ લાજાશ્ચ દક્ષિણાશ્ચાપિ પુષ્કલાઃ
મુખ્ય બ્રાહ્મણોને સન્માનપૂર્વક ઘી, દહીં, લાજ અને ભરપૂર દાન આવતીકાલે સવારે આપો.