શાસિતસ્ત્વં સખિત્વેન કાર્યં તે મમ શાસનમ્ । પ્રજાઃ સંરક્ષ ધર્મેણ નોત્તરં વક્તુમર્હસિ ।। ૭.૧૦૮.
મિત્રતાથી તને આદેશ આપ્યો છે; મારું આજ્ઞાપાલન કરવું જ. તું ધર્મથી પ્રજાનું રક્ષણ કરજે અને વિરુદ્ધ કંઈ ન બોલજે.
કિઞ્ચાન્યદ્વક્તુમિચ્છામિ રાક્ષસેન્દ્ર મહામતે ।। ૭.૧૦૮.
હજુ એક વાત કહેવી છે, હે રાક્ષસોના રાજા, મહાન બુદ્ધિશાળી.
આરાધય જગન્નાથમિક્ષ્વાકુકુલદૈવતમ્ । આરાધનીયમનિશં સર્વૈર્દૈવૈઃ સવાસવૈઃ ।। ૭.૧૦૮.
જગતના સ્વામી, ઇક્ષ્વાકુ વંશના દૈવતનું તું નિયમિત પૂજન કરજે, જેમ સર્વ દેવતાઓ અને દિશાના રક્ષકો સતત પૂજે છે.
તથેતિ પ્રતિજગ્રાહ રામવાક્યં વિભીષણઃ । રાજા રાક્ષસમુખ્યાનાં રાઘવાજ્ઞામનુસ્મરન્ ।। ૭.૧૦૮.
વિભીષણે 'જેમ તમે કહ્યું તેમ' કહીને રામના વચન સ્વીકાર્યા અને રાઘવની આજ્ઞા સ્મરીને રાક્ષસોમાં રાજા બન્યો.
તમેવમુક્ત્વા કાકુત્સ્થો હનૂમન્તમથાબ્રવીત્ । જીવિતે કૃતબુદ્ધિસ્ત્વં મા પ્રતિજ્ઞાં વિલોપય ।। ૭.૧૦૮.
આ રીતે કહીને કાકુત્થ્સ્ત રામે પછી હનુમાનને કહ્યું: 'તમે જીવવાનો નિશ્ચય કર્યો છે, તો તમારી પ્રતિજ્ઞા ભૂલશો નહીં.'
મત્કથાઃ પ્રચરિષ્યન્તિ યાવલ્લોકે હરીશ્વર । તાવદ્રમસ્વ સુપ્રીતો મદ્વાક્યમનુપાલયન્ ।। ૭.૧૦૮.
હે વાનરરાજ, જ્યાં સુધી મારી કથાઓ જગતમાં ફેલાય છે, ત્યાં સુધી તું આનંદથી અહીં રહે અને મારું વચન પાળ.
એવમુક્તસ્તુ હનુમાન્રાઘવેણ મહાત્મના । વાક્યં વિજ્ઞાપયામાસ પરં હર્ષમવાપ્ય ચ ।। ૭.૧૦૮.
મહાન આત્માવાળા રાઘવેંન્દ્રના આ વચન સાંભળીને હનુમાન પરમ આનંદથી પોતાનું વચન રજૂ કર્યું.
યાવત્તવ કથા લોકે વિચરિષ્યતિ પાવની । તાવત્સ્થાસ્યામિ મેદિન્યાં તવાજ્ઞામનુપાલયન્ ।। ૭.૧૦૮.
જ્યાં સુધી તારી પાવન કથા જગતમાં ફેલાય છે, ત્યાં સુધી હું પૃથ્વી પર રહીને તારી આજ્ઞા પાળતો રહીશ.
જામ્બવન્તં તથોક્ત્વા તુ વૃદ્ધં બ્રહ્મસુતં તથા । મૈન્દં ચ દ્વિવિદં ચૈવ પઞ્ચ જામ્બવતા સહ । યાવત્કલિશ્ચ સમ્પ્રાપ્તસ્તાવજ્જીવત સર્વદા ।। ૭.૧૦૮.
પછી જાંબવંત, વૃદ્ધ બ્રહ્મપુત્ર, માઇંદ અને દ્વિવિદ તથા જાંબવંત સાથેના પાંચને કહ્યું: 'જ્યાં સુધી કળિયુગ આવી ન જાય, ત્યાં સુધી તમે સર્વે જીવતા રહો.'
તાનેવમુક્ત્વા કાકુત્સ્થઃ સર્વાંસ્તાનૃક્ષવાનરાન્ । ઉવાચ બાઢં ગચ્છધ્વં મયા સાર્ધં યથેપ્સિતમ્ ।। ૭.૧૦૮.
આ રીતે કહીને કાકુત્થ્સ્તે બધા રીક્ષ અને વાનરોને કહ્યું: 'હવે તમે મારી સાથે મનગમતું જ્યાં ઇચ્છો ત્યાં જાઓ.'
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽષ્ટોતરશતતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે શ્રીમદ્ વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના શ્રીમદુત્તરકાંડનો એકસો આઠમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
પ્રભાતાયાં તુ શર્વર્યાં પૃથુવક્ષા મહાયશાઃ । રામઃ કમલપત્રાક્ષઃ પુરોધસમથાબ્રવીત્ ।। ૭.૧૦૯.
પછી રાત્રિ પૂરી થઈ અને પ્રભાત થતાં, પહોળા છાતી અને કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતા, મહાન યશસ્વી રામે પુરોहितને કહ્યું.
અગ્નિહોત્રં વ્રજત્વગ્રે દીપ્યમાનં સહ દ્વિજૈઃ । વાજપેયાતપત્રં ચ શોભમાનં મહાપથે ।। ૭.૧૦૯.
અગ્નિહોત્ર યજ્ઞ અગ્નિ સાથે, દ્વિજોને લઈને આગળ વધે; અને વાજપેય યજ્ઞનું છત્ર પણ મહામાર્ગ પર તેજથી આગળ ચાલે.
તતો વસિષ્ઠસ્તેજસ્વી સર્વં નિરવશેષતઃ । ચકાર વિધિવદ્ધર્મં મહાપ્રાસ્થાનિકં વિધિમ્ ।। ૭.૧૦૯.
પછી તેજસ્વી વસિષ્ઠે બધા વિધિઓ સંપૂર્ણ રીતે, નિયમ પ્રમાણે મહાપ્રસ્થાનિક વિધિ કરી.
તતઃ સૂક્ષ્મામ્બરધરો બ્રહ્મમાવર્તયન્પરમ્ । કુશાન્ગૃહીત્વા પાણિભ્યાં પ્રસજ્ય પ્રયયાવથ ।। ૭.૧૦૯.
પછી સુક્ષ્મ વસ્ત્ર પહેરી, પરમ બ્રહ્મસૂક્તનું પઠન કરીને, હાથમાં કુશા લઈને, નમન કરીને આગળ વધ્યા.
અવ્યાહરન્ક્વચિત્કિઞ્ચિન્નિશ્ચેષ્ટો નિઃસુખઃ પથિ । નિર્જગામ ગૃહાત્તસ્માદ્દીપ્યમાન ઇવાંશુમાન્ ।। ૭.૧૦૯.
રામચંદ્રજી રસ્તા પર એક પણ શબ્દ બોલ્યા વિના, એકદમ શાંત અને સુખવિહોણા, ઘર છોડીને બહાર નીકળી પડ્યા. તેમનું તેજ એવું ઝળહળતું હતું કે જાણે સૂર્ય જ પ્રકાશિત થઈ રહ્યો હોય.
રામસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે સપદ્મા શ્રીરપાશ્રિતા । સવ્યે તુ હ્રીર્મહાદેવી વ્યવસાયસ્તથાગ્રતઃ ।। ૭.૧૦૯.
રામજીના જમણા બાજુએ કમળવાળી શ્રીમહાલક્ષ્મી અને ડાબી બાજુએ મહાદેવી હ્રી હતી. આગળ નિશ્ચય સ્વરૂપે ઊભો હતો.
શરા નાનાવિધાશ્ચાપિ ધનુરાયતમુત્તમમ્ । તથા ઽ ઽયુધાનિ તે સર્વે યયુઃ પુરુષવિગ્રહાઃ ।। ૭.૧૦૯.
વિભિન્ન પ્રકારના બાણો અને ઉત્તમ ધનુષ્ય, તેમજ બધા શસ્ત્રો માનવરૂપ ધારણ કરીને રામજી સાથે ચાલવા લાગ્યા.
વેદા બ્રાહ્મણરૂપેણ ગાયત્રી સર્વરક્ષિણી । ઓઙ્કારો ઽથ વષટ્કારઃ સર્વે રામમનુવ્રતાઃ ।। ૭.૧૦૯.
વેદો બ્રાહ્મણરૂપે, સર્વરક્ષક ગાયત્રી, અને 'ૐ' તથા 'વષટ' ધ્વનિ—all રામજીના અનુયાયી બનીને પાછળ ચાલ્યા.
ઋષયશ્ચ મહાત્માનઃ સર્વ એવ મહીસુરાઃ । અન્વગચ્છન્મહાત્માનં સ્વર્ગદ્વારમપાવૃતમ્ ।। ૭.૧૦૯.
મહાન ઋષિઓ અને પૃથ્વીના બધા દેવતાઓએ પણ મહાત્મા રામજીના પાછળ ખુલ્લા સ્વર્ગના દ્વાર તરફ પગલાં ભર્યા.
તં યાન્તમનુગચ્છન્તિ હ્યન્તઃપુરચરાઃ સ્ત્રિયઃ । સવૃદ્ધબાલદાસીકાઃ સવર્ષવરકિઙ્કરાઃ ।। ૭.૧૦૯.
અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ, વડીલ, બાળકો, દાસીઓ અને વિવિધ સેવકો—all રામજીના પછડીએ ચાલવા લાગ્યા.
સાન્તઃપુરશ્ચ ભરતઃ શત્રુઘ્નસહિતો યયૌ । રામં ગતિમુપાગમ્ય સાગ્નિહોત્રમનુવ્રતઃ ।। ૭.૧૦૯.
ભારત અને શત્રુઘ્ન પણ આખા અંતઃપુર સાથે રામજીના માર્ગે જોડાઈ ગયા અને અગ્નિહોત્રમાં તત્પર રહીને તેમના અનુયાયી બન્યા.
તે ચ સર્વે મહાત્માનઃ સાગ્નિહોત્રાઃ સમાગતાઃ । સપુત્રદારાઃ કાકુત્સ્થમનુજગ્મુર્મહામતિમ્ ।। ૭.૧૦૯.
બધા મહાન આત્માઓ, અગ્નિહોત્ર સાથે, પોતાના પત્ની અને પુત્રો સાથે ભેગા થઈને વિવેકી કકુત્સ્થ રામજીના અનુસરણમાં ચાલ્યા.
મન્ત્રિણો ભૃત્યવર્ગાશ્ચ સપુત્રપશુબાન્ધવાઃ । સર્વે સહાનુગા રામમન્વગચ્છન્પ્રહૃષ્ટવત્ ।। ૭.૧૦૯.
મંત્રીઓ, સેવકો, તેમના પુત્રો, પશુઓ અને સગાસંબંધીઓ—all પોતાના અનુયાયીઓ સાથે આનંદપૂર્વક રામજીના પછડીએ ચાલ્યા.
તતઃ સર્વાઃ પ્રકૃતયો હૃષ્ટપુષ્ટજનાવૃતાઃ । ગચ્છન્તમન્વગછંસ્તં રાઘવં ગુણરઞ્જિતાઃ ।। ૭.૧૦૯.
પછી તો આખા રાજ્યના પ્રજાજનો, આનંદિત અને સમૃદ્ધ લોકો સાથે, રામજીના ગુણોથી આકર્ષાયને તેમના પછડીએ ચાલવા લાગ્યા.
તતઃ સસ્ત્રીપુમાંસસ્તે સપક્ષિપશુવાહનાઃ । રાઘવસ્યાનુગાઃ સર્વે હૃષ્ટા વિગતકલ્મષાઃ ।। ૭.૧૦૯.
પછી પુરુષો-સ્ત્રીઓ, પક્ષીઓ, પશુઓ અને વાહનો—all પાપરહિત અને આનંદિત થઈને રાઘવના અનુયાયી બની ગયા.
સ્નાતાઃ પ્રમુદિતાઃ સર્વે હૃષ્ટાઃ પુષ્ટાશ્ચ વાનરાઃ । દૃઢં કિલકિલાશબ્દૈઃ સર્વં રામમનુવ્રતમ્ ।। ૭.૧૦૯.
બધા વાનરો, સ્નાન કરીને, આનંદિત, તંદુરસ્ત અને ખુશખુશાલ, જોરથી આનંદના અવાજો કરતાં—all રામજીના ભક્ત બની ગયા.
ન તત્ર કશ્ચિદ્દીનો વા વ્રીડિતો વા ઽપિ દુઃખિતઃ । હૃષ્ટં સમુદિતં સર્વં બભૂવ પરમાદ્ભુતમ્ ।। ૭.૧૦૯.
ત્યાં કોઈ પણ ગરીબ, શરમાળ કે દુઃખી નહોતું; બધું જ આનંદથી ભરપૂર અને ભેગું થયેલું હતું—એ દૃશ્ય અતિ અદ્ભુત હતું.
દ્રષ્ટુકામો ઽથ નિર્યાન્તં રામં જાનપદો જનઃ । યઃ પ્રાપ્તઃ સો ઽપિ દૃષ્ટ્વૈવ સ્વર્ગાયાનુગતો મુદા ।। ૭.૧૦૯.
પછી, રામજીના વિદાયના દર્શન માટે ઉત્સુક જે પણ લોકો આવ્યા, તેઓએ તેમને જોઈને આનંદથી સ્વર્ગ તરફ તેમના પછડીએ ચાલ્યા.
ઋક્ષવાનરરક્ષાંસિ જનાશ્ચ પુરવાસિનઃ । આગચ્છન્પરયા ભક્ત્યા પૃષ્ઠતઃ સુસમાહિતાઃ ।। ૭.૧૦૯.
ભાલુ, વાનરો, રાક્ષસો અને શહેરના લોકો—all ઊંડા ભક્તિભાવથી ધ્યાનપૂર્વક રામજીના પછડીએ જોડાયા.