જયસ્વ રામ ધર્મેણ ઉભૌ લોકૌ મહાદ્યુતે । દૂતસ્ત્વાં દ્રષ્ટુમાયાતસ્તપસા ભાસ્કરપ્રભઃ ।। ૭.૧૦૩.
'રામ, તું ધર્મથી બંને લોકને જીતજે, ó મહાતેજસ્વી! હું તપસ્યાના તેજથી ઝગમગતો દૂત તને મળવા આવ્યો છું.'
તદ્વાક્યં લક્ષ્મણેનોક્તં શ્રુત્વા રામ ઉવાચ હ । પ્રવેશ્યતાં મુનિસ્તાત મહૌજાસ્તસ્ય વાક્યધૃત્ ।। ૭.૧૦૩.
લક્ષ્મણના એ વચન સાંભળીને રામે કહ્યું: 'પ્રિય, મહા તેજસ્વી અને પ્રતિજ્ઞામાં અડગ એવા મુનિને અંદર લાવ.'
સૌમિત્રિસ્તુ તથેત્યુક્ત્વા પ્રાવેશયત તં મુનિમ્ । જ્વલન્તમેવ તેજોભિઃ પ્રદહન્તમિવાંશુભિઃ ।। ૭.૧૦૩.
સૌમિત્રીએ 'જેમ તું કહે છે તેમ' કહીને, તેજથી પ્રજ્વલિત અને પોતાના કિરણોથી દહન કરતા તે મુનિને અંદર લાવ્યા.
સો ઽભિગમ્ય રઘુશ્રેષ્ઠં દીપ્યપાનં સ્વતેજસા । ઋષિર્મધુરયા વાચા વર્ધસ્વેત્યાહ રાઘવમ્ ।। ૭.૧૦૩.
પછી તે ઋષિ પોતાનું તેજ પ્રગટાવીને રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ રામ પાસે આવ્યા અને મધુર વાણીથી કહ્યું: 'તારું કલ્યાણ થાય!'
તસ્મૈ રામો મહાતેજાઃ પૂજામર્ઘ્યપુરોગમામ્ । દદૌ કુશલમવ્યગ્રં પ્રષ્ટુમેવોપચક્રમે ।। ૭.૧૦૩.
મહાતેજસ્વી રામે તેમને અર્ગ્યાદિ પૂજા અર્પણ કરી અને નિર્વિકારપણે તેમની સુખ-સમાચાર પૂછવા લાગ્યા.
પૃષ્ટશ્ચ કુશલં તેન રામેણ વદતાં વરઃ । આસને કાઞ્ચને દિવ્યે નિષસાદ મહાયશાઃ ।। ૭.૧૦૩.
રામે સુખ-સમાચાર પૂછ્યા પછી, વાણીમાં શ્રેષ્ઠ અને પ્રસિદ્ધ ઋષિ દિવ્ય સોનાના આસન પર બેસ્યા.
તમુવાચ તતો રામઃ સ્વાગતં તે મહામુને । પ્રાપયાસ્ય ચ વાક્યાનિ યતો દૂતસ્ત્વમાગતઃ ।। ૭.૧૦૩.
પછી રામે કહ્યું: 'મહામુનિ, તારો સ્વાગત છે! તું જે સંદેશ માટે દૂત બની આવ્યો છે, એ વચનો કહો.'
ચોદિતો રાજસિંહેન મુનિર્વાક્યમભાષત । દ્વન્દ્વમેતત્પ્રવક્તવ્યં હિતં વૈ યદ્યપેક્ષસે ।। ૭.૧૦૩.
રાજસિંહ રામે આમ કહેતાં, મુનિએ કહ્યું: 'હિતની ઈચ્છા હોય તો આ સંવાદ કહેવો જ પડશે.'
યઃ શૃણોતિ નિરીક્ષેદ્વા સ વધ્યો ભવિતા તવ । ભવેદ્વૈ મુનિમુખ્યસ્ય વચનં યદ્યપેક્ષસે ।। ૭.૧૦૩.
મુનિએ કહ્યું: 'જો કોઈ આ સાંભળશે કે જોશે, તો તે તારા દ્વારા દંડને પાત્ર બનશે, જો તું મુનિપ્રમુખના વચન માનવા ઈચ્છે.'
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્ । દ્વારિ તિષ્ઠ મહાબાહો પ્રતિહારં વિસર્જય ।। ૭.૧૦૩.
રામે એ રીતે પ્રતિજ્ઞા કરીને લક્ષ્મણને કહ્યું: 'મહાબાહુ, તું દ્વારે ઊભો રહેજે અને સેવકોને મોકલી દે.'
સ મે વધ્યઃ ખલુ ભવેત્ કથાદ્વન્દ્વં સમીરિતમ્ । ઋષેર્મમ ચ સૌમિત્રે પશ્યેદ્વા શૃણુયાચ્ચ યઃ ।। ૭.૧૦૩.
'સૌમિત્રિ, મુનિ અને મારા વચ્ચે જે સંવાદ થશે, તેને જો કોઈ સાંભળે કે જુએ, તો તે મારી દંડને પાત્ર ગણાશે.'
તતો નિક્ષિપ્ય કાકુત્સ્થો લક્ષ્મણં દ્વારિ સઙ્ગ્રહમ્ । તમુવાચ મુને વાક્યં કથયસ્વેતિ રાઘવઃ ।। ૭.૧૦૩.
પછી કાકુત્સ્થ શ્રીરામે લક્ષ્મણને દ્વાર પર રક્ષક તરીકે ઊભો રાખ્યો અને મુનિને કહ્યું: 'હવે તમે જે કહેવું છે, કહો.'
યત્તે મનીષિતં વાક્યં યેન વા ઽસિ સમાહિતઃ । કથયસ્વાવિશઙ્કસ્ત્વં મમાપિ હૃદિ વર્તતે ।। ૭.૧૦૩.
તમે જે મનમાં વિચાર્યું છે, અથવા જે માટે અહીં આવ્યા છો, તે નિર્ભય થઈને કહો; એ બધું મારા મનમાં પણ છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ત્ર્યુત્તરશતતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકી રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડમાં ત્રિ-શત-ત્રય અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
શૃણુ રાજન્મહાસત્વ યદર્થમહમાગતઃ । પિતામહેન દેવેન પ્રેષિતો ઽસ્મિ મહાબલ ।। ૭.૧૦૪.
હે મહાસત્તાવાન રાજા, સાંભળો, હું કયા હેતુથી આવ્યો છું; મહાબળવાન પિતામહ દેવએ મને મોકલ્યો છે.
તવાહં પૂર્વસદ્ભાવે પુત્રઃ પરપુરઞ્જય । માયાસમ્ભાવિતો વીર કાલઃ સર્વસમાહરઃ ।। ૭.૧૦૪.
હે પરશત્રુઓના વિજેતા, તારા પૂર્વ જન્મમાં હું તારો પુત્ર હતો, માયાથી ઉપજેલો, અને હું બધાનું અંત લાવનાર કાળ છું.
પિતામહશ્ચ ભગવાનાહ લોકપતિઃ પ્રભુઃ । સમયસ્તે કૃતઃ સૌમ્ય લોકાન્સમ્પરિરક્ષિતુમ્ ।। ૭.૧૦૪.
પવિત્ર પિતામહ, સર્વલોકોના સ્વામી અને પ્રભુએ કહ્યું: 'હે સૌમ્ય, તું લોકરક્ષાના માટે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી.'
સઙ્ક્ષિપ્ય હિ પુરા લોકાન્માયયા સ્વયમેવ હિ । મહાર્ણવે શયાનો ઽપ્સુ માં ત્વં પૂર્વમજીજનઃ ।। ૭.૧૦૪.
પહેલાં, તું તારી માયાથી બધા લોકોએ સંકોચી, મહાસાગરમાં શયન કરીને, પહેલા મને જળમાં ઉત્પન્ન કર્યો હતો.
ભોગવન્તં તતો નાગમનન્તમુદકેશયમ્ । માયયા જનયિત્વા ત્વં દ્વૌ ચ સત્ત્વૌ મહાબલૌ ।। ૭.૧૦૪.
પછી તું આનંદથી ભરપૂર અનંત નાગને પણ જળમાં ઉત્પન્ન કર્યો અને માયાથી બે મહાબલવાન જીવ પણ ઉત્પન્ન કર્યા.
મધું ચ કૈટભં ચૈવ યયોરસ્થિચયૈર્વૃતા । ઇયં પર્વતસમ્બાધા મેદિની ચાભવન્મહી ।। ૭.૧૦૪.
મધુ અને કૈટભ, જેમના હાડકાંઓના ઢગલા બન્યા, અને આ પર્વતોથી ભરેલી ધરા, એ જ પૃથ્વી બની.
પદ્મે દિવ્યે ઽર્કસઙ્કાશે નાભ્યામુત્પાદ્ય મામપિ । પ્રાજાપત્યં ત્વયા કર્મ મયિ સર્વં નિવેશિતમ્ ।। ૭.૧૦૪.
સૂર્ય સમાન તેજવાળાં દિવ્ય કમળમાંથી, તારી નાભિમાંથી મને ઉત્પન્ન કર્યો; અને સર્વ સર્જન કાર્ય તું મારા પર સોંપ્યું.
સો ઽહં સન્ન્યસ્તભારો હિ ત્વામુપાસે જગત્પતિમ્ । રક્ષાં વિધત્સ્વ ભૂતેષુ મમ તેજસ્કરો ભવાન્ ।। ૭.૧૦૪.
હવે હું મારું ભાર તારી પાસે મૂકી, જગતના સ્વામી તારી ઉપાસના કરું છું; તું સર્વ જીવોમાં રક્ષા સ્થાપી, કેમ કે તું જ મારા તેજનો આધાર છે.
તતસ્ત્વમપિ દુર્ધર્ષાત્તસ્માદ્ભાવાત્સનાતનાત્ । રક્ષાર્થં સર્વભૂતાનાં વિષ્ણુત્વમુપજગ્મિવાન્ ।। ૭.૧૦૪.
એથી, હે અજય, તું એ શાશ્વત અવસ્થાથી સર્વ જીવોની રક્ષા માટે વિષ્ણુરૂપે અવતર્યો.
અદિત્યાં વીર્યવાન્પુત્રો ભ્રાતઽણાં વીર્યવર્ધનઃ । સમુત્પન્નેષુ કૃત્યેષુ તેષાં સાહ્યાય કલ્પસે ।। ૭.૧૦૪.
અદિતીમાંથી એક મહાબલવાન પુત્ર જન્મ્યો, જે ભાઈઓનું બળ વધારનાર હતો; જ્યારે તેમને કાર્ય ઉપજ્યું ત્યારે તું સહાયરૂપ થયો.
સ ત્વં વિત્રાસ્યમાનાસુ પ્રજાસુ જગતાં વર । રાવણસ્ય વધાકાઙ્ક્ષી માનુષેષુ મનો ઽદધાઃ ।। ૭.૧૦૪.
હે જગતના શ્રેષ્ઠ, જ્યારે પ્રજાઓ ભયભીત થઈ રહી હતી, ત્યારે રાવણના વિનાશની ઇચ્છાથી તું મનુષ્યોમાં અવતર્યો.
દશ વર્ષસહસ્રાણિ દશ વર્ષશતાનિ ચ । કૃત્વા વાસસ્ય નિયતિં સ્વયમેવાત્મના પુરા ।। ૭.૧૦૪.
દસ હજાર વર્ષ અને દસ સો વર્ષ સુધી, તું પોતે પૂર્વે નિવાસનું વ્રત પાળ્યું હતું.
સ ત્વં મનોમયઃ પુત્રઃ પૂર્ણાયુર્માનુષેષ્વિહ । કાલો ઽયં તે નરશ્રેષ્ઠ સમીપમુપવર્તિતુમ્ ।। ૭.૧૦૪.
હવે તારો મનથી ઉત્પન્ન પુત્ર, પૂર્ણ આયુષ્ય લઈને મનુષ્યોમાં આવ્યો છે; હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, હવે તારો સમય નજીક આવ્યો છે.
યદિ ભૂયો મહારાજ પ્રજા ઇચ્છસ્યુપાસિતુમ્ । વસ વા વીર ભદ્રં ત એવમાહ પિતામહઃ ।। ૭.૧૦૪.
હે મહારાજા, જો તું ફરી પ્રજાની સેવા કરવા ઈચ્છે છે, તો હે વીર, હે શુભ, અહીં જ રહે—પિતામહએ આવું કહ્યું હતું.
અથ વા વિજિગીષા તે સુરલોકાય રાઘવ । સનાથા વિષ્ણુના દેવા ભવન્તુ વિગતજ્વરાઃ ।। ૭.૧૦૪.
અથવા, હે રાઘવ, જો તને દેવલોક જીતવાની ઇચ્છા હોય, તો હવે દેવતાઓને વિષ્ણુના આશ્રયથી નિર્ભય અને સુખી થવા દે.
શ્રુત્વા પિતામહેનોક્તં વાક્યં કાલસમીરિતમ્ । રાઘવઃ પ્રહસન્વાક્યં સર્વસંહારમબ્રવીત્ ।। ૭.૧૦૪.
પિતામહે કહ્યું એ સમયાનુસાર વચન સાંભળી, રાઘવ ખુશીથી હસતાં સર્વનાશકને કહ્યું.