રામસ્ય ભાષિતં શ્રુત્વા મહર્ષિઃ કાર્યવિસ્તરમ્ । વક્તુમદ્ભુતસઙ્કાશં રાઘવાયોપચક્રમે ।। ૭.૧૦૦.
રામના શબ્દો સાંભળીને મહર્ષિ, જે દેખાવમાં અદ્ભુત લાગતા, આવ્યા હતા તેનું કારણ વિગતે કહેવા લાગ્યા.
માતુલસ્તે મહાબાહો વાક્યમાહ નરર્ષભઃ । યુધાજિત્પ્રીતિસંયુક્તં શ્રૂયતાં યદિ રોચતે ।। ૭.૧૦૦.
મારા બાહુબલશાળી મામાએ, જે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે, પ્રેમભર્યું સંદેશો મોકલ્યો છે. જો તમને ગમે તો સાંભળો.
અયં ગન્ધર્વવિષયઃ ફલમૂલોપશોભિતઃ । સિન્ધોરુભયતઃ પાર્શ્વે દેશઃ પરમશોભનઃ ।। ૭.૧૦૦.
આ ગંધર્વોની ભૂમિ ફળ અને મૂળથી શોભાયમાન છે, અને સિંધુ નદીના બંને કાંઠે આવેલી છે. આ પ્રદેશ અતિ સુંદર છે.
તં ચ રક્ષન્તિ ગન્ધર્વાઃ સાયુધા યુદ્ધકોવિદાઃ । શૈલૂષસ્ય સુતા વીર ત્રિકોટ્યો વૈ મહાબલાઃ ।। ૭.૧૦૦.
એ પ્રદેશની રક્ષા ગંધર્વો કરે છે, જે યુદ્ધમાં પારંગત અને શસ્ત્રધારી છે. શૈલુષના ત્રણ કરોડ બલવાન પુત્રો, હે વીર, ત્યાં છે.
તાન્વિનિર્જિત્ય કાકુત્સ્થ ગન્ધર્વનગરં શુભમ્ । નિવેશય મહાબોહો સ્વે પુરે સુસમાહિતે ।। ૭.૧૦૦.
હે કાકુત્સ્થ, એ ગંધર્વોને જીત્યા પછી, એ સુંદર ગંધર્વનગરમાં તારા પુત્રોને સાવધાનીપૂર્વક વસાવજે.
અન્યસ્ય ન ગતિસ્તત્ર દેશઃ પરમશોભનઃ । રોચતાં તે મહાબાહો નાહં ત્વામહિતં વદે ।। ૭.૧૦૦.
બીજાને એ અતિશય સુંદર પ્રદેશ સુધી પહોંચવું શક્ય નથી. જો તને ગમતું હોય, તો જાણ, હું તને ક્યારેય અનિષ્ટ વાત કહુંતો નથી.
તચ્છ્રુત્વા રાઘવઃ પ્રીતો મહર્ષેર્માતુલસ્ય ચ । ઉવાચ બાઢમિત્યેવ ભરતં ચાન્વવૈક્ષત ।। ૭.૧૦૦.
આ સાંભળીને રાઘવ ખૂબ પ્રસન્ન થયા અને મહર્ષિ તથા પોતાના મામા પ્રત્યે પ્રસન્નતા દર્શાવી, 'જેમ કહ્યું તેમ જ થશે' એમ કહ્યું અને ભરત તરફ જોયું.
સો ઽબ્રવીદ્રાઘવઃ પ્રીતઃ સાઞ્જલિપ્રગ્રહો દ્વિજમ્ । ઇમૌ કુમારૌ તં દેશં બ્રહ્મર્ષે વિચરિષ્યતઃ ।। ૭.૧૦૦.
પછી રાઘવે આનંદપૂર્વક હાથ જોડીને મહર્ષિને કહ્યું: 'બ્રહ્મર્ષિ, આ બંને કુમારો એ પ્રદેશમાં ફરશે.'
ભરતસ્યાત્મજૌ વીરૌ તક્ષઃ પુષ્કલ એવ ચ । માતુલેન સુગુપ્તૌ તુ ધર્મેણ સુસમાહિતૌ ।। ૭.૧૦૦.
ભરતના બંને વીર પુત્રો, તક્ષ અને પુષ્કલ, પોતાના મામાની સુરક્ષામાં અને ધર્મમાં સ્થિર રહીને ત્યાં જશે.
ભરતં ચાગ્રતઃ કૃત્વા કુમારૌ સબલાનુગૌ । નિહત્ય ગન્ધર્વસુતાન્દ્વે પુરે વિભજિષ્યતઃ ।। ૭.૧૦૦.
ભરતને આગળ રાખીને, બંને કુમારો અને તેમની સેના સાથે, ગંધર્વપુત્રોને હરાવીને એ બે શહેરોમાં વિભાજન કરશે.
નિવેશ્ય તે પુરવરે આત્મજૌ સન્નિવેશ્ય ચ । આગમિષ્યતિ મે ભૂયઃ સકાશમતિધાર્મિકઃ ।। ૭.૧૦૦.
શ્રેષ્ઠ શહેરોમાં પોતાના પુત્રોને વસાવીને, અતિ ધર્મનિષ્ઠ ભરત ફરી પાછા મારી પાસે આવશે.
બ્રહ્મર્ષિમેવમુક્ત્વા તુ ભરતં સબલાનુગમ્ । આજ્ઞાપયામાસ તદા કુમારૌ ચાભ્યષેચયત્ ।। ૭.૧૦૦.
બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહર્ષિને આવું કહીને, પછી ભરત અને તેની સેના ને આજ્ઞા આપી, એ સમયે બંને કુમારોને અભિષેક કર્યો.
નક્ષત્રેણ ચ સૌમ્યેન પુરસ્કૃત્યાઙ્ગિરસ્સુતમ્ । ભરતઃ સહ સૈન્યેન કુમારાભ્યાં વિનિર્યયૌ ।। ૭.૧૦૦.
શુભ નક્ષત્રમાં, અંગિરસપુત્રને આગળ રાખીને, ભરત પોતાની સેના અને બંને કુમારો સાથે રવાના થયા.
સા સેના શક્રયુક્તેવ નગરાન્નિર્યયાવથ । રાઘવાનુગતા દૂરં દુરાધર્ષા સુરૈરપિ ।। ૭.૧૦૦.
એ સેના, જાણે ઇન્દ્રે જોડેલી હોય તેમ, શહેરમાંથી નીકળી, રાઘવોને અનુસરીને દૂર સુધી ગઈ, અને દેવતાઓ માટે પણ અપરાજેય હતી.
માંસાદાનિ ચ સત્ત્વાનિ રક્ષાંસિ સુમહાન્તિ ચ । અનુજગ્મુર્હિ ભરતં રુધિરસ્ય પિપાસયા ।। ૭.૧૦૦.
માંસખોર પ્રાણીઓ અને મહાબલવાન રાક્ષસો પણ, લોહીની તરસથી ભરતના પાછળ લાગ્યા.
ભૂતગ્રામાશ્ચ બહવો માંસભક્ષાઃ સુદારુણાઃ । ગન્ધર્વપુત્રમાંસાનિ ભોક્તુકામાઃ સહસ્રશઃ ।। ૭.૧૦૦.
અનેક ભયાનક, માંસખોર ભૂતગણો પણ, હજારોની સંખ્યામાં, ગંધર્વપુત્રના માંસની ઇચ્છાથી પાછળ લાગ્યા.
સિંહવ્યાઘ્રવરાહાણાં ખેચરાણાં ચ પક્ષિણામ્ । બહૂનિ વૈ સહસ્રાણિ સેનાયા યયુરગ્રતઃ ।। ૭.૧૦૦.
સિંહ, વાઘ, જંગલી ડુક્કર અને આકાશમાં ઉડતાં અનેક પક્ષીઓની હજારો ટોળીઓ પણ સેના કરતા આગળ ચાલી.
અધ્યર્ધમાસમુષિતા પથિ સેના નિરામયા । હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણા કેકયં સમુપાગમત્ ।। ૭.૧૦૦.
અડધા મહિના કરતાં વધારે રસ્તામાં રોકાઈને, રોગરહિત અને આનંદિત, તંદુરસ્ત લોકોથી ભરેલી સેના કૈકય દેશે પહોંચી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે શતતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકી રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો સોમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
શ્રુત્વા સેનાપતિં પ્રાપ્તં ભરતં કેકયાધિપઃ । યુધાજિદ્ગાર્ગ્યસહિતં પરાં પ્રીતિમુપાગમત્ ।। ૭.૧૦૧.
જ્યારે કૈકય દેશના રાજાએ સંભળ્યું કે ભરત, યુધાજિત અને ગાર્ગ્ય વંશના સાથી સાથે આવ્યા છે, ત્યારે તેને ખૂબ આનંદ થયો.
સ નિર્યયૌ જનૌઘેન મહતા કેકયાધિપઃ । ત્વરમાણો ઽભિચક્રામ ગન્ધર્વાન્કામરૂપિણઃ ।। ૭.૧૦૧.
કૈકય દેશના રાજા મોટી જનમંડળી સાથે બહાર નીકળ્યા અને ઝડપથી ઇચ્છામૂર્તિ ધરાવતાં ગંધર્વો સામે જવા તત્પર થયા.
ભરતશ્ચ યુધાજિચ્ચ સમેતૌ લઘુવિક્રમૈઃ । ગન્ધર્વનગરં પ્રાપ્તૌ સબલૌ સપદાનુગૌ ।। ૭.૧૦૧.
ભરત અને યુધાજિત, બંને ચપળ અને પરાક્રમી, પોતાની સેના અને અનુયાયીઓ સાથે ગંધર્વોના શહેરમાં પહોંચી ગયા.
શ્રુત્વા તુ ભરતં પ્રાપ્તં ગન્ધર્વાસ્તે સમાગતાઃ । યોદ્ધુકામા મહાવીર્યા વ્યનદન્ વૈ સમન્તતઃ ।। ૭.૧૦૧.
જ્યારે ગંધર્વોએ સંભળ્યું કે ભરત આવ્યો છે, ત્યારે તેઓ એકઠા થયા, યુદ્ધ માટે ઉત્સુક અને પરાક્રમી બનીને ચારેય બાજુ ગર્જના કરવા લાગ્યા.
તતઃ સમભવદ્યુદ્ધં તુમુલં રોમહર્ષણમ્ । સપ્તરાત્રં મહાભીમં ન ચાન્યતરયોર્જયઃ ।। ૭.૧૦૧.
પછી ત્યાં ભયાનક અને રોમાંચક યુદ્ધ શરૂ થયું, જે સાત રાત સુધી ચાલ્યું, પણ કોઈ પણ પક્ષને વિજય મળ્યો નહીં.
ખડ્ગશક્તિધનુર્ગ્રાહા નદ્યઃ શોણિતસંસ્રવાઃ । નૃકલેવરવાહિન્યઃ પ્રવૃત્તાઃ સર્વતોદિશમ્ ।। ૭.૧૦૧.
ત્યાં તલવાર, ભાલા અને ધનુષ્ય વડે યુદ્ધ થયું અને સર્વત્ર લોહીની નદીઓ વહેવા લાગી, જેમાં માનવ દેહ વહેતા હતા.
તતો રામાનુજઃ ક્રુદ્ધઃ કાલસ્યાસ્ત્રં સુદારુણમ્ । સંવર્તં નામ ભરતો ગન્ધર્વેષ્વભ્યચોદયત્ ।। ૭.૧૦૧.
પછી રામના નાના ભાઈ ભરત ગુસ્સે થઈને ગંધર્વો પર ભયાનક 'સમ્વર્ત' નામનું કાળાસ્ત્ર છોડ્યું.
તે બદ્ધાઃ કાલપાશેન સંવર્તેન વિદારિતાઃ । ક્ષણેનાભિહતાસ્તેન તિસ્રઃ કોટ્યો મહાત્મનામ્ ।। ૭.૧૦૧.
કાળના ફાંસામાં બંધાઈને અને સમ્વર્તાસ્ત્રથી વિખુટા થઈને, એક પળમાં ત્રણ કરોડ મહાન ગંધર્વો સંહાર પામ્યા.
તં ઘાતં ઘોરસઙ્કાશં ન સ્મરન્તિ દિવૌકસઃ । નિમેષાન્તરમાત્રેણ તાદૃશાનાં મહાત્મનામ્ ।। ૭.૧૦૧.
એટલી ભયાનક હત્યા, એટલા મહાન પુરુષોની, એક પળમાં થઈ ગઈ, એવી ઘટના સ્વર્ગવાસીઓએ પણ ક્યારેય યાદ નથી રાખી.
હતેષુ તેષુ સર્વેષુ ભરતઃ કેકયીસુતઃ । નિવેશયામાસ તદા સમૃદ્ધે દ્વે પુરોત્તમે ।। ૭.૧૦૧.
જ્યારે બધા ગંધર્વો મરી ગયા, ત્યારે કૈકયીપુત્ર ભરતે એ બે સમૃદ્ધ અને શ્રેષ્ઠ શહેરોમાં વસાહતો સ્થાપી.
તક્ષં તક્ષશિલાયાં તુ પુષ્કલં પુષ્કલાવતે । [http://puranastudy.freeoda.com/pur_index18/pushkal.htm તક્ષ-પુષ્કલોપરિ ટિપ્પણી] ગન્ધર્વદેશે રુચિરે ગાન્ધારવિષયે ચ સઃ ।। ૭.૧૦૧.
તક્ષને તક્ષશિલા શહેરમાં અને પુષ્કલને પુષ્કલાવતીમાં વસાવ્યા, એ સુંદર ગંધર્વ દેશ અને ગાંધાર પ્રદેશમાં.