કામં શ્વશ્રૂર્મમૈવ ત્વં ત્વત્સકાશાદ્ધિ મૈથિલી । કર્ષતા હલહસ્તેન જનકેનોદ્ધૃતા પુરા ।। ૭.૯૮.
નિષ્શ્ચયે, તમે તો મારી સાસુ જ છો, કેમ કે મૈથિલી તો તમારા પાસેથી જ જનકે હલથી ખેંચી કાઢી હતી.
તસ્માન્નિર્યાત્યતાં સીતા વિવરં વા પ્રયચ્છ મે । પાતાલે નાકપૃષ્ઠે વા વસેયં સહિતસ્તયા ।। ૭.૯૮.
એટલે હવે સીતા પાછી આપો, અથવા તો મને કોઈ રસ્તો બતાવો, જેથી હું પાતાળમાં કે સ્વર્ગમાં પણ એની સાથે રહી શકું.
આનય ત્વં હિ તાં સીતાં મત્તો ઽહં મૈથિલીકૃતે । ન મે દાસ્યસિ ચેત્સીતાં યથારૂપાં મહીતલે ।। ૭.૯૮.
મને મારી મૈથિલી સીતા પાછી આપો, કેમ કે હું એને ખૂબ પ્રેમ કરું છું; જો તમે મને પૃથ્વી પર જેવી હતી એવી સીતા ન આપો,
સપર્વતવનાં કૃત્સ્નાં વિધમિષ્યામિ તે સ્થિતમ્ । નાશયિષ્યામ્યહં ભૂમિં સર્વમાપો ભવત્વિહ ।। ૭.૯૮.
તો હું પૃથ્વી પરના બધા પર્વતો અને જંગલો સહિત બધું નાશ કરી દઈશ, આખી ધરતીનો અંત કરી દઈશ અને અહીં બધું જ પાણી બની જશે.
એવં બ્રુવાણે કાકુત્સ્થે ક્રોધશોકસમન્વિતે । બ્રહ્મા સુરગણૈઃ સાર્ધમુવાચ રઘુનન્દનમ્ ।। ૭.૯૮.
કાકુત્સ્થ રામે આ રીતે ક્રોધ અને શોકથી ભરાઈને બોલ્યા ત્યારે બ્રહ્માએ દેવતાઓ સાથે મળીને રઘુનંદનને કહ્યું:
રામ રામ ન સન્તાપં કર્તુમર્હસિ સુવ્રત । સ્મર ત્વં પૂર્વકં ભાવં મન્ત્રં ચામિત્રકર્શન ।। ૭.૯૮.
રામ, રામ, હે સદ્ગુણવંત, તું દુઃખ ન કર; તું તારો પહેલાનો સ્વભાવ અને મંત્ર યાદ કર, હે શત્રુઓના વિનાશક.
ન ખલુ ત્વાં મહાબાહો સ્મારયેયમનુત્તમમ્ । ઇમં મુહૂર્તં દુર્ધર્ષ સ્મર ત્વં જન્મ વૈષ્ણવમ્ ।। ૭.૯૮.
હે મહાબાહુ, હું તને આ શ્રેષ્ઠ વાત યાદ અપાવતો નથી, પણ આ ક્ષણે, હે અપરાજિત, તું તારો વૈષ્ણવ જન્મ યાદ કર.
સીતા હિ વિમલા સાધ્વી તવ પૂર્વપરાયણા । નાગલોકં સુખં પ્રાયાત્ત્વદાશ્રયતપોબલાત્ ।। ૭.૯૮.
સીતા તો શુદ્ધ અને પવિત્ર છે, શરૂઆતથી જ તારી ભક્તિમાં રહી છે; તારા આશ્રય અને તપના બળે એ સુખથી નાગલોકમાં પહોંચી ગઈ છે.
સ્વર્ગે તે સઙ્ગમો ભૂયો ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । અસ્યાસ્તુ પરિષન્મધ્યે યદ્બ્રવીમિ નિબોધ તત્ ।। ૭.૯૮.
સ્વર્ગમાં તારો અને એનો ફરીથી મિલન થશે, એમાં કોઈ શંકા નથી; હવે આ સભામાં હું જે કહું છું, એ ધ્યાનથી સાંભળ.
એતદેવ હિ કાવ્યં તે કાવ્યાનામુત્તમં શ્રુતમ્ । સર્વં વિસ્તરતો રામ વ્યાખ્યાસ્યતિ ન સંશયઃ ।। ૭.૯૮.
આ કાવ્ય તારા માટે જ છે, કાવ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે અને સાંભળવામાં આવ્યું છે; રામ બધું વિગતે સમજાવશે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
જન્મપ્રભૃતિ તે વીર સુખદુઃખોપસેવનમ્ । ભવિષ્યદુત્તરં ચેહ સર્વં વાલ્મીકિના કૃતમ્ ।। ૭.૯૮.
હે વીર, તારા જન્મથી લઈને સુખ-દુઃખના બધા પ્રસંગો અને આગળ જે કંઈ બનવાનું છે, એ બધું વાલ્મીકીએ રચ્યું છે.
આદિકાવ્યમિદં રામ ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । નહ્યન્યો ઽર્હતિ કાવ્યાનાં યશોભાગ્રાઘવાદૃતે ।। ૭.૯૮.
આ પ્રથમ કાવ્ય છે, રામ, અને એમાં બધું તારા પર આધારિત છે; રાઘવ, તારા સિવાય બીજું કોઈ કાવ્યની મહિમા લાયક નથી.
શ્રુતં તે પૂર્વમેતદ્ધિ મયા સર્વં સુરૈઃ સહ । દિવ્યમદ્ભુતરૂપં ચ સત્યવાક્યમનાવૃતમ્ ।। ૭.૯૮.
આ બધું તું અગાઉ પણ મારા અને દેવતાઓ સાથે સાંભળ્યું છે; એ દિવ્ય છે, અદ્ભુત રૂપ ધરાવે છે, સાચું છે અને કંઈ છુપાવેલું નથી.
સ ત્વં પુરુષશાર્દૂલ ધર્મેણ સુસમાહિતઃ । શેષં ભવિષ્યં કાકુત્સ્થ કાવ્યં રામાયણં શૃણુ ।। ૭.૯૮.
હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, તું ધર્મમાં સ્થિર રહ્યો છે. હવે, હે કાકુત્સ્થ, રામાયણના બાકી રહેલા ભાગને ધ્યાનથી સાંભળ.
ઉત્તરં નામ કાવ્યસ્ય શેષમત્ર મહાયશઃ । તચ્છૃણુષ્વ મહાતેજ ઋષિભિઃ સાર્ધમુત્તમમ્ ।। ૭.૯૮.
કાવ્યનો જે ભાગ બાકી રહ્યો છે તેને 'ઉત્તર' કહે છે, હે મહાન યશસ્વી. હે મહાતેજસ્વી, તું ઋષિઓ સાથે એ શ્રેષ્ઠ ભાગને સાંભળ.
ન ખલ્વન્યેન કાકુત્સ્થ શ્રોતવ્યમિદમુત્તમમ્ । પરમમ્ ઋષિણા વીર ત્વયૈવ રઘુનન્દન ।। ૭.૯૮.
હે કાકુત્સ્થ, આ ઉત્તમ ભાગ બીજાને સાંભળવાનો નથી; હે રઘુવંશના આનંદ, હે વીર, એ માત્ર તારા માટે જ છે.
એતાવદુક્ત્વા વચનં બ્રહ્મા ત્રિભુવનેશ્વરઃ । જગામ ત્રિદિવં દેવો દેવૈઃ સહ સબાન્ધવૈઃ ।। ૭.૯૮.
આ રીતે વાત કહીને, ત્રણેય લોકના સ્વામી બ્રહ્માએ દેવો અને પોતાના બંધુઓ સાથે સ્વર્ગ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.
યે ચ તત્ર મહાત્માન ઋષયો બ્રાહ્મલૌકિકાઃ । બ્રહ્મણા સમનુજ્ઞાતા ન્યવર્તન્ત મહૌજસઃ । ઉત્તરં શ્રોતુમનસો ભવિષ્યં યચ્ચ રાઘવે ।। ૭.૯૮.
ત્યાં આવેલા મહાન આત્માવાળા, દૈવી અને લોકિક ઋષિઓને બ્રહ્માએ અનુમતિ આપી. તેઓ પોતાની મહા શક્તિ સાથે પાછા ગયા અને મનમાં રાઘવ વિશેના ભવિષ્યના ઉત્તર કાંડને સાંભળવાની ઇચ્છા રાખી.
તતો રામઃ શુભાં વાણીં દેવદેવસ્ય ભાષિતામ્ । શ્રુત્વા પરમતેજસ્વી વાલ્મીકિમિદમબ્રવીત્ ।। ૭.૯૮.
પછી રામે દેવોમાંના દેવના શુભ વચન સાંભળ્યા પછી, પરમ તેજસ્વી વાલ્મીકીજીને આ રીતે કહ્યું.
ભગવન્ શ્રોતુમનસ ઋષયો બ્રાહ્મલૌકિકાઃ । ભવિષ્યદુત્તરં યન્મે શ્વોભૂતે સમ્પ્રવર્તતામ્ ।। ૭.૯૮.
હે ભગવન, દૈવી અને લોકિક ઋષિઓના મનમાં ભવિષ્યના ઉત્તર કાંડને સાંભળવાની ઇચ્છા છે; એ હવે મારા માટે કાલે શરૂ થવું જોઈએ.
એવં વિનિશ્ચયં કૃત્વા સમ્પ્રગૃહ્ય કુશીલવૌ । તં જનૌઘં વિસૃજ્યાથ પર્ણશાલામુપાગમત્ । તામેવ શોચતઃ સીતાં સા વ્યતીયાય શર્વરી ।। ૭.૯૮.
આ રીતે નિશ્ચય કરીને, કુશ અને લવને લઈને, રામે જનસમૂહને વિદાય આપી અને પર્ણશાળામાં ગયા. ત્યાં સીતાજીની યાદમાં દુઃખી રહીને રાત વીતી ગઈ.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽષ્ટનવતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે શ્રીમદ્વાલ્મીકીકૃત શ્રીમદ્રામાયણના શ્રીમદુત્તરકાંડનો અણ્નાવનવો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
રજન્યાં તુ પ્રભાતાયાં સમાનીય મહામુનીન્ । ગીયતામવિશઙ્કાભ્યાં રામઃ પુત્રાવુવાચ હ ।। ૭.૯૯.
રાત પૂરી થઈ અને સવારે રામે મહામુનિઓને બોલાવી અને પોતાના પુત્રોને નિર્ભય થઈને ગાવા કહ્યું.
તતઃ સમુપવિષ્ટેષુ બ્રહ્મર્ષિષુ મહાત્મસુ । ભવિષ્યદુત્તરં કાવ્યં જગતુસ્તૌ કુશીલવૌ ।। ૭.૯૯.
પછી જ્યારે મહાન આત્માવાળા બ્રહ્મર્ષિઓ બેઠા, ત્યારે કુશ અને લવે ભવિષ્યના ઉત્તર કાંડનું કાવ્ય બધાને સંભળાવ્યું.
પ્રવિષ્ટાયાં તુ સીતાયાં ભૂતલં સત્યસમ્પદા । તસ્યાવસાને યજ્ઞસ્ય રામઃ પરમદુર્મનાઃ ।। ૭.૯૯.
જ્યારે સત્યવ્રતી સીતાજી પૃથ્વીમાં પ્રવેશી ગઈ અને યજ્ઞ પૂર્ણ થયો, ત્યારે રામ ખૂબ જ દુઃખી થયા.
અપશ્યમાનો વૈદેહીં મેને શૂન્યમિદં જગત્ । શોકેન પરમાયસ્તો ન શાન્તિં મનસા ઽગમત્ ।। ૭.૯૯.
જ્યારે રામે વૈદેહીને ન જોઈ, ત્યારે તેમને આખું જગત ખાલી લાગ્યું; ભારે શોકથી પીડાઈને, તેમના મનને શાંતિ ન મળી.
વિસૃજ્ય પાર્થિવાન્સર્વાનૃક્ષવાનરરાક્ષસાન્ । જનૌઘં વિપ્રમુખ્યાનાં વિત્તપૂર્વં વિસૃજ્ય ચ ।। ૭.૯૯.
રામે બધા રાજાઓ, રીછ, વાનર અને રાક્ષસો તથા વિદ્વાન બ્રાહ્મણો સહિત જનસમૂહને ધન આપી વિદાય આપી.
એવં સમાપ્ય યજ્ઞં તુ વિધિવત્સ તુ રાઘવઃ । તતો વિસૃજ્ય તાન્સર્વાન્રામો રાજીવલોચનઃ ।। ૭.૯૯.
આ રીતે રાઘવે વિધિપૂર્વક યજ્ઞ પૂર્ણ કર્યો અને પછી કમળની આંખવાળા રામે બધાને વિદાય આપી.
હૃદિ કૃત્વા તદા સીતામયોધ્યાં પ્રવિવેશ હ । ઇષ્ટયજ્ઞો નરપતિઃ પુત્રદ્વયસમન્વિતઃ ।। ૭.૯૯.
સીતાજીને હૃદયમાં રાખીને, રાજાએ ઇચ્છિત યજ્ઞો કર્યા પછી, પોતાના બંને પુત્રો સાથે અયોધ્યામાં પ્રવેશ કર્યો.
ન સીતાયાઃ પરાં ભાર્યાં વવ્રે સ રઘુનન્દનઃ । યજ્ઞે યજ્ઞે ચ પત્ન્યર્થં જાનકી કાઞ્ચની ભવત્ ।। ૭.૯૯.
રઘુવંશના આનંદ રામે સીતાજી સિવાય બીજી કોઈ પત્ની પસંદ કરી નહીં; દરેક યજ્ઞમાં પત્ની માટે જનકનંદિની સીતાની સોનાની પ્રતિમા બનાવવામાં આવતી.