દિવસે વિંશતિઃ સર્ગા ગેયા મધુરયા ગિરા । પ્રમાણૈર્બહુભિસ્તત્ર યથોદ્દિષ્ટા મયા પુરા ।। ૭.૯૩.
દરેક દિવસે મીઠા સ્વરે વીસ સર્ગો ગાવા જોઈએ, જેમ મેં અગાઉ જે રીતે કહ્યું છે એ પ્રમાણે અનેક માપદંડો અનુસાર.
લોભશ્ચાપિ ન કર્તવ્યઃ સ્વલ્પો ઽપિ ધનકાઙ્ક્ષયા । કિં ધનેનાશ્રમસ્થાનાં ફલમૂલોપજીવિના ।। ૭.૯૩.
થોડું પણ ધનની ઈચ્છાથી લોભ ન કરવો; આશ્રમમાં રહેતા અને ફળમૂળ પર જીવતા માટે ધનનો શું ઉપયોગ?
યદિ પૃચ્છેત્સ કાકુત્સ્થો યુવાં કસ્યેતિ દારકૌ । આવાં વાલ્મીકિશિષ્યૌ સ્વો બ્રૂતમેવં નરાધિપમ્ ।। ૭.૯૩.
જો કકુત્સ્થ વંશજ રાજા પૂછે કે, 'તમારે કોણ?' તો રાજાને કહેજો, 'અમે વાલ્મીકિના શિષ્યો છીએ.'
ઇમાસ્તન્ત્રીઃ સુમધુરાઃ સ્થાનં વા ઽપૂર્વદર્શનમ્ । મૂર્ચ્છયિત્વા સુમધુરં ગાયતાં વિગતજ્વરૌ ।। ૭.૯૩.
આ મીઠા અવાજવાળી તંતુવાદ્યોને સારી રીતે સુરુ કરી, અજાણી જગ્યાએ નિર્ભયપણે અને મીઠા સ્વરે ગીત ગાવું.
આદિપ્રભૃતિ ગેયં સ્યાન્ન ચાવજ્ઞાય પાર્થિવમ્ । પિતા હિ સર્વભૂતાનાં રાજા ભવિતિ ધર્મતઃ ।। ૭.૯૩.
ગીતની શરૂઆતથી જ ગાવું અને રાજાને કદી અવગણના ન કરવી; કારણ કે ધર્મથી રાજા બધા જીવનો પિતા છે.
તદ્યુવાં હૃષ્ટમનસૌ શ્વઃ પ્રભાતે સમાસ્થિતૌ । ગાયેથાં મધુરં ગેયં તન્ત્રીલયસમન્વિતમ્ ।। ૭.૯૩.
એથી, તમે બંને આનંદિત મનથી આવતીકાલે વહેલી સવારે સ્થિર થઈ, તંતુવાદ્યના તાલ સાથે મીઠું ગીત ગાવું.
ઇતિ સન્દિશ્ય બહુશો મુનિઃ પ્રાચેતસસ્તદા । વાલ્મીકિઃ પરમોદારસ્તૂષ્ણીમાસીન્મહાયશાઃ ।। ૭.૯૩.
આ રીતે વારંવાર સૂચના આપી, પ્રચેતા પુત્ર મહાન અને પ્રસિદ્ધ વાલ્મીકિ શાંતિથી બેઠા રહ્યા.
સન્દિષ્ટૌ મુનિના તેન તાવુભૌ મૈથિલીસુતૌ । તથૈવ કરવાવેતિ નિર્જગ્મતુરરિન્દમૌ ।। ૭.૯૩.
મુનિએ જે રીતે કહ્યું, તે પ્રમાણે બંને વૈદેહીપુત્રોએ 'હું એમ જ કરીશ' કહી દુશ્મનોના વિનાશક બની બહાર પડ્યા.
તામદ્ભુતાં તૌ હૃદયે કુમારૌ નિવેશ્ય વાણીમૃષિભાષિતાં તદા । સમુત્સુકૌ તૌ સમમૂષતુર્નિશાં યથા ઽશ્વિનૌ ભાર્ગવનીતિસંહિતામ્ ।। ૭.૯૩.
એ અદ્ભુત વચનો, ઋષિએ કહી, બંને યુવાનોએ દિલમાં બેસાડી લીધાં; પછી તેઓ ખૂબ આતુર બની, બંને સાથે રાત કાપી, જાણે આશ્વિનીકુમારો ભૃગુકુળના ઉપદેશ સાથે હોય એમ.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ત્રિનવતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહાન ઋષિ વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ત્રાણુવ્વોતેરો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
તૌ રજન્યાં પ્રભાતાયાં સ્નાતૌ હુતહુતાશનૌ । યથોક્તમૃષિણા પૂર્વં સર્વં તત્રોપગાયતામ્ ।। ૭.૯૪.
સવાર થતાં, બંનેએ સ્નાન કર્યું, અગ્નિમાં હોળી અર્પણ કરી, ઋષિએ જે રીતે શીખવ્યું હતું એ બધું ત્યાં ગાયું.
તાં સ શુશ્રાવ કાકુત્સ્થઃ પૂર્વાચાર્યવિજિર્મિતામ્ । અપૂર્વાં પાઠ્યજાતિં ચ ગેયેન સમલઙ્કૃતામ્ ।। ૭.૯૪.
કાકુત્સ્થ વંશજએ એ ગીત સાંભળ્યું, જે પૂર્વજાચાર્યો દ્વારા રચાયું હતું, નવી રીતે ગવાયું અને સંગીતથી શોભિત હતું.
પ્રમાણૈર્બહુભિર્બદ્ધાં તન્ત્રીલયસમન્વિતામ્ । બાલાભ્યાં રાઘવઃ શ્રુત્વા કૌતૂહલપરો ઽભવત્ ।। ૭.૯૪.
ઘણા માપદંડોથી બંધાયેલું અને વાદ્યના તાલ સાથે, બંને બાળકોના મીઠા સ્વરે રાઘવએ સાંભળ્યું અને તેનાથી ખૂબ જ ઉત્સુક થયો.
અથ કર્માન્તરે રાજા સમાહૂય મહામુનીન્ । પાર્થિવાંશ્ચ નરવ્યાઘ્રઃ પણ્ડિતાન્નૈગમાંસ્તથા ।। ૭.૯૪.
પછી, બીજા કાર્ય દરમિયાન રાજાએ મહાન ઋષિઓને, રાજાઓને, પંડિતોને અને વેપારીઓને બોલાવ્યા.
પૌરાણિકાઞ્છબ્દવિદો યે ચ વૃદ્ધા દ્વિજાતયઃ । સ્વરાણાં લક્ષણજ્ઞાંશ્ચ ઉત્સુકાન્દ્વિજસત્તમાન્ ।। ૭.૯૪.
પૌરાણિકો, ભાષાના જાણકારો, વૃદ્ધ દ્વિજાતિઓ અને સંગીતના લક્ષણો જાણતા શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, બધા ઉત્સુક બની આવ્યા.
લક્ષણજ્ઞાંશ્ચ ગાન્ધર્વાન્નૈગમાંશ્ચ વિશેષતઃ । પાદાક્ષરસમાસજ્ઞાંશ્છન્દઃસુ પરિનિષ્ઠિતાન્ ।। ૭.૯૪.
સંગીતના લક્ષણો જાણતા, ગાંધર્વકલા પારંગત, વેપારીઓ, પદ અને અક્ષર જાણનારા તથા છંદમાં નિપુણ એવા લોકોને ખાસ બોલાવ્યા.
કલામાત્રાવિશેષજ્ઞાઞ્જ્યોતિષે ચ પરં ગતાન્ । ક્રિયાકલ્પવિદશ્ચૈવ તથા કાર્યવિદો જનાન્ ।। ૭.૯૪.
કલા અને માત્રાના ભેદ જાણનારા, જ્યોતિષમાં પારંગત, વિધિ જાણનારા અને વિવિધ કાર્યો જાણનારા લોકોને પણ બોલાવ્યા.
ભાષાજ્ઞાનિઙ્ગિતજ્ઞાંશ્ચ નૈગમાંશ્ચાપ્યશેષતઃ । હેતૂપચારકુશલાન્ વચને ચાપિ હૈતુકાન્ ।। ૭.૯૪.
ભાષા અને અંગસૂચનો જાણનારા, બધા વેપારીઓ, કારણ અને વ્યવહાર જાણનારા તથા તર્કમાં પારંગત લોકોને બોલાવ્યા.
છન્દોવિદઃ પુરાણજ્ઞાન્વૈદિકાન્દ્વિજસત્તમાન્ । ચિત્રજ્ઞાન્વૃત્તસૂત્રજ્ઞાન્ગીતનૃત્યવિશારદાન્ ।। ૭.૯૪.
છંદવિદો, પૌરાણિકો, વેદજ્ઞ શ્રેષ્ઠ દ્વિજાતિઓ, ચિત્રકલા જાણનારા, કાવ્યના નિયમો જાણનારા અને ગીત-નૃત્યમાં નિપુણ એવા લોકોને બોલાવ્યા.
શાસ્ત્રજ્ઞાન્નીતિનિપુણાન્વેદાન્તાર્થપ્રબોધકાન્ । એતાન્સર્વાન્સમાનીય ગાતારૌ સમવેશયત્ ।। ૭.૯૪.
શાસ્ત્રજ્ઞો, નીતિમાં કુશળ અને વેદાંતના અર્થમાં જાગૃત એવા બધાને એકઠા કરીને, બંને ગાયક બાળકોને તેમની વચ્ચે બેઠા કર્યા.
દૃષ્ટ્વા મુનિગણાઃ સર્વે પાર્થિવાશ્ચ મહૌજસઃ । પિબન્ત ઇવ ચક્ષુર્ભ્યાં રાજાનં ગાયકૌ ચ તૌ ।। ૭.૯૪.
બધા ઋષિગણ અને મહાબળવાન રાજાઓએ રાજા અને બંને ગાયક બાળકોને જાણે આંખોથી પી જતાં હોય એમ નિહાળ્યા.
ઊચુઃ પરસ્પરં ચેદં સર્વ એવ સમન્તતઃ । ઉભૌ રામસ્ય સદૃશૌ બિમ્બાદ્બિમ્બમિવોત્થિતૌ ।। ૭.૯૪.
બધાએ સર્વત્ર એકબીજાને કહ્યું: 'બંને રામ જેવા જ છે, જાણે પ્રતિમાથી પ્રતિમા ઊભી થઈ હોય.'
જટિલૌ યદિ ન સ્યાતાં ન વલ્કલધરૌ યદિ । વિશેષં નાધિગચ્છામો ગાયતો રાઘવસ્ય ચ ।। ૭.૯૪.
જો એમના વાળ જટાવાળા ન હોત અને વલ્કળ પહેર્યા ન હોત, તો રાઘવના ગીત ગાયક અને એમા કોઈ ફરક દેખાત ન હોત.
તેષાં સંવદતામેવં શ્રોતઽણાં હર્ષવર્ધનમ્ । ગેયં પ્રચક્રતુસ્તત્ર તાવુભૌ મુનિદારકૌ ।। ૭.૯૪.
આ રીતે તેઓ વાતો કરતા, શ્રોતાઓનો આનંદ વધતો ગયો; ત્યારે બંને ઋષિકુમારો ત્યાં ગીત ગાવા લાગ્યા.
તતઃ પ્રવૃત્તં મધુરં ગાન્ધર્વમતિમાનુષમ્ । ન ચ તૃપ્તિં યયુઃ સર્વે શ્રોતારો ગાનસમ્પદા ।। ૭.૯૪.
પછી ત્યાં મધુર, ગાંધર્વો જેવું, માનવથી પણ ઊંચું એવું ગીત શરૂ થયું, અને બધા શ્રોતાઓ ગીતની સુંદરતાથી તૃપ્ત થયા જ નહીં.
પ્રવૃત્તમાદિતઃ પૂર્વસર્ગં નારદદર્શિતમ્ । તતઃ પ્રભૃતિ સર્ગાંશ્ચ યાવદ્વિંશત્યગાયતામ્ ।। ૭.૯૪.
તેમણે આરંભથી જ નારદે દર્શાવેલી પ્રથમ કથા ગાવાની શરૂઆત કરી, અને પછી એક પછી એક વિસ સુધીના બધા વિભાગો ગાયા.
તતો ઽપરાહ્ણસમયે રાઘવઃ સમભાષત । શ્રુત્વા વિંશતિસર્ગાંસ્તાન્ભ્રાતરં ભ્રાતૃવત્સલઃ ।। ૭.૯૪.
પછી બપોરના સમયે, ભાઈને ખૂબ જ પ્રેમ કરનાર રાઘવએ, એ વિસ વિભાગો સાંભળ્યા પછી વાત કરી.
અષ્ટાદશસહસ્રાણિ સુવર્ણસ્ય મહાત્મનોઃ । પ્રયચ્છ શીઘ્રં કાકુત્સ્થ યદન્યદભિકાઙ્ક્ષિતમ્ । દદૌ શીઘ્રં સ કાકુત્સ્થો બાલયોર્વૈ પૃથક્પૃથક્ ।। ૭.૯૪.
કાકુત્સ્થ, આ બે મહાન આત્માઓને તરત જ અઢાર હજાર સોનાના સikka આપો અને જે કંઈ પણ એમને જોઈએ તે પણ આપો; અને કાકુત્સ્થએ બંને બાળકોને અલગ અલગ બધું જલદી આપી દીધું.
દીયમાનં સુવર્ણં તુ નાગૃહ્ણીતાં કુશીલવૌ । ઊચતુશ્ચ મહાત્માનૌ કિમનેનેતિ વિસ્મિતૌ ।। ૭.૯૪.
પણ કુશ અને લવ એ આપેલું સોનું લીધું નહીં; એ મહાન આત્માઓ આશ્ચર્યથી પૂછ્યું: 'આનો અમને શું ઉપયોગ?''
વન્યેન ફલમૂલેન નિરતૌ વનવાસિનૌ । સુવર્ણેન હિરણ્યેન કિં કરિષ્યાવહે વને ।। ૭.૯૪.
અમે તો જંગલમાં રહેતા, ફળ અને મૂળમાં તૃપ્ત રહીએ છીએ; તો અમને સોનાં કે ધનથી જંગલમાં શું કામ છે?