તત્સર્વમખિલેનાશુ પ્રસ્થાપ્ય ભરતાગ્રજઃ । હયં લક્ષણસમ્પન્નં કૃષ્ણસારં મુમોચ હ ।। ૭.૯૨.
ભરતના મોટા ભાઈએ બધું જલદી મોકલી આપ્યા પછી, શુભ લક્ષણો ધરાવતો અને કાળાં મૃગ જેવો ઘોડો છોડ્યો.
ઋત્વિગ્ભિર્લક્ષ્મણં સાર્ધમશ્વતન્ત્રે નિયોજ્ય ચ । તતો ઽભ્યગચ્છત્કાકુત્સ્થઃ સહ સૈન્યેન નૈમિશમ્ ।। ૭.૯૨.
લક્ષ્મણને યજ્ઞકર્મમાં મુખ્ય પુરોહિતો સાથે રાખી, કકુત્સ્થ રામે પોતાની સેના સાથે નૈમિષારણ્ય તરફ પ્રયાણ કર્યું.
યજ્ઞવાટં મહાબાહુર્દૃષ્ટ્વા પરમમદ્ભુતમ્ । પ્રબર્ષમતુલં લેભે શ્રીમાનિતિ વચો ઽબ્રવીત્ ।। ૭.૯૨.
મહાબાહુ અને તેજસ્વી રામે ત્યાંના અદ્ભુત અને અતિશય સુંદર યજ્ઞમંડપને જોયો અને આશ્ચર્યથી ભરાઈને બોલ્યા.
નૈમિષે વસતસ્તસ્ય સર્વ એવ નરાધિપાઃ । આનિન્યુરુપહારાંશ્ચ તાન્રામઃ પ્રત્યપૂજયત્ ।। ૭.૯૨.
નૈમિષારણ્યમાં રામ વસતા હતા ત્યારે બધા રાજાઓએ ભેટો લાવી અને રામે સૌને સન્માનપૂર્વક સ્વીકારી.
ઉપકાર્યા મહાર્હાશ્ચ પાર્થિવાનાં મહાત્મનામ્ । સાનુગાનાં નરશ્રેષ્ઠો વ્યાદિદેશ મહામતિઃ ।। ૭.૯૨.
મહાન આત્માવાળા રાજાઓ અને તેમના અનુયાયીઓ સાથે આવેલા મહાન માનવોએ, રામના આદેશથી, મહાન મૂલ્ય ધરાવતા ઉપકારક કામો સંભાળી લીધાં.
અન્નપાનાનિ વસ્ત્રાણિ સાનુગાનાં મહાત્મનામ્ । ભરતઃ સન્દદાવાશુ શત્રુઘ્નસહિતસ્તદા ।। ૭.૯૨.
તે સમયે ભરત અને શત્રુઘ્ને મળીને મહાન આત્માવાળાઓ અને તેમના અનુયાયીઓ માટે તાત્કાલિક ભોજન, પીણું અને વસ્ત્રોની વ્યવસ્થા કરી.
વાનરાશ્ચ મહાત્માનઃ સુગ્રીવસહિતાસ્તદા । વિપ્રાણાં પ્રણતાઃ સર્વે ચક્રિરે પરિવેષણમ્ ।। ૭.૯૨.
સુગ્રીવ સહિતના મહાન વાનરોએ, સૌ વિદ્વાનો માટે વિનમ્રતાપૂર્વક સેવા કરી અને તેમને ભોજન પીરસ્યું.
બિભીષણશ્ચ રક્ષોભિર્બહુભિઃ સ્રગ્વિભિર્વૃતઃ । ઋષીણામુગ્રતપસાં પૂજાં ચક્રે મહાત્મનામ્ ।। ૭.૯૨.
અને વિભીષણ અનેક ફૂલમાળાધારી રાક્ષસો સાથે મળીને, ઘોર તપસ્યાવાળા મહાન ઋષિઓની પૂજા કરતા હતા.
એવં સુવિહિતો યજ્ઞો હયમેધો ઽભ્યવર્તત । લક્ષ્મણેનાગુપ્તા ચ હયચર્યા પ્રવર્તત । ઈદૃશં રાજસિંહસ્ય યજ્ઞપ્રવરમુત્તમમ્ ।। ૭.૯૨.
આ રીતે યજ્ઞની સર્વ વ્યવસ્થા ઉત્તમ રીતે થઈ; લક્ષ્મણે ઘોડાની રક્ષા સંભાળી. એવા રાજસિંહ રામનો આ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ હતો.
નાન્યઃ શબ્દો ઽભવત્તત્ર હયમેધે મહાત્મનઃ । છન્દતો દેહિ વિસ્રબ્ધો યાવત્તુષ્યન્તિ યાચકાઃ ।। ૭.૯૨.
મહાન આત્માવાળા રામના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં માત્ર એક જ અવાજ સંભળાતો: 'જ્યાં સુધી માગનાર સંતોષે ત્યાં સુધી નિર્ભય થઈને આપો.'
તાવત્સર્વાણિ દત્તાનિ ક્રતુમધ્યે મહાત્મનઃ । વિવિધાનિ ચ ગૌડાનિ ખાણ્ડવાનિ તથૈવ ચ ।। ૭.૯૨.
મહાન આત્માવાળા રામે યજ્ઞ દરમિયાન અનેક જાતના પશુ અને જમીનના ભાગ સહિત સર્વ વસ્તુઓ દાનમાં આપી.
ન નિસ્સૃતં ભતત્યોષ્ઠાદ્વચનં યાવદર્થિનામ્ । તાવદ્વાનરરક્ષોભિર્દત્તમેવાભ્યદૃશ્યત ।। ૭.૯૨.
જ્યાં સુધી માગનાર હતા ત્યાં સુધી દાતા ના કહેતો નહીં; વાનરો અને રાક્ષસો જે માંગાયું તે તરત આપી દેતા.
ન કશ્ચિન્મલિનસ્તત્ર દીનો વા ઽપ્યથ કૃર્શતઃ । તસ્મિન્યજ્ઞવરે રાજ્ઞો હૃષ્ટપુષ્ટજનાવૃતે ।। ૭.૯૨.
તે રાજાના શ્રેષ્ઠ યજ્ઞમાં કોઈ પણ ગંદો, દુઃખી કે દુર્બળ ન હતો; બધાં આનંદિત અને તંદુરસ્ત હતા.
યે ચ તત્ર મહાત્માનો મુનયશ્ચિરજીવિનઃ । નાસ્મરંસ્તાદૃશં યજ્ઞં નાપ્યાસીત્ સ કદાચન ।। ૭.૯૨.
ત્યાં રહેલા મહાન અને દીર્ઘાયુ ઋષિઓએ પણ એવો યજ્ઞ ક્યારેય જોયો નહોતો કે યાદ આવ્યો નહોતો.
યઃ કૃત્યવાન્સુવર્ણેન સુવર્ણં લભતે સ્મ સઃ । વિત્તાર્થી લભતે વિત્તં રત્નાર્થી રત્નમેવ ચ ।। ૭.૯૨.
જે સોનાથી વિધિપૂર્વક યજ્ઞ કરતો તેને સોનું મળતું; ધન ઇચ્છનારને ધન, રત્ન ઇચ્છનારને રત્ન જ મળતાં.
રજતાનાં સુવર્ણાનામશ્મનામથ વાસસામ્ । અનિશં દીયમાનાનાં રાશિઃ સમુપદૃશ્યતે ।। ૭.૯૨.
ચાંદી, સોનું, પથ્થર અને વસ્ત્રોના ઢગલા સતત વિતરણ થતા, સર્વત્ર દેખાતા.
ન શક્રસ્ય ધનેશસ્ય યમસ્ય વરુણસ્ય વા । ઈદૃશો દૃષ્ટપૂર્વો ન એવમૂચુસ્તપોધનાઃ ।। ૭.૯૨.
એવું ધન તો ઇન્દ્ર, કુબેર, યમ કે વરુણે પણ ક્યારેય જોયું નહોતું; એવું તપસ્વી ઋષિઓએ કહ્યું.
સર્વત્ર વાનરાસ્તસ્થુઃ સર્વત્રૈવ ચ રાક્ષસાઃ । વાસોધનાન્નમર્થિભ્યઃ પૂર્ણહસ્તા દદુર્ભૃશમ્ ।। ૭.૯૨.
સર્વત્ર વાનરો અને સર્વત્ર રાક્ષસો ઊભા રહી, માગનારને ભરપૂર હાથે વસ્ત્ર, ધન અને ભોજન આપતા.
ઈદૃશો રાજસિંહસ્ય યજ્ઞઃ સર્વગુણાન્વિતઃ । સંવત્સરમથો સાગ્રં વર્તતે ન ચ હીયતે ।। ૭.૯૨.
આવો સર્વ ગુણોથી યુક્ત રાજસિંહ રામનો યજ્ઞ એક વર્ષથી પણ વધુ સમય સુધી ચાલ્યો અને તેમાં ક્યારેય ઘટાડો આવ્યો નહીં.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહાન ઋષિ વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડનો બાવનુ સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
વર્તમાને તથાભૂતે યજ્ઞે ચ પરમાદ્ભુતે । સશિષ્ય આજગામાશુ વાલ્મીકિર્મુનિપુઙ્ગવઃ ।। ૭.૯૩.
એ અદ્ભુત યજ્ઞ ચાલી રહ્યો હતો ત્યારે મહાન ઋષિ વાલ્મીકિ પોતાના શિષ્યો સાથે ઝડપથી ત્યાં પહોંચ્યા.
સ દૃષ્ટ્વા દિવ્યસઙ્કાશં યજ્ઞમદ્ભુતદર્શનમ્ । એકાન્તે ઋષિવાટાનાં ચકાર ઉટજાઞ્છુભાન્ ।। ૭.૯૩.
એ અદ્ભુત અને તેજસ્વી યજ્ઞને જોઈને, વાલ્મીકિએ ઋષિઓ માટે એકાંતમાં સુંદર ઝોપડાં બનાવ્યાં.
શકટાંશ્ચ બહૂન્પૂર્ણાન્ફલમૂલૈશ્ચ શોભનાન્ । વાલ્મીકિવાટે રુચિરે સ્થાપયન્નવિદૂરતઃ ।। ૭.૯૩.
વાલ્મીકિના મનોહર આશ્રમ નજીક, તેમણે અનેક ગાડાંમાં સુંદર ફળ અને મૂળ ભરીને રાખ્યાં.
આસીત્સુપૂજિતો રાજ્ઞા મુનિભિશ્ચ મહાત્મભિઃ । વાલ્મીકિઃ સુમહાતેજા ન્યવસત્પરમાત્મવાન્ ।। ૭.૯૩.
અતિ તેજસ્વી અને ઉન્નત આત્માવાળા વાલ્મીકિ રાજા તથા મહાન ઋષિઓ દ્વારા સન્માનિત થયા અને ત્યાં નિવાસ કર્યો.
સ શિષ્યાવબ્રવીદ્ધૃષ્ટૌ યુવાં ગત્વા સમાહિતૌ । કૃત્સ્નં રામાયણં કાવ્યં ગાયેથાં પરયા મુદા ।। ૭.૯૩.
તેમણે પોતાના બે નિર્ભય શિષ્યોને કહ્યું: 'તમારે એકાગ્રતાથી આખું રામાયણ કાવ્ય આનંદપૂર્વક ગાવું.'
ઋષિવાટેષુ પુણ્યેષુ બ્રાહ્મણાવસથેષુ ચ । રથ્યાસુ રાજમાર્ગેષુ પાર્થિવાનાં ગૃહેષુ ચ ।। ૭.૯૩.
પવિત્ર ઋષિ આશ્રમોમાં, બ્રાહ્મણોના ઘરોમાં, રસ્તાઓ પર, રાજમાર્ગો પર અને રાજાઓના ઘરોમાં,
રામસ્ય ભવનદ્વારિ યત્ર કર્મ ચ કુર્વતે । ઋત્વિજામગ્રતશ્ચૈવ તત્ર ગેયં વિશેષતઃ ।। ૭.૯૩.
રામના મહેલના દ્વારે, જ્યાં લોકો કામ કરે છે અને ખાસ કરીને યજ્ઞકર્તા પુજારીઓની સામે, ત્યાં એ ગીત ગાવું જોઈએ.
ઇમાનિ ચ ફલાન્યત્ર સ્વાદૂનિ વિવિધાનિ ચ । જાતાનિ પર્વતાગ્રેષુ ચાસ્વાદ્યાસ્વાદ્ય ગાયતામ્ ।। ૭.૯૩.
આ રહી વિવિધ પ્રકારની મીઠી અને સ્વાદિષ્ટ ફળો, જે પર્વતોની ટોચ પર ઉગ્યાં છે; ગીત ગાતા ગાતા એનો આનંદથી ભોગ કરો.
ન યાસ્યથઃ શ્રમં વત્સૌ ભક્ષયિત્વા ફલાનિ વૈ । મૂલાનિ ચ સુમૃષ્ટાનિ નગરાદ્બહિરાસ્યથઃ ।। ૭.૯૩.
મારા દીકરા, ફળ અને સારી રીતે ધોઈને લીધેલા મૂળ ખાધા પછી તમને થાક લાગશે નહીં; તમે શહેર બહાર તાજગી અનુભવો છો.
યદિ શબ્દાપયેદ્રામઃ શ્રવણાય મહીપતિઃ । ઋષીણામુપવિષ્ટાનાં તતો ગેયં પ્રવર્તતામ્ ।। ૭.૯૩.
જો રાજા રામ તમને બોલાવે અને સાંભળવા માંગે, તો ઋષિઓની હાજરીમાં ગીત ગાવાની શરૂઆત કરો.