સ તેષાં દ્વિજમુખ્યાનાં વાક્યમદ્ભુતદર્શનમ્ । અશ્વમેધાશ્રિતં શ્રુત્વા ભૃશં પ્રીતો ઽભવત્તદા ।। ૭.૯૧.
દ્વિજમુખ્યોના આશ્ચર્યજનક અને હયમેદ યજ્ઞ વિષયક વચનો સાંભળીને તે સમયે રાઘવ ખૂબ પ્રસન્ન થયા.
વિજ્ઞાય કર્મ તત્તેષાં રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્ । પ્રેષયસ્વ દ્રુતં દૂતાન્ સુગ્રીવાય મહાત્મને ।। ૭.૯૧.
તેમના કર્મને સમજીને રામે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'હે લક્ષ્મણ, તું તરત જ દૂતોને મહાત્મા સુગ્રીવ પાસે મોકલ.'
યથા મહદ્ભિર્હરિભિર્બહુભિશ્ચ વનૌકસામ્ । સાર્ધમાગચ્છ ભદ્રં તે હ્યનુભોક્તું મહોત્સવમ્ ।। ૭.૯૧.
'તે મહાન વાનરો અને અનેક વનવાસીઓ સાથે અહીં આવે, જેથી સૌ સાથે મળીને આ મહોત્સવ માણી શકે. તારો કલ્યાણ થાય.'
બિભીષણશ્ચ રક્ષોભિઃ કામગૈર્બહુભિર્વૃતઃ । અશ્વમેધં મહાયજ્ઞમાયાત્વતુલવિક્રમઃ ।। ૭.૯૧.
વિભીષણ પોતાના અનેક ઇચ્છાપૂર્તિ રાક્ષસો સાથે, અશ્વમેધ જેવા મહાયજ્ઞમાં, પોતાની અતુલ્ય શક્તિ સાથે હાજર રહે.
રાજાનશ્ચ મહાભાગા યે મે પ્રિયચિકીર્ષવઃ । સાનુગાઃ ક્ષિપ્રમાયાન્તુ યજ્ઞં દ્રષ્ટુમનુત્તમમ્ ।। ૭.૯૧.
જે મહાન રાજાઓ મને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છે છે, તેઓ પોતાના સહયોગીઓ સાથે ઝડપથી આ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ જોવા માટે આવે.
દેશાન્તરગતા યે ચ દ્વિજા ધર્મસમાહિતાઃ । આમન્ત્રયસ્વ તાન્સર્વાનશ્વમેધાય લક્ષ્મણ ।। ૭.૯૧.
લક્ષ્મણ, જે ધર્મમાં સ્થિર એવા અને દૂર દેશોમાં વસતા બધા દ્વિજોને અશ્વમેધ યજ્ઞ માટે આમંત્રિત કર.
ઋષયશ્ચ મહાબાહો આહૂયન્તાં તપોધનાઃ । દેશાન્તરગતાઃ સર્વે સદારાશ્ચ દ્વિજાતયઃ । તથૈવ તાલાવચરાસ્તથૈવ નટનર્તકાઃ ।। ૭.૯૧.
મહાબાહુ, બધા તપસ્વી ઋષિઓ, પોતાના પત્નીઓ સાથે દૂર દેશોમાં રહેલા દ્વિજો, તાળાવનવાસીઓ અને સાથે નટ તથા નૃત્યકારોને પણ બોલાવ.
યજ્ઞવાટશ્ચ સુમહાન્ગોમત્યા નૈમિશે વને । આજ્ઞાપ્યતાં મહાબાહો તદ્ધિ પુણ્યમનુત્તમમ્ ।। ૭.૯૧.
મહાબાહુ, ગોમતી નદીના કાંઠે, નૈમિષારણ્યમાં વિશાળ યજ્ઞમંડપ તૈયાર થવો જોઈએ; એ સ્થાન અત્યંત પવિત્ર છે.
શાન્તયશ્ચ મહાબાહો પ્રવર્ત્યન્તાં સમન્તતઃ ।। ૭.૯૧.
મહાબાહુ, સર્વત્ર શાંતિપ્રિય લોકો કાર્યમાં જોડાઈ જાય.
શતશશ્ચાપિ ધર્મજ્ઞાઃ ક્રતુમુખ્યમનુત્તમમ્ । અનુભૂય મહાયજ્ઞં નૈમિશે રઘુનન્દન ।। ૭.૯૧.
રઘુકુલના વંશજ, ધર્મને જાણનારા અનેક લોકો, શ્રેષ્ઠ યજ્ઞનો અનુભવ કરીને, નૈમિષારણ્યમાં ભેગા થાય.
તુષ્ટઃ પુષ્ટશ્ચ સર્વો ઽસૌ માનિતશ્ચ યથાવિધિ । પ્રીતિં યાસ્યતિ ધર્મજ્ઞ શીઘ્રમામન્ત્ર્યતાં જનઃ ।। ૭.૯૧.
બધા લોકોને યોગ્ય રીતે સંતોષ, પોષણ અને સન્માન મળશે; ધર્મજ્ઞ, લોકોની ખુશી માટે તુરંત આમંત્રણ મોકલ.
શતં વાહસહસ્રાણાં તણ્ડુલાનાં વપુષ્મતામ્ । અયુતં તિલમુદ્ગાનાં પ્રયાત્વગ્રે મહાબલ ।। ૭.૯૧.
મહાબલવાન, એક લાખ ગાડીઓ ભરપૂર ચોખા અને દસ હજાર માપ તલ તથા મુગ આગળ મોકલવામાં આવે.
ચણકાનાં કુલિત્થાનાં માષાણાં લવણસ્ય ચ । અતો ઽનુરૂપં સ્નેહં ચ ગન્ધં સઙ્ક્ષિપ્તમેવ ચ ।। ૭.૯૧.
ચણા, કુલથી, માશ, મીઠું, તેલ અને સુગંધિત પદાર્થો પણ યોગ્ય પ્રમાણમાં મોકલવામાં આવે.
સુવર્ણકોટ્યો બહુલા હિરણ્યસ્ય શતોત્તરાઃ । અગ્રતો ભરતઃ કૃત્વા ગચ્છત્વગ્રે સમાધિના ।। ૭.૯૧.
અનેક કરોડ સોનાં અને સો કરતાં વધારે ચાંદીના માપ પણ આગળ મોકલવામાં આવે; આ બધું ભરત ધ્યાનપૂર્વક આગળ લઈ જાય.
અન્તરા પણ્યવીથ્યશ્ચ સર્વે ચ નટનર્તકાઃ । સૂદા નાર્યશ્ચ બહવો નિત્યં યૌવનશાલિનઃ ।। ૭.૯૧.
બજારના બધા વેપારીઓ, નટ-નૃત્યકારો, રસોઈયાઓ અને અનેક યુવાન સ્ત્રીઓ પણ આગળ જાય.
ભરતેન તુ સાર્ધં તે યાન્તુ સૈન્યાનિ ચાગ્રતઃ । નૈગમા બલવૃદ્ધાશ્ચ દ્વિજાશ્ચ સુસમાહિતાઃ ।। ૭.૯૧.
ભરત સાથે સૈન્ય, શહેરના શક્તિશાળી નાગરિકો, વડીલ અને સુશાંત દ્વિજો પણ આગળ જાય.
કર્માન્તિકાન્વર્ધકિનઃ કોશાધ્યક્ષાંશ્ચ નૈગમાન્ । મમ માતઽસ્તથા સર્વાઃ કુમારાન્તઃપુરાણિ ચ ।। ૭.૯૧.
કાર્ય પૂર્ણ કરનાર કામદારો, કારીગરો, ખજાનાના અધિકારીઓ, નાગરિકો, મારી તમામ માતાઓ, રાજકુમારો અને અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ પણ જાય.
કાઞ્ચનીં મમ પત્નીં ચ દીક્ષાયાં જ્ઞાંશ્ચ કર્મણિ । અગ્રતો ભરતઃ કૃત્વા ગચ્છત્વગ્રે મહાયશાઃ ।। ૭.૯૧.
મારી સુવર્ણવર્ણી પત્ની અને વિધિ જાણનારા લોકો પણ ભરત દ્વારા આગળ રાખવામાં આવે અને મહાયશસ્વી ભરત આગળ વધે.
ઉપકાર્યા મહાર્હાશ્ચ પાર્થિવાનાં મહૌજસામ્ । સાનુગાનાં નરશ્રેષ્ઠો વ્યાદિદેશ મહાબલઃ ।। ૭.૯૧.
મહાબલવાન અને શ્રેષ્ઠ પુરુષે, મહાન રાજાઓ અને તેમના સહયોગીઓ તથા મહામૂલ્યવાન સેવકોને પણ સૂચના આપી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે એકનવતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડમાં વાલ્મીકિ દ્વારા રચિત મહાન કાવ્યનો એકાનવુ સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
તત્સર્વમખિલેનાશુ પ્રસ્થાપ્ય ભરતાગ્રજઃ । હયં લક્ષણસમ્પન્નં કૃષ્ણસારં મુમોચ હ ।। ૭.૯૨.
ભરતના મોટા ભાઈએ બધું જલદી મોકલી આપ્યા પછી, શુભ લક્ષણો ધરાવતો અને કાળાં મૃગ જેવો ઘોડો છોડ્યો.
ઋત્વિગ્ભિર્લક્ષ્મણં સાર્ધમશ્વતન્ત્રે નિયોજ્ય ચ । તતો ઽભ્યગચ્છત્કાકુત્સ્થઃ સહ સૈન્યેન નૈમિશમ્ ।। ૭.૯૨.
લક્ષ્મણને યજ્ઞકર્મમાં મુખ્ય પુરોહિતો સાથે રાખી, કકુત્સ્થ રામે પોતાની સેના સાથે નૈમિષારણ્ય તરફ પ્રયાણ કર્યું.
યજ્ઞવાટં મહાબાહુર્દૃષ્ટ્વા પરમમદ્ભુતમ્ । પ્રબર્ષમતુલં લેભે શ્રીમાનિતિ વચો ઽબ્રવીત્ ।। ૭.૯૨.
મહાબાહુ અને તેજસ્વી રામે ત્યાંના અદ્ભુત અને અતિશય સુંદર યજ્ઞમંડપને જોયો અને આશ્ચર્યથી ભરાઈને બોલ્યા.
નૈમિષે વસતસ્તસ્ય સર્વ એવ નરાધિપાઃ । આનિન્યુરુપહારાંશ્ચ તાન્રામઃ પ્રત્યપૂજયત્ ।। ૭.૯૨.
નૈમિષારણ્યમાં રામ વસતા હતા ત્યારે બધા રાજાઓએ ભેટો લાવી અને રામે સૌને સન્માનપૂર્વક સ્વીકારી.
ઉપકાર્યા મહાર્હાશ્ચ પાર્થિવાનાં મહાત્મનામ્ । સાનુગાનાં નરશ્રેષ્ઠો વ્યાદિદેશ મહામતિઃ ।। ૭.૯૨.
મહાન આત્માવાળા રાજાઓ અને તેમના અનુયાયીઓ સાથે આવેલા મહાન માનવોએ, રામના આદેશથી, મહાન મૂલ્ય ધરાવતા ઉપકારક કામો સંભાળી લીધાં.
અન્નપાનાનિ વસ્ત્રાણિ સાનુગાનાં મહાત્મનામ્ । ભરતઃ સન્દદાવાશુ શત્રુઘ્નસહિતસ્તદા ।। ૭.૯૨.
તે સમયે ભરત અને શત્રુઘ્ને મળીને મહાન આત્માવાળાઓ અને તેમના અનુયાયીઓ માટે તાત્કાલિક ભોજન, પીણું અને વસ્ત્રોની વ્યવસ્થા કરી.
વાનરાશ્ચ મહાત્માનઃ સુગ્રીવસહિતાસ્તદા । વિપ્રાણાં પ્રણતાઃ સર્વે ચક્રિરે પરિવેષણમ્ ।। ૭.૯૨.
સુગ્રીવ સહિતના મહાન વાનરોએ, સૌ વિદ્વાનો માટે વિનમ્રતાપૂર્વક સેવા કરી અને તેમને ભોજન પીરસ્યું.
બિભીષણશ્ચ રક્ષોભિર્બહુભિઃ સ્રગ્વિભિર્વૃતઃ । ઋષીણામુગ્રતપસાં પૂજાં ચક્રે મહાત્મનામ્ ।। ૭.૯૨.
અને વિભીષણ અનેક ફૂલમાળાધારી રાક્ષસો સાથે મળીને, ઘોર તપસ્યાવાળા મહાન ઋષિઓની પૂજા કરતા હતા.
એવં સુવિહિતો યજ્ઞો હયમેધો ઽભ્યવર્તત । લક્ષ્મણેનાગુપ્તા ચ હયચર્યા પ્રવર્તત । ઈદૃશં રાજસિંહસ્ય યજ્ઞપ્રવરમુત્તમમ્ ।। ૭.૯૨.
આ રીતે યજ્ઞની સર્વ વ્યવસ્થા ઉત્તમ રીતે થઈ; લક્ષ્મણે ઘોડાની રક્ષા સંભાળી. એવા રાજસિંહ રામનો આ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ હતો.
નાન્યઃ શબ્દો ઽભવત્તત્ર હયમેધે મહાત્મનઃ । છન્દતો દેહિ વિસ્રબ્ધો યાવત્તુષ્યન્તિ યાચકાઃ ।। ૭.૯૨.
મહાન આત્માવાળા રામના અશ્વમેધ યજ્ઞમાં માત્ર એક જ અવાજ સંભળાતો: 'જ્યાં સુધી માગનાર સંતોષે ત્યાં સુધી નિર્ભય થઈને આપો.'