કર્દમેનૈવમુક્તાસ્તુ સર્વ એવ દ્વિજર્ષભાઃ । રોચયન્તિ સ્મ તં યજ્ઞં રુદ્રસ્યારાધનં પ્રતિ ।। ૭.૯૦.
કર્દમના આ શબ્દો સાંભળીને બધા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ રુદ્રની પૂજા માટે એ યજ્ઞ કરવા સંમતિ આપી.
સંવર્તસ્ય તુ રાજર્ષેઃ શિષ્યઃ પુરપુરઞ્જયઃ । મરુત્ત ઇતિ વિખ્યાતસ્તં યજ્ઞં સમુપાહરત્ ।। ૭.૯૦.
સંવર્તના શિષ્ય અને પ્રસિદ્ધ પુરપુરંજય, એટલે કે મરુત્ત, એ યજ્ઞ માટે આગળ આવ્યા.
તતો યજ્ઞો મહાનાસીદ્બુધાશ્રમસમીપતઃ । રુદ્રશ્ચ પરમં તોષમાજગામ મહાયશાઃ ।। ૭.૯૦.
પછી બુધના આશ્રમની નજીક મહાન યજ્ઞ થયો અને મહાપ્રસિદ્ધ રુદ્ર ખૂબ પ્રસન્ન થયા.
અથ યજ્ઞે સમાપ્તે તુ પ્રીતઃ પરમયા મુદા । ઉમાપતિર્દ્વિજાન્સર્વાનુવાચ ઇલસન્નિધૌ ।। ૭.૯૦.
યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં, અત્યંત આનંદિત ઉમાપતિએ ઇલાની હાજરીમાં બધા બ્રાહ્મણોને સંબોધ્યા.
પ્રીતો ઽસ્મિ હયમેધેન ભક્ત્યા ચ દ્વિજસત્તમાઃ । અસ્ય બાહ્લિપતેશ્ચૈવ કિં કરોમિ પ્રિયં શુભમ્ ।। ૭.૯૦.
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અશ્વમેધ યજ્ઞ અને તમારી ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું. આ બાહ્લિકના રાજા માટે શું શુભ અને પ્રિય કરું?
તથા વદતિ દેવેશે દ્વિજાસ્તે સુસમાહિતાઃ । પ્રસાદયન્તિ દેવેશં યથા સ્યાત્પુરુષસ્ત્વિલા ।। ૭.૯૦.
દેવોના સ્વામી એ રીતે બોલ્યા ત્યારે બ્રાહ્મણોએ એકાગ્ર ચિત્તથી તેમને વિનંતી કરી કે ઇલા ફરીથી પુરુષ બની શકે.
તતઃ પ્રીતો મહાદેવઃ પુરુષત્વં દદૌ પુનઃ । ઇલાયૈ સુમહાતેજા દત્ત્વા ચાન્તરધીયત ।। ૭.૯૦.
પછી મહાદેવ અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને તેજસ્વી ઇલાને ફરી પુરુષત્વ આપ્યું અને પછી અદૃશ્ય થઇ ગયા.
નિવૃત્તે હયમેધે ચ ગતશ્ચાદર્શનં હરઃ । યથાગતં દ્વિજાઃ સર્વે હ્યગચ્છન્દીર્ઘદર્શિનઃ ।। ૭.૯૦.
હયમેદ યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં અને હર અદૃશ્ય થતાં, બધા દૂરની દ્રષ્ટિ ધરાવતા બ્રાહ્મણો જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
રાજા તુ બાહ્લિમુત્સૃજ્ય મધ્યદેશે હ્યનુત્તમમ્ । નિવેશયામાસ પુરં પ્રતિષ્ઠાનં યશસ્કરમ્ ।। ૭.૯૦.
રાજાએ બાહ્લિક દેશ છોડીને મધ્યદેશમાં પ્રતિષ્ઠાન નામનું પ્રસિદ્ધ શહેર વસાવ્યું.
શશબિન્દુશ્ચ રાજર્ષિર્બાહ્લિં પુરપુરઞ્જયઃ । પ્રતિષ્ઠાને ઇલો રાજા પ્રજાપતિસુતો બલી ।। ૭.૯૦.
શશબિંદુ નામના રાજર્ષિએ બાહ્લિક પર રાજ કર્યું અને પ્રજાપતિપુત્ર બલવાન ઇલા પ્રતિષ્ઠાનમાં રાજા બન્યા.
સ કાલે પ્રાપ્તવાઁલ્લોકમિલો બ્રાહ્મમનુત્તમમ્ । ઐલઃ પુરૂરવા રાજા પ્રતિષ્ઠાનમવાપ્તવાન્ ।। ૭.૯૦.
પછી યોગ્ય સમયે ઇલાએ શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કર્યો અને ઇલાપુત્ર પુરુરવા રાજાએ પ્રતિષ્ઠાનનું રાજ્ય મેળવ્યું.
ઈદૃશો હ્યશ્વમેધસ્ય પ્રભાવઃ પુરુષર્ષભૌ । સ્ત્રીભૂતઃ પૌરુષં લેભે યચ્ચાન્યદપિ દુર્લભમ્ ।। ૭.૯૦.
હયમેદ યજ્ઞની એવી મહિમા છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષો, કે જે સ્ત્રી બની ગયો હતો એને પુનઃ પુરુષત્વ મળ્યું અને બીજા દુર્લભ લાભ પણ પ્રાપ્ત થયા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે નવતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના ઉત્તરકાંડનો નવ્વો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
એતદાખ્યાય કાકુત્સ્થો ભ્રાતૃભ્યામમિતપ્રભઃ । લક્ષ્મણં પુનરેવાહ ધર્મયુક્તમિદં વચઃ ।। ૭.૯૧.
આ કથા કહીને કાકુત્સ્થ વંશજ તેજસ્વી રામે પોતાના ભાઈઓની હાજરીમાં ફરી લક્ષ્મણને ધર્મયુક્ત વચન કહ્યાં.
વસિષ્ઠં વામદેવં ચ જાબાલિમથ કશ્યપમ્ । દ્વિજાંશ્ચ સર્વપ્રવરાનશ્વમેધપુરસ્કૃતાન્ ।। ૭.૯૧.
વશિષ્ઠ, વામદેવ, જાબાલિ, કશ્યપ અને હયમેદ યજ્ઞમાં મુખ્ય રહેલા સર્વ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને રામે યાદ કર્યા.
એતાન્સર્વાન્સમાનીય મન્ત્રયિત્વા ચ લક્ષ્મણ । હયં લક્ષણસમ્પન્નં વિમોક્ષ્યામિ સમાધિના ।। ૭.૯૧.
હે લક્ષ્મણ, આ બધા ને એકત્ર કરીને અને સલાહ કરીને, હું શુભ લક્ષણો ધરાવતો ઘોડો પૂર્ણ એકાગ્રતાથી છોડવાનો છું.
તદ્વાક્યં રાઘવેણોક્તં શ્રુત્વા ત્વરિતવિક્રમઃ । દ્વિજાન્સર્વાન્સમાહૂય દર્શયામાસ રાઘવમ્ ।। ૭.૯૧.
રાઘવના એ વચન સાંભળીને, ઝડપી પગલાં ભરતા લક્ષ્મણે બધા બ્રાહ્મણોને બોલાવીને રાઘવને દર્શાવ્યા.
તે દૃષ્ટ્વા દેવસઙ્કાશં કૃતપાદાભિવન્દનમ્ । રાઘવં સુદુરાધર્ષમાશીર્ભિઃ સમપૂજયન્ ।। ૭.૯૧.
દેવ સમાન તેજસ્વી રાઘવને જોઈને અને તેમના ચરણોમાં વંદન કરીને, બ્રાહ્મણોએ તેમને આશીર્વાદ આપી સન્માન કર્યો.
પ્રાઞ્જલિઃ સ તદા ભૂત્વા રાઘવો દ્વિજસત્તમાન્ । આચચક્ષે ઽશ્વમેધસ્ય હ્યભિપ્રાયં મહાયશાઃ ।। ૭.૯૧.
પછી મહાપ્રસિદ્ધ રાઘવે હાથ જોડીને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને હયમેદ યજ્ઞ કરવાની પોતાની ઇચ્છા જણાવી.
તે તુ રામસ્ય તચ્છ્રુત્વા નમસ્કૃત્વા વૃષધ્વજમ્ । અશ્વમેધં દ્વિજાઃ સર્વે પૂજયન્તિ સ્મ સર્વશઃ ।। ૭.૯૧.
રામ પાસેથી આ સાંભળીને, બધા દ્વિજોએ વૃષધ્વજને નમન કરીને હયમેદ યજ્ઞની સર્વ રીતે પૂજા શરૂ કરી.
સ તેષાં દ્વિજમુખ્યાનાં વાક્યમદ્ભુતદર્શનમ્ । અશ્વમેધાશ્રિતં શ્રુત્વા ભૃશં પ્રીતો ઽભવત્તદા ।। ૭.૯૧.
દ્વિજમુખ્યોના આશ્ચર્યજનક અને હયમેદ યજ્ઞ વિષયક વચનો સાંભળીને તે સમયે રાઘવ ખૂબ પ્રસન્ન થયા.
વિજ્ઞાય કર્મ તત્તેષાં રામો લક્ષ્મણમબ્રવીત્ । પ્રેષયસ્વ દ્રુતં દૂતાન્ સુગ્રીવાય મહાત્મને ।। ૭.૯૧.
તેમના કર્મને સમજીને રામે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'હે લક્ષ્મણ, તું તરત જ દૂતોને મહાત્મા સુગ્રીવ પાસે મોકલ.'
યથા મહદ્ભિર્હરિભિર્બહુભિશ્ચ વનૌકસામ્ । સાર્ધમાગચ્છ ભદ્રં તે હ્યનુભોક્તું મહોત્સવમ્ ।। ૭.૯૧.
'તે મહાન વાનરો અને અનેક વનવાસીઓ સાથે અહીં આવે, જેથી સૌ સાથે મળીને આ મહોત્સવ માણી શકે. તારો કલ્યાણ થાય.'
બિભીષણશ્ચ રક્ષોભિઃ કામગૈર્બહુભિર્વૃતઃ । અશ્વમેધં મહાયજ્ઞમાયાત્વતુલવિક્રમઃ ।। ૭.૯૧.
વિભીષણ પોતાના અનેક ઇચ્છાપૂર્તિ રાક્ષસો સાથે, અશ્વમેધ જેવા મહાયજ્ઞમાં, પોતાની અતુલ્ય શક્તિ સાથે હાજર રહે.
રાજાનશ્ચ મહાભાગા યે મે પ્રિયચિકીર્ષવઃ । સાનુગાઃ ક્ષિપ્રમાયાન્તુ યજ્ઞં દ્રષ્ટુમનુત્તમમ્ ।। ૭.૯૧.
જે મહાન રાજાઓ મને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છે છે, તેઓ પોતાના સહયોગીઓ સાથે ઝડપથી આ શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ જોવા માટે આવે.
દેશાન્તરગતા યે ચ દ્વિજા ધર્મસમાહિતાઃ । આમન્ત્રયસ્વ તાન્સર્વાનશ્વમેધાય લક્ષ્મણ ।। ૭.૯૧.
લક્ષ્મણ, જે ધર્મમાં સ્થિર એવા અને દૂર દેશોમાં વસતા બધા દ્વિજોને અશ્વમેધ યજ્ઞ માટે આમંત્રિત કર.
ઋષયશ્ચ મહાબાહો આહૂયન્તાં તપોધનાઃ । દેશાન્તરગતાઃ સર્વે સદારાશ્ચ દ્વિજાતયઃ । તથૈવ તાલાવચરાસ્તથૈવ નટનર્તકાઃ ।। ૭.૯૧.
મહાબાહુ, બધા તપસ્વી ઋષિઓ, પોતાના પત્નીઓ સાથે દૂર દેશોમાં રહેલા દ્વિજો, તાળાવનવાસીઓ અને સાથે નટ તથા નૃત્યકારોને પણ બોલાવ.
યજ્ઞવાટશ્ચ સુમહાન્ગોમત્યા નૈમિશે વને । આજ્ઞાપ્યતાં મહાબાહો તદ્ધિ પુણ્યમનુત્તમમ્ ।। ૭.૯૧.
મહાબાહુ, ગોમતી નદીના કાંઠે, નૈમિષારણ્યમાં વિશાળ યજ્ઞમંડપ તૈયાર થવો જોઈએ; એ સ્થાન અત્યંત પવિત્ર છે.
શાન્તયશ્ચ મહાબાહો પ્રવર્ત્યન્તાં સમન્તતઃ ।। ૭.૯૧.
મહાબાહુ, સર્વત્ર શાંતિપ્રિય લોકો કાર્યમાં જોડાઈ જાય.
શતશશ્ચાપિ ધર્મજ્ઞાઃ ક્રતુમુખ્યમનુત્તમમ્ । અનુભૂય મહાયજ્ઞં નૈમિશે રઘુનન્દન ।। ૭.૯૧.
રઘુકુલના વંશજ, ધર્મને જાણનારા અનેક લોકો, શ્રેષ્ઠ યજ્ઞનો અનુભવ કરીને, નૈમિષારણ્યમાં ભેગા થાય.