તયોસ્તદ્વાક્યમાધુર્યં નિશમ્ય પરિપૃચ્છતોઃ । રામઃ પુનરુવાચેમાં પ્રજાપતિસુતે કથામ્ ।। ૭.૯૦.
રામે બંનેના મીઠા શબ્દો અને પ્રશ્નો સાંભળી ફરી પ્રજાપતિની પુત્રીની વાત કહેવાનું શરૂ કર્યું.
પુરુષત્વં ગતે શૂરે બુધઃ પરમબુદ્ધિમાન્ । સંવર્તં પરમોદારમાજુહાવ મહાયશાઃ ।। ૭.૯૦.
જ્યારે તે શૂરવીર ફરીથી પુરુષ બન્યો, ત્યારે અત્યંત બુદ્ધિશાળી અને પ્રસિદ્ધ બુધે મહાન અને ઉદાર સંવર્તને બોલાવ્યા.
ચ્યવનં ભૃગુપુત્રં ચ મુનિં ચારિષ્ટનેમિનમ્ । પ્રમોદનં મોદકરં તતો દુર્વાસસં મુનિમ્ ।। ૭.૯૦.
પછી તેણે ભૃગુપુત્ર ચ્યવન, ઋષિ અરીષ્ટનેમિ, પ્રમોદન, મોદકર અને પછી દુર્વાસા મુનિને પણ બોલાવ્યા.
એતાન્સર્વાન્સમાનીય વાક્યજ્ઞસ્તત્ત્વદર્શનઃ । ઉવાચ સર્વાન્સુહૃદો ધૈર્યેણ સુસમાહિતાન્ ।। ૭.૯૦.
બધાને એકત્ર કરીને, જે વાણીમાં નિપુણ અને તત્વને જાણનારા હતા, બુધે ધૈર્યપૂર્વક અને એકાગ્ર મનથી બેઠેલા મિત્રો સાથે વાત કરી.
અયં રાજા મહાબાહુઃ કર્દમસ્ય ઇલઃ સુતઃ । જાનીતૈનં યથાભૂતં શ્રેયો હ્યત્ર વિધીયતામ્ ।। ૭.૯૦.
આ મહાબાહુ રાજા કર્દમપુત્ર ઇલા છે; તેને જેમ છે તેમ ઓળખો અને તેના માટે શ્રેષ્ઠ જે હોય તે કરો.
તેષાં સંવદતામેવ તમાશ્રમમુપાગમત્ । કર્દમસ્તુ મહાતેજા દ્વિજૈઃ સહ મહાત્મભિઃ ।। ૭.૯૦.
જ્યારે બધા વાતચીત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેજસ્વી કર્દમ મહાન ઋષિ અને દ્વિજાતિઓ સાથે એ આશ્રમમાં આવ્યા.
પુલસ્ત્યશ્ચ ક્રતુશ્ચૈવ વષટ્કારસ્તથૈવ ચ । ઓઙ્કારશ્ચ મહાતેજાસ્તમાશ્રમમુપાગમત્ ।। ૭.૯૦.
પુલસ્ત્ય, ક્રતુ, વષટ્કાર અને મહાતેજસ્વી ઓંકાર પણ એ આશ્રમમાં આવ્યા.
તે સર્વે હૃષ્ટમનસઃ પરસ્પરસમાગમે । હિતૈષિણો બાલ્હિપતેઃ પૃથગ્વાક્યાન્યથાબ્રુવન્ ।। ૭.૯૦.
બધા એકબીજાને મળીને આનંદિત થયા અને બાહ્લિકના રાજાના કલ્યાણ માટે જુદા જુદા રીતે વાતો કરી.
કર્દમસ્ત્વબ્રવીદ્વાક્યં સુતાર્થં પરમં હિતમ્ । દ્વિજાઃ શૃણુત મદ્વાક્યં યચ્છ્રેયઃ પાર્થિવસ્ય હિ ।। ૭.૯૦.
પછી કર્દમે પોતાના પુત્રના હિત માટે શ્રેષ્ઠ વાત કહી: 'હે દ્વિજોત્તમો, મારા શબ્દો સાંભળો, કારણ કે રાજા માટે આ જ શ્રેયસ્કર છે.'
નાન્યં પશ્યામિ ભૈષજ્યમન્તરા વૃષભધ્વજમ્ । નાશ્વમેધાત્પરો યજ્ઞઃ પ્રિયશ્ચૈવ મહાત્મનઃ । તસ્માદ્યજામહે સર્વે પાર્થિવાર્થે દુરાસદમ્ ।। ૭.૯૦.
મારે બીજું કોઈ ઉપાય દેખાતું નથી સિવાય વૃષભધ્વજના આશ્રયથી; અશ્વમેધથી શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ નથી અને તે મહાદેવને પ્રિય છે. તેથી, ચાલો આપણે બધા રાજાના હિત માટે આ દુર્લભ યજ્ઞ કરીએ.
કર્દમેનૈવમુક્તાસ્તુ સર્વ એવ દ્વિજર્ષભાઃ । રોચયન્તિ સ્મ તં યજ્ઞં રુદ્રસ્યારાધનં પ્રતિ ।। ૭.૯૦.
કર્દમના આ શબ્દો સાંભળીને બધા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ રુદ્રની પૂજા માટે એ યજ્ઞ કરવા સંમતિ આપી.
સંવર્તસ્ય તુ રાજર્ષેઃ શિષ્યઃ પુરપુરઞ્જયઃ । મરુત્ત ઇતિ વિખ્યાતસ્તં યજ્ઞં સમુપાહરત્ ।। ૭.૯૦.
સંવર્તના શિષ્ય અને પ્રસિદ્ધ પુરપુરંજય, એટલે કે મરુત્ત, એ યજ્ઞ માટે આગળ આવ્યા.
તતો યજ્ઞો મહાનાસીદ્બુધાશ્રમસમીપતઃ । રુદ્રશ્ચ પરમં તોષમાજગામ મહાયશાઃ ।। ૭.૯૦.
પછી બુધના આશ્રમની નજીક મહાન યજ્ઞ થયો અને મહાપ્રસિદ્ધ રુદ્ર ખૂબ પ્રસન્ન થયા.
અથ યજ્ઞે સમાપ્તે તુ પ્રીતઃ પરમયા મુદા । ઉમાપતિર્દ્વિજાન્સર્વાનુવાચ ઇલસન્નિધૌ ।। ૭.૯૦.
યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં, અત્યંત આનંદિત ઉમાપતિએ ઇલાની હાજરીમાં બધા બ્રાહ્મણોને સંબોધ્યા.
પ્રીતો ઽસ્મિ હયમેધેન ભક્ત્યા ચ દ્વિજસત્તમાઃ । અસ્ય બાહ્લિપતેશ્ચૈવ કિં કરોમિ પ્રિયં શુભમ્ ।। ૭.૯૦.
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અશ્વમેધ યજ્ઞ અને તમારી ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું. આ બાહ્લિકના રાજા માટે શું શુભ અને પ્રિય કરું?
તથા વદતિ દેવેશે દ્વિજાસ્તે સુસમાહિતાઃ । પ્રસાદયન્તિ દેવેશં યથા સ્યાત્પુરુષસ્ત્વિલા ।। ૭.૯૦.
દેવોના સ્વામી એ રીતે બોલ્યા ત્યારે બ્રાહ્મણોએ એકાગ્ર ચિત્તથી તેમને વિનંતી કરી કે ઇલા ફરીથી પુરુષ બની શકે.
તતઃ પ્રીતો મહાદેવઃ પુરુષત્વં દદૌ પુનઃ । ઇલાયૈ સુમહાતેજા દત્ત્વા ચાન્તરધીયત ।। ૭.૯૦.
પછી મહાદેવ અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને તેજસ્વી ઇલાને ફરી પુરુષત્વ આપ્યું અને પછી અદૃશ્ય થઇ ગયા.
નિવૃત્તે હયમેધે ચ ગતશ્ચાદર્શનં હરઃ । યથાગતં દ્વિજાઃ સર્વે હ્યગચ્છન્દીર્ઘદર્શિનઃ ।। ૭.૯૦.
હયમેદ યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં અને હર અદૃશ્ય થતાં, બધા દૂરની દ્રષ્ટિ ધરાવતા બ્રાહ્મણો જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
રાજા તુ બાહ્લિમુત્સૃજ્ય મધ્યદેશે હ્યનુત્તમમ્ । નિવેશયામાસ પુરં પ્રતિષ્ઠાનં યશસ્કરમ્ ।। ૭.૯૦.
રાજાએ બાહ્લિક દેશ છોડીને મધ્યદેશમાં પ્રતિષ્ઠાન નામનું પ્રસિદ્ધ શહેર વસાવ્યું.
શશબિન્દુશ્ચ રાજર્ષિર્બાહ્લિં પુરપુરઞ્જયઃ । પ્રતિષ્ઠાને ઇલો રાજા પ્રજાપતિસુતો બલી ।। ૭.૯૦.
શશબિંદુ નામના રાજર્ષિએ બાહ્લિક પર રાજ કર્યું અને પ્રજાપતિપુત્ર બલવાન ઇલા પ્રતિષ્ઠાનમાં રાજા બન્યા.
સ કાલે પ્રાપ્તવાઁલ્લોકમિલો બ્રાહ્મમનુત્તમમ્ । ઐલઃ પુરૂરવા રાજા પ્રતિષ્ઠાનમવાપ્તવાન્ ।। ૭.૯૦.
પછી યોગ્ય સમયે ઇલાએ શ્રેષ્ઠ બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત કર્યો અને ઇલાપુત્ર પુરુરવા રાજાએ પ્રતિષ્ઠાનનું રાજ્ય મેળવ્યું.
ઈદૃશો હ્યશ્વમેધસ્ય પ્રભાવઃ પુરુષર્ષભૌ । સ્ત્રીભૂતઃ પૌરુષં લેભે યચ્ચાન્યદપિ દુર્લભમ્ ।। ૭.૯૦.
હયમેદ યજ્ઞની એવી મહિમા છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષો, કે જે સ્ત્રી બની ગયો હતો એને પુનઃ પુરુષત્વ મળ્યું અને બીજા દુર્લભ લાભ પણ પ્રાપ્ત થયા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે નવતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના ઉત્તરકાંડનો નવ્વો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
એતદાખ્યાય કાકુત્સ્થો ભ્રાતૃભ્યામમિતપ્રભઃ । લક્ષ્મણં પુનરેવાહ ધર્મયુક્તમિદં વચઃ ।। ૭.૯૧.
આ કથા કહીને કાકુત્સ્થ વંશજ તેજસ્વી રામે પોતાના ભાઈઓની હાજરીમાં ફરી લક્ષ્મણને ધર્મયુક્ત વચન કહ્યાં.
વસિષ્ઠં વામદેવં ચ જાબાલિમથ કશ્યપમ્ । દ્વિજાંશ્ચ સર્વપ્રવરાનશ્વમેધપુરસ્કૃતાન્ ।। ૭.૯૧.
વશિષ્ઠ, વામદેવ, જાબાલિ, કશ્યપ અને હયમેદ યજ્ઞમાં મુખ્ય રહેલા સર્વ શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને રામે યાદ કર્યા.
એતાન્સર્વાન્સમાનીય મન્ત્રયિત્વા ચ લક્ષ્મણ । હયં લક્ષણસમ્પન્નં વિમોક્ષ્યામિ સમાધિના ।। ૭.૯૧.
હે લક્ષ્મણ, આ બધા ને એકત્ર કરીને અને સલાહ કરીને, હું શુભ લક્ષણો ધરાવતો ઘોડો પૂર્ણ એકાગ્રતાથી છોડવાનો છું.
તદ્વાક્યં રાઘવેણોક્તં શ્રુત્વા ત્વરિતવિક્રમઃ । દ્વિજાન્સર્વાન્સમાહૂય દર્શયામાસ રાઘવમ્ ।। ૭.૯૧.
રાઘવના એ વચન સાંભળીને, ઝડપી પગલાં ભરતા લક્ષ્મણે બધા બ્રાહ્મણોને બોલાવીને રાઘવને દર્શાવ્યા.
તે દૃષ્ટ્વા દેવસઙ્કાશં કૃતપાદાભિવન્દનમ્ । રાઘવં સુદુરાધર્ષમાશીર્ભિઃ સમપૂજયન્ ।। ૭.૯૧.
દેવ સમાન તેજસ્વી રાઘવને જોઈને અને તેમના ચરણોમાં વંદન કરીને, બ્રાહ્મણોએ તેમને આશીર્વાદ આપી સન્માન કર્યો.
પ્રાઞ્જલિઃ સ તદા ભૂત્વા રાઘવો દ્વિજસત્તમાન્ । આચચક્ષે ઽશ્વમેધસ્ય હ્યભિપ્રાયં મહાયશાઃ ।। ૭.૯૧.
પછી મહાપ્રસિદ્ધ રાઘવે હાથ જોડીને શ્રેષ્ઠ દ્વિજોને હયમેદ યજ્ઞ કરવાની પોતાની ઇચ્છા જણાવી.
તે તુ રામસ્ય તચ્છ્રુત્વા નમસ્કૃત્વા વૃષધ્વજમ્ । અશ્વમેધં દ્વિજાઃ સર્વે પૂજયન્તિ સ્મ સર્વશઃ ।। ૭.૯૧.
રામ પાસેથી આ સાંભળીને, બધા દ્વિજોએ વૃષધ્વજને નમન કરીને હયમેદ યજ્ઞની સર્વ રીતે પૂજા શરૂ કરી.