તથા બ્રુવતિ રાજેન્દ્રે બુધઃ પરમમદ્ભુતમ્ । સાન્ત્વપૂર્વમથોવાચ વાસસ્ત ઇહ રોચતામ્ ।। ૭.૮૯.
રાજાએ આમ બોલતાં બુધે, આશ્ચર્યથી અને સૌમ્ય વાણીથી કહ્યું: 'તમને અહીં રહેવું ગમતું હોય એવી મારી શુભેચ્છા.'
ન સન્તાપસ્ત્વયા કાર્યઃ કાર્દમેય મહાબલ । સંવત્સરોષિતસ્યેહ કારયિષ્યામિ તે હિતમ્ ।। ૭.૮૯.
હે કાર્દમપુત્ર મહાબલી, તમને દુઃખ કરવાની જરૂર નથી; અહીં વર્ષ પૂરું રહેનાર માટે હું તમારું કલ્યાણ જરૂર કરીશ.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બુધસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ । વાસાય વિદધે બુદ્ધિં યદુક્તં બ્રહ્મવાદિના ।। ૭.૮૯.
પવિત્ર કર્મવાળા બુધના આ વચનો સાંભળીને, તેણે બ્રહ્મજ્ઞાનીના કહેવ્યા પ્રમાણે અહીં રહેવાનો નિશ્ચય કર્યો.
માસં સ સ્ત્રી તદા ભૂત્વા રમયત્યનિશં શુદા । માસં પુરુષભાવેન ધર્મબુદ્ધિં ચકાર સઃ ।। ૭.૮૯.
પછી એક મહિનો એ સ્ત્રી બનીને એને સતત આનંદ આપતી રહી; બીજો મહિનો પુરુષ સ્વરૂપે ધર્મબુદ્ધિથી વર્તન કર્યું.
તતઃ સા નવમે માસિ ઇલા સોમસુતાત્સુતમ્ । જનયામાસ સુશ્રોણી પુરૂરવસમૂર્જિતમ્ ।। ૭.૮૯.
નવમા મહિને, સુંદર નિતંબવાળી ઇલાએ સોમપુત્રથી એક બળવાન પુત્ર પુરૂરવાસને જન્મ આપ્યો.
જાતમાત્રં તુ સુશ્રોણી પિતુર્હસ્તે ન્યવેશયત્ । બુધસ્ય સમવર્ણભમિલા પુત્રં મહાબલમ્ ।। ૭.૮૯.
જન્મતાની સાથે જ, સુંદર નિતંબવાળી ઇલાએ પોતાના બુધ જેવો રંગ ધરાવતો મહાબલી પુત્ર પિતાના હાથમાં સોંપ્યો.
બુધસ્તુ પુરુષીભૂતં સ વૈ સંવત્સરાન્તરમ્ । કથાભી રમયામાસ ધર્મયુક્તાભિરાત્મવાન્ ।। ૭.૮૯.
અને બુધે, જે આત્મસંયમી હતો, પુરુષરૂપ થયેલી ઇલાને એક વર્ષ સુધી ધર્મયુક્ત વાર્તાઓથી આનંદ આપ્યો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે એકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડમાં નવ્વે અધ્યાયનો અંત આવ્યો.
તથોક્તવતિ રામે તુ તસ્ય જન્મ તદદ્ભુતમ્ । ઉવાચ લક્ષ્મણો ભૂયો ભરતશ્ચ મહાયશાઃ ।। ૭.૯૦.
રામે એ અદ્ભુત જન્મ વિશે વાત કરી ત્યારે લક્ષ્મણ અને મહાન નામ ધરાવતો ભરત ફરી રામને પૂછવા લાગ્યા.
ઇલા સા સોમપુત્રસ્ય સંવત્સરમથોષિતા । અકરોત્કિં નરશ્રેષ્ઠ તત્ત્વં શંસિતુમર્હસિ ।। ૭.૯૦.
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, એક વર્ષ સુધી સોમપુત્ર સાથે રહેલી ઇલાએ પછી શું કર્યું? કૃપા કરીને અમને સાચી વાત કહો.
તયોસ્તદ્વાક્યમાધુર્યં નિશમ્ય પરિપૃચ્છતોઃ । રામઃ પુનરુવાચેમાં પ્રજાપતિસુતે કથામ્ ।। ૭.૯૦.
રામે બંનેના મીઠા શબ્દો અને પ્રશ્નો સાંભળી ફરી પ્રજાપતિની પુત્રીની વાત કહેવાનું શરૂ કર્યું.
પુરુષત્વં ગતે શૂરે બુધઃ પરમબુદ્ધિમાન્ । સંવર્તં પરમોદારમાજુહાવ મહાયશાઃ ।। ૭.૯૦.
જ્યારે તે શૂરવીર ફરીથી પુરુષ બન્યો, ત્યારે અત્યંત બુદ્ધિશાળી અને પ્રસિદ્ધ બુધે મહાન અને ઉદાર સંવર્તને બોલાવ્યા.
ચ્યવનં ભૃગુપુત્રં ચ મુનિં ચારિષ્ટનેમિનમ્ । પ્રમોદનં મોદકરં તતો દુર્વાસસં મુનિમ્ ।। ૭.૯૦.
પછી તેણે ભૃગુપુત્ર ચ્યવન, ઋષિ અરીષ્ટનેમિ, પ્રમોદન, મોદકર અને પછી દુર્વાસા મુનિને પણ બોલાવ્યા.
એતાન્સર્વાન્સમાનીય વાક્યજ્ઞસ્તત્ત્વદર્શનઃ । ઉવાચ સર્વાન્સુહૃદો ધૈર્યેણ સુસમાહિતાન્ ।। ૭.૯૦.
બધાને એકત્ર કરીને, જે વાણીમાં નિપુણ અને તત્વને જાણનારા હતા, બુધે ધૈર્યપૂર્વક અને એકાગ્ર મનથી બેઠેલા મિત્રો સાથે વાત કરી.
અયં રાજા મહાબાહુઃ કર્દમસ્ય ઇલઃ સુતઃ । જાનીતૈનં યથાભૂતં શ્રેયો હ્યત્ર વિધીયતામ્ ।। ૭.૯૦.
આ મહાબાહુ રાજા કર્દમપુત્ર ઇલા છે; તેને જેમ છે તેમ ઓળખો અને તેના માટે શ્રેષ્ઠ જે હોય તે કરો.
તેષાં સંવદતામેવ તમાશ્રમમુપાગમત્ । કર્દમસ્તુ મહાતેજા દ્વિજૈઃ સહ મહાત્મભિઃ ।। ૭.૯૦.
જ્યારે બધા વાતચીત કરી રહ્યા હતા, ત્યારે તેજસ્વી કર્દમ મહાન ઋષિ અને દ્વિજાતિઓ સાથે એ આશ્રમમાં આવ્યા.
પુલસ્ત્યશ્ચ ક્રતુશ્ચૈવ વષટ્કારસ્તથૈવ ચ । ઓઙ્કારશ્ચ મહાતેજાસ્તમાશ્રમમુપાગમત્ ।। ૭.૯૦.
પુલસ્ત્ય, ક્રતુ, વષટ્કાર અને મહાતેજસ્વી ઓંકાર પણ એ આશ્રમમાં આવ્યા.
તે સર્વે હૃષ્ટમનસઃ પરસ્પરસમાગમે । હિતૈષિણો બાલ્હિપતેઃ પૃથગ્વાક્યાન્યથાબ્રુવન્ ।। ૭.૯૦.
બધા એકબીજાને મળીને આનંદિત થયા અને બાહ્લિકના રાજાના કલ્યાણ માટે જુદા જુદા રીતે વાતો કરી.
કર્દમસ્ત્વબ્રવીદ્વાક્યં સુતાર્થં પરમં હિતમ્ । દ્વિજાઃ શૃણુત મદ્વાક્યં યચ્છ્રેયઃ પાર્થિવસ્ય હિ ।। ૭.૯૦.
પછી કર્દમે પોતાના પુત્રના હિત માટે શ્રેષ્ઠ વાત કહી: 'હે દ્વિજોત્તમો, મારા શબ્દો સાંભળો, કારણ કે રાજા માટે આ જ શ્રેયસ્કર છે.'
નાન્યં પશ્યામિ ભૈષજ્યમન્તરા વૃષભધ્વજમ્ । નાશ્વમેધાત્પરો યજ્ઞઃ પ્રિયશ્ચૈવ મહાત્મનઃ । તસ્માદ્યજામહે સર્વે પાર્થિવાર્થે દુરાસદમ્ ।। ૭.૯૦.
મારે બીજું કોઈ ઉપાય દેખાતું નથી સિવાય વૃષભધ્વજના આશ્રયથી; અશ્વમેધથી શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ નથી અને તે મહાદેવને પ્રિય છે. તેથી, ચાલો આપણે બધા રાજાના હિત માટે આ દુર્લભ યજ્ઞ કરીએ.
કર્દમેનૈવમુક્તાસ્તુ સર્વ એવ દ્વિજર્ષભાઃ । રોચયન્તિ સ્મ તં યજ્ઞં રુદ્રસ્યારાધનં પ્રતિ ।। ૭.૯૦.
કર્દમના આ શબ્દો સાંભળીને બધા શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ રુદ્રની પૂજા માટે એ યજ્ઞ કરવા સંમતિ આપી.
સંવર્તસ્ય તુ રાજર્ષેઃ શિષ્યઃ પુરપુરઞ્જયઃ । મરુત્ત ઇતિ વિખ્યાતસ્તં યજ્ઞં સમુપાહરત્ ।। ૭.૯૦.
સંવર્તના શિષ્ય અને પ્રસિદ્ધ પુરપુરંજય, એટલે કે મરુત્ત, એ યજ્ઞ માટે આગળ આવ્યા.
તતો યજ્ઞો મહાનાસીદ્બુધાશ્રમસમીપતઃ । રુદ્રશ્ચ પરમં તોષમાજગામ મહાયશાઃ ।। ૭.૯૦.
પછી બુધના આશ્રમની નજીક મહાન યજ્ઞ થયો અને મહાપ્રસિદ્ધ રુદ્ર ખૂબ પ્રસન્ન થયા.
અથ યજ્ઞે સમાપ્તે તુ પ્રીતઃ પરમયા મુદા । ઉમાપતિર્દ્વિજાન્સર્વાનુવાચ ઇલસન્નિધૌ ।। ૭.૯૦.
યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં, અત્યંત આનંદિત ઉમાપતિએ ઇલાની હાજરીમાં બધા બ્રાહ્મણોને સંબોધ્યા.
પ્રીતો ઽસ્મિ હયમેધેન ભક્ત્યા ચ દ્વિજસત્તમાઃ । અસ્ય બાહ્લિપતેશ્ચૈવ કિં કરોમિ પ્રિયં શુભમ્ ।। ૭.૯૦.
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, અશ્વમેધ યજ્ઞ અને તમારી ભક્તિથી હું પ્રસન્ન છું. આ બાહ્લિકના રાજા માટે શું શુભ અને પ્રિય કરું?
તથા વદતિ દેવેશે દ્વિજાસ્તે સુસમાહિતાઃ । પ્રસાદયન્તિ દેવેશં યથા સ્યાત્પુરુષસ્ત્વિલા ।। ૭.૯૦.
દેવોના સ્વામી એ રીતે બોલ્યા ત્યારે બ્રાહ્મણોએ એકાગ્ર ચિત્તથી તેમને વિનંતી કરી કે ઇલા ફરીથી પુરુષ બની શકે.
તતઃ પ્રીતો મહાદેવઃ પુરુષત્વં દદૌ પુનઃ । ઇલાયૈ સુમહાતેજા દત્ત્વા ચાન્તરધીયત ।। ૭.૯૦.
પછી મહાદેવ અત્યંત પ્રસન્ન થયા અને તેજસ્વી ઇલાને ફરી પુરુષત્વ આપ્યું અને પછી અદૃશ્ય થઇ ગયા.
નિવૃત્તે હયમેધે ચ ગતશ્ચાદર્શનં હરઃ । યથાગતં દ્વિજાઃ સર્વે હ્યગચ્છન્દીર્ઘદર્શિનઃ ।। ૭.૯૦.
હયમેદ યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં અને હર અદૃશ્ય થતાં, બધા દૂરની દ્રષ્ટિ ધરાવતા બ્રાહ્મણો જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
રાજા તુ બાહ્લિમુત્સૃજ્ય મધ્યદેશે હ્યનુત્તમમ્ । નિવેશયામાસ પુરં પ્રતિષ્ઠાનં યશસ્કરમ્ ।। ૭.૯૦.
રાજાએ બાહ્લિક દેશ છોડીને મધ્યદેશમાં પ્રતિષ્ઠાન નામનું પ્રસિદ્ધ શહેર વસાવ્યું.
શશબિન્દુશ્ચ રાજર્ષિર્બાહ્લિં પુરપુરઞ્જયઃ । પ્રતિષ્ઠાને ઇલો રાજા પ્રજાપતિસુતો બલી ।। ૭.૯૦.
શશબિંદુ નામના રાજર્ષિએ બાહ્લિક પર રાજ કર્યું અને પ્રજાપતિપુત્ર બલવાન ઇલા પ્રતિષ્ઠાનમાં રાજા બન્યા.