તાઃ શ્રુત્વા સોમપુત્રસ્ય વાચં કિમ્પુરુષીકૃતાઃ । ઉપાસાઞ્ચક્રિરે શૈલં વધ્વસ્તા બહુલાસ્તદા ।। ૭.૮૮.
સોમપુત્રના શબ્દો સાંભળીને, કિમ્પુરુષી બનેલી એ સ્ત્રીઓ પર્વત પર વિખૂટા થઈ વસવા લાગી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽષ્ટાશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહાન ઋષિ વાલ્મીકી રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડનો અઠ્ઠાસીમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
શ્રુત્વા કિમ્પુરુષોત્પત્તિં લક્ષ્મણો ભરતસ્તદા । આશ્ચર્યમિતિ ચાબ્રૂતામુભૌ રામં જનેશ્વરમ્ ।। ૭.૮૯.
કિમ્પુરુષોની ઉત્પત્તિ સાંભળીને, લક્ષ્મણ અને ભરતે રામને કહ્યું: 'આ તો અદ્ભુત છે.'
અથ રામઃ કથામેતાં ભૂય એવ મહાયશાઃ । કથયામાસ ધર્માત્મા પ્રજાપતિસુતસ્ય વૈ ।। ૭.૮૯.
પછી મહાયશસ્વી અને ધર્મનિષ્ઠ રામે ફરીથી પ્રજાપતિપુત્રની આ વાર્તા કહેવાનું શરૂ કર્યું.
સર્વાસ્તા વિદ્રુતા દૃષ્ટ્વા કિન્નરીર્ઋષિસત્તમઃ । ઉવાચ રૂપસમ્પન્નાં તાં સ્ત્રિયં પ્રહસન્નિવ ।। ૭.૮૯.
બધી કિન્નરીઓ ભાગી ગઈ ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિએ મીઠી હાસ્ય સાથે સુંદર સ્ત્રીને કહ્યું.
સોમસ્યાહં સુદયિતઃ સુતઃ સુરુચિરાનને । ભજસ્વ માં વરારોહે ભક્ત્યા સ્નિગ્ધેન ચક્ષુષા ।। ૭.૮૯.
'સુંદર ચહેરાવાળી, હું સોમનો પ્રિય પુત્ર છું; સુશોભિત ભુજાવાળી, ભક્તિ અને પ્રેમથી મને સ્વીકાર.'
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શૂન્યે સ્વજનવર્જિતે । ઇલા સુરુચિરપ્રખ્યં પ્રત્યુવાચ મહાગ્રહમ્ ।। ૭.૮૯.
એના શબ્દો સાંભળીને, પોતાના લોકો વિના એકાંતમાં, ચાંદની જેવી તેજસ્વી ઇલાએ મહાન ઋષિને જવાબ આપ્યો.
અહં કામચરી સૌમ્ય તવાસ્મિ વશવર્તિની । પ્રશાધિ માં સોમસુત યથેચ્છસિ તથા કુરુ ।। ૭.૮૯.
'મૃદુભાષી, હું મનની ઈચ્છા મુજબ વર્તી શકું છું અને હવે તારી આજ્ઞામાં છું; સોમપુત્ર, જે ઇચ્છા હોય તે મને કહો, હું તે પ્રમાણે કરું.'
તસ્યાસ્તદદ્ભુતપ્રખ્યં શ્રુત્વા હર્ષમુપાગતઃ । સ વૈ કામી સહ તયા રેમે ચન્દ્રમસઃ સુતઃ ।। ૭.૮૯.
એના અદ્ભુત શબ્દો સાંભળીને, તે આનંદથી ભરાઈ ગયો; પછી ચંદ્રપુત્રે એના સાથે આનંદ માણ્યો.
બુધસ્ય માધવો માસસ્તામિલાં રુચિરાનનામ્ । ગતો રમયતો ઽત્યર્થં ક્ષણવત્તસ્ય કામિનઃ ।। ૭.૮૯.
બુધને માટે મધુનો મહિનો વિતી ગયો, કારણ કે સુંદર મુખવાળી ઇલા સાથેનો સમય એમને એટલો આનંદદાયક લાગ્યો કે આખો મહિનો એક પળ જેવો જ વીતી ગયો.
અથ માસે તુ સમ્પૂર્ણે પૂર્ણેન્દુસદૃશાનનઃ । પ્રજાપતિસુતઃ શ્રીમાઞ્છયને પ્રત્યબુધ્યત ।। ૭.૮૯.
પછી જ્યારે મહિનો પૂરો થયો, ત્યારે પૂર્ણચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવતો, પ્રજાપતિનો તેજસ્વી પુત્ર પોતાના શયનપથ પર જાગ્યો.
સો ઽપશ્યત્સોમજં તત્ર તપન્તં સલિલાશયે । ઊર્ધ્વબાહું નિરાલમ્બં તં રાજા પ્રત્યભાષત ।। ૭.૮૯.
ત્યાં તેણે ચમકતા, હાથ ઉપર ઉંચા રાખી, પાણીમાં એકલા ઊભેલા સોમપુત્રને જોયા; અને રાજાએ તેને પુછ્યું.
ભગવન્પર્વતં દુર્ગં પ્રવિષ્ટો ઽસ્મિ સહાનુગઃ । ન ચ પશ્યામિ તત્સૈન્યં ક્વ નુ તે મામકા ગતાઃ ।। ૭.૮૯.
હે મહાનુભાવ, હું મારા સહયોગીઓ સાથે આ દુર્ગમ પર્વતમાં પ્રવેશ્યો હતો, પણ હવે મારી સેનાને ક્યાંય નથી દેખાતી; મારા લોકો ક્યાં ગયા?
તચ્છ્રુત્વા તસ્ય રાજર્ષેર્નષ્ટસઞ્જ્ઞસ્ય ભાષિતમ્ । પ્રત્યુવાચ શુભં વાક્યં સાન્ત્વયન્પરયા ગિરા ।। ૭.૮૯.
તે રાજર્ષિનું શોકભર્યું વચન સાંભળીને, તેણે ખૂબ જ સૌમ્ય અને શાંતવનાપૂર્વક શબ્દો કહ્યા.
અશ્મવર્ષેણ મહતા ભૃત્યાસ્તે વિનિપાતિતાઃ । ત્વં ચાશ્રમપદે સુપ્તો વાતવર્ષભયાર્દિતઃ ।। ૭.૮૯.
મોટા ગોળાવર્ષાથી તમારા સેવકો નષ્ટ થયા છે, અને તમે પવન અને વરસાદના દુઃખથી આશ્રમમાં સુઈ ગયા હતા.
સમાશ્વસિહિ ભદ્રં તે નિર્ભયો વિગતજ્વરઃ । ફલમૂલાશનો વીર નિવસેહ યથાસુખમ્ ।। ૭.૮૯.
હવે શાંત થાઓ, તમારું કલ્યાણ થાય, નિર્ભય અને નિરાશંક રહો; હે વીર, અહીં ફળ અને મૂળ ખાઈને તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે રહો.
સ રાજા તેન વાક્યેન પ્રત્યાશ્વસ્તો મહામતિઃ । પ્રત્યુવાચ તતો વાક્યં દીનો ભૃત્યક્ષયાદ્ ભૃશમ્ ।। ૭.૮૯.
આ શબ્દોથી ધીરજ પામેલા મહામતિ રાજાએ, પોતાના સેવકોના વિનાશથી દુઃખી થઈ, પછી દુઃખભર્યા સ્વરે ઉત્તર આપ્યો.
ત્યક્ષ્યામ્યહં સ્વકં રાજ્યં નાહં ભૃત્યૈર્વિનાકૃતઃ । વર્તયેયં ક્ષણં બ્રહ્મન્સમનુજ્ઞાતુમર્હસિ ।। ૭.૮૯.
હું મારું રાજ્ય છોડી દઈશ; હું મારા સેવકો વિના એક ક્ષણ પણ જીવી શકતો નથી. હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને મને અનુમતિ આપો.
સુતો ધર્મપરો બ્રહ્મઞ્જ્યેષ્ઠો મમ મહાયશાઃ । શશબિન્દુરિતિ ખ્યાતઃ સ મે રાજ્યં પ્રપત્સ્યતે ।। ૭.૮૯.
હે બ્રાહ્મણ, મારા ધર્મનિષ્ઠ, મહાપ્રસિદ્ધ અને જેષ્ઠ પુત્ર શશબિંદુ છે; એ જ મારા રાજ્યનો વારસદાર થશે.
ન હિ શક્ષ્યામ્યહં હિત્વા ભૃત્યદારાન્સુખાન્વિતાન્ । પ્રતિવક્તું મહાતેજઃ કિઞ્ચિદપ્યશુભં વચઃ ।। ૭.૮૯.
હું મારા પ્રિય સેવકો અને પત્નીઓ છોડીને, હે મહાતેજસ્વી, એક પણ કઠોર શબ્દ બોલી શકતો નથી.
તથા બ્રુવતિ રાજેન્દ્રે બુધઃ પરમમદ્ભુતમ્ । સાન્ત્વપૂર્વમથોવાચ વાસસ્ત ઇહ રોચતામ્ ।। ૭.૮૯.
રાજાએ આમ બોલતાં બુધે, આશ્ચર્યથી અને સૌમ્ય વાણીથી કહ્યું: 'તમને અહીં રહેવું ગમતું હોય એવી મારી શુભેચ્છા.'
ન સન્તાપસ્ત્વયા કાર્યઃ કાર્દમેય મહાબલ । સંવત્સરોષિતસ્યેહ કારયિષ્યામિ તે હિતમ્ ।। ૭.૮૯.
હે કાર્દમપુત્ર મહાબલી, તમને દુઃખ કરવાની જરૂર નથી; અહીં વર્ષ પૂરું રહેનાર માટે હું તમારું કલ્યાણ જરૂર કરીશ.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બુધસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ । વાસાય વિદધે બુદ્ધિં યદુક્તં બ્રહ્મવાદિના ।। ૭.૮૯.
પવિત્ર કર્મવાળા બુધના આ વચનો સાંભળીને, તેણે બ્રહ્મજ્ઞાનીના કહેવ્યા પ્રમાણે અહીં રહેવાનો નિશ્ચય કર્યો.
માસં સ સ્ત્રી તદા ભૂત્વા રમયત્યનિશં શુદા । માસં પુરુષભાવેન ધર્મબુદ્ધિં ચકાર સઃ ।। ૭.૮૯.
પછી એક મહિનો એ સ્ત્રી બનીને એને સતત આનંદ આપતી રહી; બીજો મહિનો પુરુષ સ્વરૂપે ધર્મબુદ્ધિથી વર્તન કર્યું.
તતઃ સા નવમે માસિ ઇલા સોમસુતાત્સુતમ્ । જનયામાસ સુશ્રોણી પુરૂરવસમૂર્જિતમ્ ।। ૭.૮૯.
નવમા મહિને, સુંદર નિતંબવાળી ઇલાએ સોમપુત્રથી એક બળવાન પુત્ર પુરૂરવાસને જન્મ આપ્યો.
જાતમાત્રં તુ સુશ્રોણી પિતુર્હસ્તે ન્યવેશયત્ । બુધસ્ય સમવર્ણભમિલા પુત્રં મહાબલમ્ ।। ૭.૮૯.
જન્મતાની સાથે જ, સુંદર નિતંબવાળી ઇલાએ પોતાના બુધ જેવો રંગ ધરાવતો મહાબલી પુત્ર પિતાના હાથમાં સોંપ્યો.
બુધસ્તુ પુરુષીભૂતં સ વૈ સંવત્સરાન્તરમ્ । કથાભી રમયામાસ ધર્મયુક્તાભિરાત્મવાન્ ।। ૭.૮૯.
અને બુધે, જે આત્મસંયમી હતો, પુરુષરૂપ થયેલી ઇલાને એક વર્ષ સુધી ધર્મયુક્ત વાર્તાઓથી આનંદ આપ્યો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે એકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડમાં નવ્વે અધ્યાયનો અંત આવ્યો.
તથોક્તવતિ રામે તુ તસ્ય જન્મ તદદ્ભુતમ્ । ઉવાચ લક્ષ્મણો ભૂયો ભરતશ્ચ મહાયશાઃ ।। ૭.૯૦.
રામે એ અદ્ભુત જન્મ વિશે વાત કરી ત્યારે લક્ષ્મણ અને મહાન નામ ધરાવતો ભરત ફરી રામને પૂછવા લાગ્યા.
ઇલા સા સોમપુત્રસ્ય સંવત્સરમથોષિતા । અકરોત્કિં નરશ્રેષ્ઠ તત્ત્વં શંસિતુમર્હસિ ।। ૭.૯૦.
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, એક વર્ષ સુધી સોમપુત્ર સાથે રહેલી ઇલાએ પછી શું કર્યું? કૃપા કરીને અમને સાચી વાત કહો.