ન દેવીષુ ન નાગીષુ નાસુરીષ્વપ્સરઃસુ ચ । દૃષ્ટપૂર્વા મયા કાચિદ્રૂપેણાનેન શોભિતા ।। ૭.૮૮.
દેવી, નાગકન્યા, અસુરકન્યા કે અપ્સરાઓમાં, આવી સુંદરતા ધરાવતી કોઈને મેં પહેલા ક્યારેય જોયી નથી.
સદૃશીયં મમ ભવેદ્યદિ નાન્યપરિગ્રહઃ । ઇતિ બુદ્ધિં સમાસ્થાય જલાત્કૂલમુપાગમત્ ।। ૭.૮૮.
'જો એ બીજી કોઈની પત્ની ન હોય તો મારી યોગ્ય સાથી બની શકે,' એમ વિચારીને, તેણે પાણીમાંથી કિનારે પગ મૂક્યો.
આશ્રમં સમુપાગમ્ય તતસ્તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ । શબ્દાપયત ધર્માત્મા તાશ્ચૈનં ચ વવન્દિરે ।। ૭.૮૮.
પછી આશ્રમ પાસે પહોંચીને, એ ઉત્તમ સ્ત્રીઓએ પોતાનું હાજર હોવું અવાજથી જણાવી દીધું અને ધર્મનિષ્ઠ બુધને સૌએ આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
સ તાઃ પપ્રચ્છ ધર્માત્મા કસ્યૈષા લોકસુન્દરી । કિમર્થમાગતા ચૈવ સર્વમાખ્યાત મા ચિરમ્ ।। ૭.૮૮.
પછી એ ધર્મપ્રિયે સ્ત્રીઓને પૂછ્યું: 'આ લોકસુંદર સ્ત્રી કોની છે? તમે અહીં કયા હેતુથી આવી છો? બધું જલ્દી મને કહો.'
શુભં તુ તસ્ય તદ્વાક્યં મધુરં મધુરાક્ષરમ્ । શ્રુત્વા સ્ત્રિયશ્ચ તાઃ સર્વા ઊચુર્મધુરયા ગિરા ।। ૭.૮૮.
તેણીનું શુભ અને મધુર બોલવું સાંભળીને, બધી સ્ત્રીઓએ પણ મીઠા શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
અસ્માકમેષા સુશ્રોણી પ્રભુત્વે વર્તતે સદા । અપતિઃ કાનનાન્તેષુ સહાસ્માભિશ્ચરત્યસૌ ।। ૭.૮૮.
'આ સુંદર નિતંબવાળી અમારાં વશમાં રહે છે; એ અમારે સાથે જંગલકાંઠે વિના પતિ ભટકે છે.'
તદ્વાક્યમવ્યક્તપદં તાસાં સ્ત્રીણાં નિશમ્ય ચ । વિદ્યામાવર્તનીં પુણ્યામાવર્તયત સ દ્વિજઃ ।। ૭.૮૮.
એ સ્ત્રીઓના સ્પષ્ટ ન બોલાયેલા શબ્દો સાંભળીને, એ દ્વિજે પવિત્ર વિદ્યા ઉચ્ચારી.
સો ઽર્થં વિદિત્વા સકલં તસ્ય રાજ્ઞો યથાગતમ્ । સર્વા એવ સ્ત્રિયસ્તાશ્ચ બભાષે મુનિપુઙ્ગવઃ ।। ૭.૮૮.
પછી જે રીતે એ રાજાને બધું બન્યું હતું એ જાણીને, મહાન ઋષીએ બધી સ્ત્રીઓને સંબોધી.
અત્ર કિમ્પુરુષીર્ભૂત્વા શૈલરોધસિ વત્સ્યથ । આવાસસ્તુ ગિરાવસ્મિઞ્છીઘ્રમેવ વિધીયતામ્ ।। ૭.૮૮.
'આપણે અહીં કિમ્પુરુષી બનીને પર્વતની ઢાળ પર વસવું; આ પહાડ પર જલ્દી નિવાસ બનાવો.'
મૂલપત્રફલૈઃ સર્વા વર્તયિષ્યથ નિત્યદા । સ્ત્રિયઃ કિમ્પુરુષાન્નામ ભર્તઽન્સમુપલપ્સ્યથ ।। ૭.૮૮.
'તમે હમેશાં મૂળ, પાંદડા અને ફળથી જીવન જીવશો; કિમ્પુરુષી નામે ઓળખાવતી સ્ત્રીઓ તરીકે પતિ પણ મળશે.'
તાઃ શ્રુત્વા સોમપુત્રસ્ય વાચં કિમ્પુરુષીકૃતાઃ । ઉપાસાઞ્ચક્રિરે શૈલં વધ્વસ્તા બહુલાસ્તદા ।। ૭.૮૮.
સોમપુત્રના શબ્દો સાંભળીને, કિમ્પુરુષી બનેલી એ સ્ત્રીઓ પર્વત પર વિખૂટા થઈ વસવા લાગી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽષ્ટાશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહાન ઋષિ વાલ્મીકી રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડનો અઠ્ઠાસીમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
શ્રુત્વા કિમ્પુરુષોત્પત્તિં લક્ષ્મણો ભરતસ્તદા । આશ્ચર્યમિતિ ચાબ્રૂતામુભૌ રામં જનેશ્વરમ્ ।। ૭.૮૯.
કિમ્પુરુષોની ઉત્પત્તિ સાંભળીને, લક્ષ્મણ અને ભરતે રામને કહ્યું: 'આ તો અદ્ભુત છે.'
અથ રામઃ કથામેતાં ભૂય એવ મહાયશાઃ । કથયામાસ ધર્માત્મા પ્રજાપતિસુતસ્ય વૈ ।। ૭.૮૯.
પછી મહાયશસ્વી અને ધર્મનિષ્ઠ રામે ફરીથી પ્રજાપતિપુત્રની આ વાર્તા કહેવાનું શરૂ કર્યું.
સર્વાસ્તા વિદ્રુતા દૃષ્ટ્વા કિન્નરીર્ઋષિસત્તમઃ । ઉવાચ રૂપસમ્પન્નાં તાં સ્ત્રિયં પ્રહસન્નિવ ।। ૭.૮૯.
બધી કિન્નરીઓ ભાગી ગઈ ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિએ મીઠી હાસ્ય સાથે સુંદર સ્ત્રીને કહ્યું.
સોમસ્યાહં સુદયિતઃ સુતઃ સુરુચિરાનને । ભજસ્વ માં વરારોહે ભક્ત્યા સ્નિગ્ધેન ચક્ષુષા ।। ૭.૮૯.
'સુંદર ચહેરાવાળી, હું સોમનો પ્રિય પુત્ર છું; સુશોભિત ભુજાવાળી, ભક્તિ અને પ્રેમથી મને સ્વીકાર.'
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શૂન્યે સ્વજનવર્જિતે । ઇલા સુરુચિરપ્રખ્યં પ્રત્યુવાચ મહાગ્રહમ્ ।। ૭.૮૯.
એના શબ્દો સાંભળીને, પોતાના લોકો વિના એકાંતમાં, ચાંદની જેવી તેજસ્વી ઇલાએ મહાન ઋષિને જવાબ આપ્યો.
અહં કામચરી સૌમ્ય તવાસ્મિ વશવર્તિની । પ્રશાધિ માં સોમસુત યથેચ્છસિ તથા કુરુ ।। ૭.૮૯.
'મૃદુભાષી, હું મનની ઈચ્છા મુજબ વર્તી શકું છું અને હવે તારી આજ્ઞામાં છું; સોમપુત્ર, જે ઇચ્છા હોય તે મને કહો, હું તે પ્રમાણે કરું.'
તસ્યાસ્તદદ્ભુતપ્રખ્યં શ્રુત્વા હર્ષમુપાગતઃ । સ વૈ કામી સહ તયા રેમે ચન્દ્રમસઃ સુતઃ ।। ૭.૮૯.
એના અદ્ભુત શબ્દો સાંભળીને, તે આનંદથી ભરાઈ ગયો; પછી ચંદ્રપુત્રે એના સાથે આનંદ માણ્યો.
બુધસ્ય માધવો માસસ્તામિલાં રુચિરાનનામ્ । ગતો રમયતો ઽત્યર્થં ક્ષણવત્તસ્ય કામિનઃ ।। ૭.૮૯.
બુધને માટે મધુનો મહિનો વિતી ગયો, કારણ કે સુંદર મુખવાળી ઇલા સાથેનો સમય એમને એટલો આનંદદાયક લાગ્યો કે આખો મહિનો એક પળ જેવો જ વીતી ગયો.
અથ માસે તુ સમ્પૂર્ણે પૂર્ણેન્દુસદૃશાનનઃ । પ્રજાપતિસુતઃ શ્રીમાઞ્છયને પ્રત્યબુધ્યત ।। ૭.૮૯.
પછી જ્યારે મહિનો પૂરો થયો, ત્યારે પૂર્ણચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવતો, પ્રજાપતિનો તેજસ્વી પુત્ર પોતાના શયનપથ પર જાગ્યો.
સો ઽપશ્યત્સોમજં તત્ર તપન્તં સલિલાશયે । ઊર્ધ્વબાહું નિરાલમ્બં તં રાજા પ્રત્યભાષત ।। ૭.૮૯.
ત્યાં તેણે ચમકતા, હાથ ઉપર ઉંચા રાખી, પાણીમાં એકલા ઊભેલા સોમપુત્રને જોયા; અને રાજાએ તેને પુછ્યું.
ભગવન્પર્વતં દુર્ગં પ્રવિષ્ટો ઽસ્મિ સહાનુગઃ । ન ચ પશ્યામિ તત્સૈન્યં ક્વ નુ તે મામકા ગતાઃ ।। ૭.૮૯.
હે મહાનુભાવ, હું મારા સહયોગીઓ સાથે આ દુર્ગમ પર્વતમાં પ્રવેશ્યો હતો, પણ હવે મારી સેનાને ક્યાંય નથી દેખાતી; મારા લોકો ક્યાં ગયા?
તચ્છ્રુત્વા તસ્ય રાજર્ષેર્નષ્ટસઞ્જ્ઞસ્ય ભાષિતમ્ । પ્રત્યુવાચ શુભં વાક્યં સાન્ત્વયન્પરયા ગિરા ।। ૭.૮૯.
તે રાજર્ષિનું શોકભર્યું વચન સાંભળીને, તેણે ખૂબ જ સૌમ્ય અને શાંતવનાપૂર્વક શબ્દો કહ્યા.
અશ્મવર્ષેણ મહતા ભૃત્યાસ્તે વિનિપાતિતાઃ । ત્વં ચાશ્રમપદે સુપ્તો વાતવર્ષભયાર્દિતઃ ।। ૭.૮૯.
મોટા ગોળાવર્ષાથી તમારા સેવકો નષ્ટ થયા છે, અને તમે પવન અને વરસાદના દુઃખથી આશ્રમમાં સુઈ ગયા હતા.
સમાશ્વસિહિ ભદ્રં તે નિર્ભયો વિગતજ્વરઃ । ફલમૂલાશનો વીર નિવસેહ યથાસુખમ્ ।। ૭.૮૯.
હવે શાંત થાઓ, તમારું કલ્યાણ થાય, નિર્ભય અને નિરાશંક રહો; હે વીર, અહીં ફળ અને મૂળ ખાઈને તમારી ઈચ્છા પ્રમાણે રહો.
સ રાજા તેન વાક્યેન પ્રત્યાશ્વસ્તો મહામતિઃ । પ્રત્યુવાચ તતો વાક્યં દીનો ભૃત્યક્ષયાદ્ ભૃશમ્ ।। ૭.૮૯.
આ શબ્દોથી ધીરજ પામેલા મહામતિ રાજાએ, પોતાના સેવકોના વિનાશથી દુઃખી થઈ, પછી દુઃખભર્યા સ્વરે ઉત્તર આપ્યો.
ત્યક્ષ્યામ્યહં સ્વકં રાજ્યં નાહં ભૃત્યૈર્વિનાકૃતઃ । વર્તયેયં ક્ષણં બ્રહ્મન્સમનુજ્ઞાતુમર્હસિ ।। ૭.૮૯.
હું મારું રાજ્ય છોડી દઈશ; હું મારા સેવકો વિના એક ક્ષણ પણ જીવી શકતો નથી. હે બ્રાહ્મણ, કૃપા કરીને મને અનુમતિ આપો.
સુતો ધર્મપરો બ્રહ્મઞ્જ્યેષ્ઠો મમ મહાયશાઃ । શશબિન્દુરિતિ ખ્યાતઃ સ મે રાજ્યં પ્રપત્સ્યતે ।। ૭.૮૯.
હે બ્રાહ્મણ, મારા ધર્મનિષ્ઠ, મહાપ્રસિદ્ધ અને જેષ્ઠ પુત્ર શશબિંદુ છે; એ જ મારા રાજ્યનો વારસદાર થશે.
ન હિ શક્ષ્યામ્યહં હિત્વા ભૃત્યદારાન્સુખાન્વિતાન્ । પ્રતિવક્તું મહાતેજઃ કિઞ્ચિદપ્યશુભં વચઃ ।। ૭.૮૯.
હું મારા પ્રિય સેવકો અને પત્નીઓ છોડીને, હે મહાતેજસ્વી, એક પણ કઠોર શબ્દ બોલી શકતો નથી.