તયોસ્તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા કૌતૂહલસમન્વિતમ્ । કથયામાસ કાકુત્સ્થસ્તસ્ય રાજ્ઞો યથાગતમ્ ।। ૭.૮૮.
તેમના ઉત્સુક વચનો સાંભળી, કાકુત્થ્સ રામે એ રાજાની કથા જેમ બની તેમ કહેવી શરૂ કરી.
તમેવ પ્રથમં માસં સ્ત્રીભૂતા લોકસુન્દરી । તાભિઃ પરિવૃતા સ્ત્રીભિર્યે ચ પૂર્વપદાનુગાઃ ।। ૭.૮૮.
પ્રથમ મહિનો, ઇલા લોકસુંદર સ્ત્રી બની, પોતાના સાથે રહેલી સ્ત્રીઓ અને પૂર્વે જોડાયેલી સ્ત્રીઓ સાથે રહી.
તત્કાનનં વિગાહ્વાશુ વિજહ્રે લોકસુન્દરી । દ્રુમગુલ્મલતાકીર્ણં પદ્ભ્યાં પદ્મદલેક્ષણા ।। ૭.૮૮.
પદ્મ જેવી આંખોવાળી લોકસુંદર ઇલાએ પગે ચાલીને વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને વેલીઓથી ભરેલા એ વનમાં આનંદપૂર્વક વિહાર કર્યો.
વાહનાનિ ચ સર્વાણિ સા ત્યક્ત્વા વૈ સમન્તતઃ । પર્વતાભોગવિવરે તસ્મિન્રેમે ઇલા તદા ।। ૭.૮૮.
એ વખતે ઇલાએ પોતાના બધા વાહનો છોડી દીધા અને એ સ્થળના પર્વતગહ્વરમાં આરામ કર્યો.
અથ તસ્મિન્વનોદ્દેશે પર્વતસ્યાવિદૂરતઃ । સરઃ સુરુચિરપ્રખ્યં નાનાપક્ષિગણૈર્યુતમ્ ।। ૭.૮૮.
પછી એ વનમાં, પર્વતથી થોડું દૂર, અનેક પ્રકારના પક્ષીઓથી ભરેલું, રત્ન જેવું તેજસ્વી સરોવર હતું.
દદર્શ સા ત્વિલા તસ્મિન્બુધં સોમસુતં તદા । જ્વલન્તં સ્વેન વપુષા પૂર્ણસોમમિવોદિતમ્ ।। ૭.૮૮.
ત્યાં ઇલાએ ચંદ્રપુત્ર બુધને જોયા, જે પોતાના તેજથી પ્રકાશિત થતા, આકાશમાં ઊગેલા પૂર્ણચંદ્ર જેવા લાગતા.
તપન્તં ચ તપસ્તીવ્રમમ્ભોમધ્યે દુરાસદમ્ । યશસ્કરં કામકરં કારુણ્યે પર્યવસ્થિતમ્ ।। ૭.૮૮.
બુધ એ સમયે જળમધ્યે કઠિન તપ કરી રહ્યા હતા, જેમને નજીક જવું મુશ્કેલ હતું, જે યશ અને ઇચ્છા પૂરી કરતા અને દયાળુ સ્વભાવ ધરાવતા હતા.
સા તં જલાશયં સર્વં ક્ષોભયામાસ વિસ્મિતા । સહગૈઃ પૂર્વપુરુષૈઃ સ્ત્રીભૂતૈ રઘુનન્દન ।। ૭.૮૮.
રઘુવંશી, આશ્ચર્યચકિત ઇલાએ પોતાની સાથે રહેલી સ્ત્રીઓ સાથે એ આખું સરોવર હલાવી દીધું.
બુધસ્તુ તાં સમીક્ષ્યૈવ કામબાણવશં ગતઃ । નોપલેભે તદા ઽ ઽત્માનં સઞ્ચચાલ તદા ઽ ઽમ્ભસિ ।। ૭.૮૮.
બુધે જ્યારે ઇલાને જોયા, ત્યારે કામના બાણથી વિહ્વળ થઈ ગયા; એ સમયે પોતાનો સંયમ ગુમાવી બેઠા અને જળમાં કંપી ઉઠ્યા.
ઇલાં નિરીક્ષમાણસ્તુ ત્રૈલોક્યાભ્યધિકાં શુભામ્ । ચિન્તાં સમભ્યતિક્રામત્ કા ન્વિયં દેવતાધિકા ।। ૭.૮૮.
ત્રણે લોક કરતાં વધુ સુંદર ઇલાને નિહાળી, બુધના મનમાં વિચાર આવ્યો: 'આ કોણ છે, જે દેવીઓ કરતાં પણ વધુ સુંદર છે?'
ન દેવીષુ ન નાગીષુ નાસુરીષ્વપ્સરઃસુ ચ । દૃષ્ટપૂર્વા મયા કાચિદ્રૂપેણાનેન શોભિતા ।। ૭.૮૮.
દેવી, નાગકન્યા, અસુરકન્યા કે અપ્સરાઓમાં, આવી સુંદરતા ધરાવતી કોઈને મેં પહેલા ક્યારેય જોયી નથી.
સદૃશીયં મમ ભવેદ્યદિ નાન્યપરિગ્રહઃ । ઇતિ બુદ્ધિં સમાસ્થાય જલાત્કૂલમુપાગમત્ ।। ૭.૮૮.
'જો એ બીજી કોઈની પત્ની ન હોય તો મારી યોગ્ય સાથી બની શકે,' એમ વિચારીને, તેણે પાણીમાંથી કિનારે પગ મૂક્યો.
આશ્રમં સમુપાગમ્ય તતસ્તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ । શબ્દાપયત ધર્માત્મા તાશ્ચૈનં ચ વવન્દિરે ।। ૭.૮૮.
પછી આશ્રમ પાસે પહોંચીને, એ ઉત્તમ સ્ત્રીઓએ પોતાનું હાજર હોવું અવાજથી જણાવી દીધું અને ધર્મનિષ્ઠ બુધને સૌએ આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
સ તાઃ પપ્રચ્છ ધર્માત્મા કસ્યૈષા લોકસુન્દરી । કિમર્થમાગતા ચૈવ સર્વમાખ્યાત મા ચિરમ્ ।। ૭.૮૮.
પછી એ ધર્મપ્રિયે સ્ત્રીઓને પૂછ્યું: 'આ લોકસુંદર સ્ત્રી કોની છે? તમે અહીં કયા હેતુથી આવી છો? બધું જલ્દી મને કહો.'
શુભં તુ તસ્ય તદ્વાક્યં મધુરં મધુરાક્ષરમ્ । શ્રુત્વા સ્ત્રિયશ્ચ તાઃ સર્વા ઊચુર્મધુરયા ગિરા ।। ૭.૮૮.
તેણીનું શુભ અને મધુર બોલવું સાંભળીને, બધી સ્ત્રીઓએ પણ મીઠા શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
અસ્માકમેષા સુશ્રોણી પ્રભુત્વે વર્તતે સદા । અપતિઃ કાનનાન્તેષુ સહાસ્માભિશ્ચરત્યસૌ ।। ૭.૮૮.
'આ સુંદર નિતંબવાળી અમારાં વશમાં રહે છે; એ અમારે સાથે જંગલકાંઠે વિના પતિ ભટકે છે.'
તદ્વાક્યમવ્યક્તપદં તાસાં સ્ત્રીણાં નિશમ્ય ચ । વિદ્યામાવર્તનીં પુણ્યામાવર્તયત સ દ્વિજઃ ।। ૭.૮૮.
એ સ્ત્રીઓના સ્પષ્ટ ન બોલાયેલા શબ્દો સાંભળીને, એ દ્વિજે પવિત્ર વિદ્યા ઉચ્ચારી.
સો ઽર્થં વિદિત્વા સકલં તસ્ય રાજ્ઞો યથાગતમ્ । સર્વા એવ સ્ત્રિયસ્તાશ્ચ બભાષે મુનિપુઙ્ગવઃ ।। ૭.૮૮.
પછી જે રીતે એ રાજાને બધું બન્યું હતું એ જાણીને, મહાન ઋષીએ બધી સ્ત્રીઓને સંબોધી.
અત્ર કિમ્પુરુષીર્ભૂત્વા શૈલરોધસિ વત્સ્યથ । આવાસસ્તુ ગિરાવસ્મિઞ્છીઘ્રમેવ વિધીયતામ્ ।। ૭.૮૮.
'આપણે અહીં કિમ્પુરુષી બનીને પર્વતની ઢાળ પર વસવું; આ પહાડ પર જલ્દી નિવાસ બનાવો.'
મૂલપત્રફલૈઃ સર્વા વર્તયિષ્યથ નિત્યદા । સ્ત્રિયઃ કિમ્પુરુષાન્નામ ભર્તઽન્સમુપલપ્સ્યથ ।। ૭.૮૮.
'તમે હમેશાં મૂળ, પાંદડા અને ફળથી જીવન જીવશો; કિમ્પુરુષી નામે ઓળખાવતી સ્ત્રીઓ તરીકે પતિ પણ મળશે.'
તાઃ શ્રુત્વા સોમપુત્રસ્ય વાચં કિમ્પુરુષીકૃતાઃ । ઉપાસાઞ્ચક્રિરે શૈલં વધ્વસ્તા બહુલાસ્તદા ।। ૭.૮૮.
સોમપુત્રના શબ્દો સાંભળીને, કિમ્પુરુષી બનેલી એ સ્ત્રીઓ પર્વત પર વિખૂટા થઈ વસવા લાગી.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽષ્ટાશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહાન ઋષિ વાલ્મીકી રચિત શ્રીમદ્ રામાયણના ઉત્તરકાંડનો અઠ્ઠાસીમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
શ્રુત્વા કિમ્પુરુષોત્પત્તિં લક્ષ્મણો ભરતસ્તદા । આશ્ચર્યમિતિ ચાબ્રૂતામુભૌ રામં જનેશ્વરમ્ ।। ૭.૮૯.
કિમ્પુરુષોની ઉત્પત્તિ સાંભળીને, લક્ષ્મણ અને ભરતે રામને કહ્યું: 'આ તો અદ્ભુત છે.'
અથ રામઃ કથામેતાં ભૂય એવ મહાયશાઃ । કથયામાસ ધર્માત્મા પ્રજાપતિસુતસ્ય વૈ ।। ૭.૮૯.
પછી મહાયશસ્વી અને ધર્મનિષ્ઠ રામે ફરીથી પ્રજાપતિપુત્રની આ વાર્તા કહેવાનું શરૂ કર્યું.
સર્વાસ્તા વિદ્રુતા દૃષ્ટ્વા કિન્નરીર્ઋષિસત્તમઃ । ઉવાચ રૂપસમ્પન્નાં તાં સ્ત્રિયં પ્રહસન્નિવ ।। ૭.૮૯.
બધી કિન્નરીઓ ભાગી ગઈ ત્યારે શ્રેષ્ઠ ઋષિએ મીઠી હાસ્ય સાથે સુંદર સ્ત્રીને કહ્યું.
સોમસ્યાહં સુદયિતઃ સુતઃ સુરુચિરાનને । ભજસ્વ માં વરારોહે ભક્ત્યા સ્નિગ્ધેન ચક્ષુષા ।। ૭.૮૯.
'સુંદર ચહેરાવાળી, હું સોમનો પ્રિય પુત્ર છું; સુશોભિત ભુજાવાળી, ભક્તિ અને પ્રેમથી મને સ્વીકાર.'
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શૂન્યે સ્વજનવર્જિતે । ઇલા સુરુચિરપ્રખ્યં પ્રત્યુવાચ મહાગ્રહમ્ ।। ૭.૮૯.
એના શબ્દો સાંભળીને, પોતાના લોકો વિના એકાંતમાં, ચાંદની જેવી તેજસ્વી ઇલાએ મહાન ઋષિને જવાબ આપ્યો.
અહં કામચરી સૌમ્ય તવાસ્મિ વશવર્તિની । પ્રશાધિ માં સોમસુત યથેચ્છસિ તથા કુરુ ।। ૭.૮૯.
'મૃદુભાષી, હું મનની ઈચ્છા મુજબ વર્તી શકું છું અને હવે તારી આજ્ઞામાં છું; સોમપુત્ર, જે ઇચ્છા હોય તે મને કહો, હું તે પ્રમાણે કરું.'
તસ્યાસ્તદદ્ભુતપ્રખ્યં શ્રુત્વા હર્ષમુપાગતઃ । સ વૈ કામી સહ તયા રેમે ચન્દ્રમસઃ સુતઃ ।। ૭.૮૯.
એના અદ્ભુત શબ્દો સાંભળીને, તે આનંદથી ભરાઈ ગયો; પછી ચંદ્રપુત્રે એના સાથે આનંદ માણ્યો.
બુધસ્ય માધવો માસસ્તામિલાં રુચિરાનનામ્ । ગતો રમયતો ઽત્યર્થં ક્ષણવત્તસ્ય કામિનઃ ।। ૭.૮૯.
બુધને માટે મધુનો મહિનો વિતી ગયો, કારણ કે સુંદર મુખવાળી ઇલા સાથેનો સમય એમને એટલો આનંદદાયક લાગ્યો કે આખો મહિનો એક પળ જેવો જ વીતી ગયો.