અર્ધસ્ય દેવો વરદો વરાર્ધસ્ય તવ હ્યહમ્ । તસ્માદર્ધં ગૃહાણ ત્વં સ્ત્રીપુંસોર્યાવદિચ્છસિ ।। ૭.૮૭.
ભગવાન તારા અડધા ભાગ માટે વરદાન આપનાર છે અને હું તારા બીજાં અડધા ભાગ માટે; તેથી, તું જે અડધો ભાગ ઇચ્છે, પુરુષ કે સ્ત્રી, તે લઈ લે.
તદદ્ભુતતરં શ્રુત્વા દેવ્યા વરમનુત્તમમ્ । સમ્પ્રહૃષ્ટમના ભૂત્વા રાજા વાક્યમથાબ્રવીત્ ।। ૭.૮૭.
દેવીનું એ અદ્દભુત અને શ્રેષ્ઠ વરદાન સાંભળીને રાજા આનંદથી ભરાઈ ગયો અને પછી એમ બોલ્યો.
યદિ દેવિ પ્રસન્ના મે રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ । માસં સ્ત્રીત્વમુપાસિત્વા માસં સ્યાં પુરુષઃ પુનઃ ।। ૭.૮૭.
હે દેવી, જો તું મારા પર પ્રસન્ન હોય, પૃથ્વી પર અનન્ય રૂપવાળી, તો મને એક મહિનો સ્ત્રી અને પછી એક મહિનો પુરૂષ થવાની કૃપા કર.
ઈપ્સિતં તસ્ય વિજ્ઞાય દેવી સુરુચિરાનના । પ્રત્યુવાચ શુભં વાક્યમેવમેવ ભવિષ્યતિ ।। ૭.૮૭.
તેના ઇચ્છાને જાણી, સુંદર ચહેરાવાળી દેવીએ શુભ વચન કહ્યાં: 'જેમ તમે ઈચ્છો છો, તેમ જ થશે.'
રાજન્પુરુષભૂતસ્ત્વં સ્ત્રીભાવં ન સ્મરિષ્યસિ । સ્ત્રીભૂતશ્ચ પરં માસં ન સ્મરિષ્યસિ પૌરુષમ્ ।। ૭.૮૭.
રાજા, જ્યારે તમે પુરૂષ રૂપે રહેશો ત્યારે સ્ત્રીભાવ યાદ નહીં આવે; અને જ્યારે એક મહિનો સ્ત્રી રૂપે રહેશો ત્યારે પુરૂષભાવ યાદ નહીં આવે.
એવં સ રાજા પુરુષો માસં ભૂત્વાથ કાર્દમિઃ । ત્રૈલોક્યસુન્દરી નારી માસમેકમિલા ઽભવત્ ।। ૭.૮૭.
આ રીતે, રાજા એક મહિનો પુરૂષ રહ્યા અને પછી, કાર્દમના વંશજ, એક મહિનો માટે ત્રણેય લોકમાં સર્વેમાં સુંદર સ્ત્રી બન્યા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે સપ્તાશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો સત્તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
તાં કથામિલસમ્બદ્ધાં રામેણ સમુદીરિતામ્ । લક્ષ્મણો ભરતશ્ચૈવ શ્રુત્વા પરમવિસ્મિતૌ ।। ૭.૮૮.
રામે ઇલાની કથા કહેલી સાંભળી, લક્ષ્મણ અને ભરત બંને અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા.
તૌ રામં પ્રાઞ્જલી ભૂત્વા તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ । વિસ્તરં તસ્ય ભાવસ્ય તદા પપ્રચ્છતુઃ પુનઃ ।। ૭.૮૮.
બન્ને ભાઈઓએ હાથ જોડીને મહાત્મા રાજા રામ પાસે ફરીથી એ ઘટનાની વિગતવાર વાત પૂછવી શરૂ કરી.
કથં સ રાજા સ્ત્રીભૂતો વર્તયામાસ દુર્ગતિઃ । પુરુષઃ સ યદા ભૂતઃ કાં વૃત્તિં વર્તયત્યસૌ ।। ૭.૮૮.
એ રાજા જ્યારે સ્ત્રી બન્યા ત્યારે કેવી રીતે દુઃખ સહન કર્યું? અને જ્યારે પુરૂષ બન્યા ત્યારે કેવી રીતે જીવન વિતાવ્યું?
તયોસ્તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા કૌતૂહલસમન્વિતમ્ । કથયામાસ કાકુત્સ્થસ્તસ્ય રાજ્ઞો યથાગતમ્ ।। ૭.૮૮.
તેમના ઉત્સુક વચનો સાંભળી, કાકુત્થ્સ રામે એ રાજાની કથા જેમ બની તેમ કહેવી શરૂ કરી.
તમેવ પ્રથમં માસં સ્ત્રીભૂતા લોકસુન્દરી । તાભિઃ પરિવૃતા સ્ત્રીભિર્યે ચ પૂર્વપદાનુગાઃ ।। ૭.૮૮.
પ્રથમ મહિનો, ઇલા લોકસુંદર સ્ત્રી બની, પોતાના સાથે રહેલી સ્ત્રીઓ અને પૂર્વે જોડાયેલી સ્ત્રીઓ સાથે રહી.
તત્કાનનં વિગાહ્વાશુ વિજહ્રે લોકસુન્દરી । દ્રુમગુલ્મલતાકીર્ણં પદ્ભ્યાં પદ્મદલેક્ષણા ।। ૭.૮૮.
પદ્મ જેવી આંખોવાળી લોકસુંદર ઇલાએ પગે ચાલીને વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને વેલીઓથી ભરેલા એ વનમાં આનંદપૂર્વક વિહાર કર્યો.
વાહનાનિ ચ સર્વાણિ સા ત્યક્ત્વા વૈ સમન્તતઃ । પર્વતાભોગવિવરે તસ્મિન્રેમે ઇલા તદા ।। ૭.૮૮.
એ વખતે ઇલાએ પોતાના બધા વાહનો છોડી દીધા અને એ સ્થળના પર્વતગહ્વરમાં આરામ કર્યો.
અથ તસ્મિન્વનોદ્દેશે પર્વતસ્યાવિદૂરતઃ । સરઃ સુરુચિરપ્રખ્યં નાનાપક્ષિગણૈર્યુતમ્ ।। ૭.૮૮.
પછી એ વનમાં, પર્વતથી થોડું દૂર, અનેક પ્રકારના પક્ષીઓથી ભરેલું, રત્ન જેવું તેજસ્વી સરોવર હતું.
દદર્શ સા ત્વિલા તસ્મિન્બુધં સોમસુતં તદા । જ્વલન્તં સ્વેન વપુષા પૂર્ણસોમમિવોદિતમ્ ।। ૭.૮૮.
ત્યાં ઇલાએ ચંદ્રપુત્ર બુધને જોયા, જે પોતાના તેજથી પ્રકાશિત થતા, આકાશમાં ઊગેલા પૂર્ણચંદ્ર જેવા લાગતા.
તપન્તં ચ તપસ્તીવ્રમમ્ભોમધ્યે દુરાસદમ્ । યશસ્કરં કામકરં કારુણ્યે પર્યવસ્થિતમ્ ।। ૭.૮૮.
બુધ એ સમયે જળમધ્યે કઠિન તપ કરી રહ્યા હતા, જેમને નજીક જવું મુશ્કેલ હતું, જે યશ અને ઇચ્છા પૂરી કરતા અને દયાળુ સ્વભાવ ધરાવતા હતા.
સા તં જલાશયં સર્વં ક્ષોભયામાસ વિસ્મિતા । સહગૈઃ પૂર્વપુરુષૈઃ સ્ત્રીભૂતૈ રઘુનન્દન ।। ૭.૮૮.
રઘુવંશી, આશ્ચર્યચકિત ઇલાએ પોતાની સાથે રહેલી સ્ત્રીઓ સાથે એ આખું સરોવર હલાવી દીધું.
બુધસ્તુ તાં સમીક્ષ્યૈવ કામબાણવશં ગતઃ । નોપલેભે તદા ઽ ઽત્માનં સઞ્ચચાલ તદા ઽ ઽમ્ભસિ ।। ૭.૮૮.
બુધે જ્યારે ઇલાને જોયા, ત્યારે કામના બાણથી વિહ્વળ થઈ ગયા; એ સમયે પોતાનો સંયમ ગુમાવી બેઠા અને જળમાં કંપી ઉઠ્યા.
ઇલાં નિરીક્ષમાણસ્તુ ત્રૈલોક્યાભ્યધિકાં શુભામ્ । ચિન્તાં સમભ્યતિક્રામત્ કા ન્વિયં દેવતાધિકા ।। ૭.૮૮.
ત્રણે લોક કરતાં વધુ સુંદર ઇલાને નિહાળી, બુધના મનમાં વિચાર આવ્યો: 'આ કોણ છે, જે દેવીઓ કરતાં પણ વધુ સુંદર છે?'
ન દેવીષુ ન નાગીષુ નાસુરીષ્વપ્સરઃસુ ચ । દૃષ્ટપૂર્વા મયા કાચિદ્રૂપેણાનેન શોભિતા ।। ૭.૮૮.
દેવી, નાગકન્યા, અસુરકન્યા કે અપ્સરાઓમાં, આવી સુંદરતા ધરાવતી કોઈને મેં પહેલા ક્યારેય જોયી નથી.
સદૃશીયં મમ ભવેદ્યદિ નાન્યપરિગ્રહઃ । ઇતિ બુદ્ધિં સમાસ્થાય જલાત્કૂલમુપાગમત્ ।। ૭.૮૮.
'જો એ બીજી કોઈની પત્ની ન હોય તો મારી યોગ્ય સાથી બની શકે,' એમ વિચારીને, તેણે પાણીમાંથી કિનારે પગ મૂક્યો.
આશ્રમં સમુપાગમ્ય તતસ્તાઃ પ્રમદોત્તમાઃ । શબ્દાપયત ધર્માત્મા તાશ્ચૈનં ચ વવન્દિરે ।। ૭.૮૮.
પછી આશ્રમ પાસે પહોંચીને, એ ઉત્તમ સ્ત્રીઓએ પોતાનું હાજર હોવું અવાજથી જણાવી દીધું અને ધર્મનિષ્ઠ બુધને સૌએ આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
સ તાઃ પપ્રચ્છ ધર્માત્મા કસ્યૈષા લોકસુન્દરી । કિમર્થમાગતા ચૈવ સર્વમાખ્યાત મા ચિરમ્ ।। ૭.૮૮.
પછી એ ધર્મપ્રિયે સ્ત્રીઓને પૂછ્યું: 'આ લોકસુંદર સ્ત્રી કોની છે? તમે અહીં કયા હેતુથી આવી છો? બધું જલ્દી મને કહો.'
શુભં તુ તસ્ય તદ્વાક્યં મધુરં મધુરાક્ષરમ્ । શ્રુત્વા સ્ત્રિયશ્ચ તાઃ સર્વા ઊચુર્મધુરયા ગિરા ।। ૭.૮૮.
તેણીનું શુભ અને મધુર બોલવું સાંભળીને, બધી સ્ત્રીઓએ પણ મીઠા શબ્દોમાં જવાબ આપ્યો.
અસ્માકમેષા સુશ્રોણી પ્રભુત્વે વર્તતે સદા । અપતિઃ કાનનાન્તેષુ સહાસ્માભિશ્ચરત્યસૌ ।। ૭.૮૮.
'આ સુંદર નિતંબવાળી અમારાં વશમાં રહે છે; એ અમારે સાથે જંગલકાંઠે વિના પતિ ભટકે છે.'
તદ્વાક્યમવ્યક્તપદં તાસાં સ્ત્રીણાં નિશમ્ય ચ । વિદ્યામાવર્તનીં પુણ્યામાવર્તયત સ દ્વિજઃ ।। ૭.૮૮.
એ સ્ત્રીઓના સ્પષ્ટ ન બોલાયેલા શબ્દો સાંભળીને, એ દ્વિજે પવિત્ર વિદ્યા ઉચ્ચારી.
સો ઽર્થં વિદિત્વા સકલં તસ્ય રાજ્ઞો યથાગતમ્ । સર્વા એવ સ્ત્રિયસ્તાશ્ચ બભાષે મુનિપુઙ્ગવઃ ।। ૭.૮૮.
પછી જે રીતે એ રાજાને બધું બન્યું હતું એ જાણીને, મહાન ઋષીએ બધી સ્ત્રીઓને સંબોધી.
અત્ર કિમ્પુરુષીર્ભૂત્વા શૈલરોધસિ વત્સ્યથ । આવાસસ્તુ ગિરાવસ્મિઞ્છીઘ્રમેવ વિધીયતામ્ ।। ૭.૮૮.
'આપણે અહીં કિમ્પુરુષી બનીને પર્વતની ઢાળ પર વસવું; આ પહાડ પર જલ્દી નિવાસ બનાવો.'
મૂલપત્રફલૈઃ સર્વા વર્તયિષ્યથ નિત્યદા । સ્ત્રિયઃ કિમ્પુરુષાન્નામ ભર્તઽન્સમુપલપ્સ્યથ ।। ૭.૮૮.
'તમે હમેશાં મૂળ, પાંદડા અને ફળથી જીવન જીવશો; કિમ્પુરુષી નામે ઓળખાવતી સ્ત્રીઓ તરીકે પતિ પણ મળશે.'