સ રાજા પૃથિવીં સર્વાં વશે કૃત્વા સુધાર્મિકઃ । રાજ્યં ચૈવ નરવ્યાઘ્ર પુત્રવત્પર્યપાલયત્ ।। ૭.૮૭.
એ ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ, હે પુરુષસિંહ, આખી પૃથ્વીને પોતાના વશમાં કરી, રાજ્યને પુત્રની જેમ સંભાળ્યું.
સુરૈશ્ચ પરમોદારૈર્દૈતેયૈશ્ચ મહાધનૈઃ । નાગરાક્ષસગન્ધર્વૈર્યક્ષૈશ્ચ સુમહાત્મભિઃ ।। ૭.૮૭.
તેમને હંમેશા દયાળુ દેવતાઓ, ધનવાન દૈત્ય, અને મહાન નાગ, રાક્ષસ, ગંધર્વ તથા યક્ષો માન આપતા.
પૂજ્યતે નિત્યશઃ સૌમ્ય ભયાર્તૈ રઘુનન્દન । અબિભ્યંશ્ચ ત્રયો લોકાઃ સરોષસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭.૮૭.
હે સૌમ્ય, રઘુકુળના વંશજ, તેમને ભયગ્રસ્ત લોકો સતત પૂજતા અને જ્યારે એ મહાત્મા ગુસ્સે થાતાં ત્યારે ત્રણેય લોકોએ ડર અનુભવ્યો.
સ રાજા તાદૃશો હ્યાસીદ્ધર્મે વીર્યે ચ નિષ્ઠિતઃ । બુદ્ધ્યા ચ પરમોદારો બાહ્લીકેશો મહાયશાઃ ।। ૭.૮૭.
એ બાહ્લિકના મહાપ્રતિષ્ઠિત રાજા ધર્મ અને પરાક્રમમાં સ્થિર હતા અને બુદ્ધિમાં પણ અત્યંત ઉદાર હતા.
સ પ્રચક્રે મહાબાહુર્મૃગયાં રુચિરે વને । ચૈત્રે મનોરમે માસિ સભૃત્યબલવાહનઃ ।। ૭.૮૭.
એ મહાબાહુ રાજા ચૈત્રના મનોહર મહિનામાં પોતાના સેવકો, સેના અને રથ સાથે સુંદર વનમાં શિકારે નીકળ્યા.
પ્રજઘ્ને ચ નૃપો ઽરણ્યે મૃગાઞ્છતસહસ્રશઃ । હત્વૈવ તૃપ્તિર્નાભૂચ્ચ રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭.૮૭.
અરણે રાજાએ લાખો પ્રાણીઓનો શિકાર કર્યો, છતાં એ મહાન આત્માવાળા રાજાને એમાં સંતોષ મળ્યો નહીં.
નાનામૃગાણામયુતં વધ્યમાનં મહાત્મના । યત્ર જાતો માહાસેનસ્તં દેશમુપચક્રમે ।। ૭.૮૭.
જ્યાં એ મહાન આત્માવાળા રાજા અનેક જાતના પ્રાણીઓનો વધ કરતો હતો, ત્યાં જ કાર્તિકેય જન્મ્યા અને એ પ્રદેશમાં આવ્યા.
તસ્મિન્પ્રદેશે દેવેશ શૈલરાજસુતાં હરઃ । રમયામાસ દુર્ધર્ષઃ સર્વૈરનુચરૈઃ સહ ।। ૭.૮૭.
એ પ્રદેશમાં, દેવોના સ્વામી, અપરાજિત હરએ પોતાના તમામ અનુયાયીઓ સાથે પર્વતરાજની પુત્રી સાથે આનંદ કર્યો.
કૃત્વા સ્ત્રીરૂપમાત્માનમુમેશો ગોપતિધ્વજઃ । દેવ્યાઃ પ્રિયચિકીર્ષુઃ સંસ્તસ્મિન્પર્વતનિર્ઝરે ।। ૭.૮૭.
એ પર્વતની ખીણમાં, ઉમાના પતિએ, દેવીને પ્રસન્ન કરવા માટે, પોતે સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું.
યે તુ તત્ર વનોદ્દેશે સત્ત્વાઃ પુરુષવાદિનઃ । વૃક્ષાઃ પુરુષનામાનસ્તે ઽભવન્ સ્ત્રીજનાસ્તદા ।। ૭.૮૭.
એ વનમાં જે જીવાતો મનુષ્ય જેવી બોલતી હતી અને જે વૃક્ષો મનુષ્યના નામવાળા હતા, એ બધા એ સમયે સ્ત્રી બની ગયા.
યચ્ચ કિઞ્ચન તત્સર્વં નારીસઞ્જ્ઞં બભૂવ હ । એતસ્મિન્નન્તરે રાજા સ ઇલઃ કર્દમાત્મજઃ । નિઘ્નન્મૃગસહસ્રાણિ તં દેશમુપચક્રમે ।। ૭.૮૭.
અને ત્યાં જે કંઈ હતું, એ બધું સ્ત્રીરૂપે દેખાવા લાગ્યું; એ જ સમયે, કાર્દમપુત્ર રાજા ઇલાએ હજારો પ્રાણીઓનો શિકાર કરતા એ પ્રદેશમાં પ્રવેશ કર્યો.
સ દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીકૃતં સર્વં સવ્યાલમૃગપક્ષકમ્ । આત્મનં સ્ત્રીકૃતં ચૈવ સાનુગં રઘુનન્દન ।। ૭.૮૭.
રઘુવંશી, જ્યારે રાજાએ જોયું કે બધું—even જંગલી પ્રાણી અને પક્ષીઓ—સ્ત્રી બની ગયા છે અને પોતે તથા પોતાનો સમૂહ પણ સ્ત્રી બની ગયા છે—
તસ્ય દુઃખં મહચ્ચાસીદ્દૃષ્ટ્વા ઽ ઽત્માનં તથાગતમ્ । ઉમાપતેશ્ચ તત્કર્મ જ્ઞાત્વા ત્રાસમુપાગમત્ ।। ૭.૮૭.
તો પોતાને એ રીતે બદલાઈ ગયેલા જોઈને રાજાને ખૂબ દુઃખ થયું; અને ઉમાપતિનું એ કાર્ય છે એ જાણીને તે ડરી ગયો.
તતો દેવં મહાત્માનં શિતિકણ્ઠં કપર્દિનમ્ । જગામ શરણં રાજા સભૃત્યબલવાહનઃ ।। ૭.૮૭.
પછી રાજાએ પોતાના સેવકો, સૈન્ય અને વાહનો સાથે મહાન આત્માવાળા, જટાધારી, નીલકંઠ ભગવાનને શરણ લીધા.
તતઃ પ્રહસ્ય વરદઃ સહ દેવ્યા મહેશ્વરઃ । પ્રજાપતિસુતં વાક્યમુવાચ વરદઃ સ્વયમ્ ।। ૭.૮૭.
પછી દેવીએ સાથે રહેલા મહાદેવે હસતાં હસતાં, પ્રજાપતિપુત્રને પોતે જ વરદાન આપતાં, એમ કહ્યું.
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ રાજર્ષે કાર્દમેય મહાબલ । પુરુષત્વમૃતે સૌમ્ય વરં વરય સુવ્રત ।। ૭.૮૭.
ઉઠો, ઊઠો, રાજર્ષિ કાર્દમપુત્ર, મહાબલી! પુરુષત્વ સિવાય બીજું કોઈ પણ વરદાન માંગો, હે સૌમ્ય અને સત્યનિષ્ઠ.
તતઃ સ રાજા દુઃખાર્તઃ પ્રત્યાખ્યાતો મહાત્મના । ન ચ જગ્રાહ સ્ત્રીભૂતો વરમન્યં સુરોત્તમાત્ ।। ૭.૮૭.
પછી એ રાજા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો અને મહાન આત્માએ એને ઈનકાર કર્યો; સ્ત્રીરૂપે થયા પછી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ પાસેથી બીજું કોઈ વરદાન તેણે સ્વીકાર્યું નહીં.
તતઃ શોકેન મહતા શૈલરાજસુતાં નૃપઃ । પ્રણિપત્ય હ્યુમાં દેવીં સર્વેણૈવાન્તરાત્મના ।। ૭.૮૭.
પછી ભારે દુઃખથી વ્યથિત રાજાએ પોતાના આખા મનથી પર્વતપુત્રી ઉમાદેવીને વંદન કર્યું.
ઈશે વરાણાં વરદે લોકાનામસિ ભામિની । અમોઘદર્શને દેવી ભજ સૌમ્યેન ચક્ષુષા ।। ૭.૮૭.
હે તેજસ્વિ, વરદાન આપનારી, વરદાનમાં શ્રેષ્ઠ, તું બધા લોકોની સ્વામિની છે; હે અમોઘ દૃષ્ટિ ધરાવતી દેવી, કૃપા કરીને મને સૌમ્ય દૃષ્ટિથી જો.
હૃદ્ગતં તસ્ય રાજર્ષેર્વિજ્ઞાય હરસન્નિધૌ । પ્રત્યુવાચ શુભં વાક્યં દેવી રુદ્રસ્ય સંમતા ।। ૭.૮૭.
દેવીયે પોતાના હૃદયમાં રાજર્ષિના ઈચ્છા જાણી, હરાની હાજરીમાં, રુદ્રપ્રિય દેવી શુભ વચન બોલી.
અર્ધસ્ય દેવો વરદો વરાર્ધસ્ય તવ હ્યહમ્ । તસ્માદર્ધં ગૃહાણ ત્વં સ્ત્રીપુંસોર્યાવદિચ્છસિ ।। ૭.૮૭.
ભગવાન તારા અડધા ભાગ માટે વરદાન આપનાર છે અને હું તારા બીજાં અડધા ભાગ માટે; તેથી, તું જે અડધો ભાગ ઇચ્છે, પુરુષ કે સ્ત્રી, તે લઈ લે.
તદદ્ભુતતરં શ્રુત્વા દેવ્યા વરમનુત્તમમ્ । સમ્પ્રહૃષ્ટમના ભૂત્વા રાજા વાક્યમથાબ્રવીત્ ।। ૭.૮૭.
દેવીનું એ અદ્દભુત અને શ્રેષ્ઠ વરદાન સાંભળીને રાજા આનંદથી ભરાઈ ગયો અને પછી એમ બોલ્યો.
યદિ દેવિ પ્રસન્ના મે રૂપેણાપ્રતિમા ભુવિ । માસં સ્ત્રીત્વમુપાસિત્વા માસં સ્યાં પુરુષઃ પુનઃ ।। ૭.૮૭.
હે દેવી, જો તું મારા પર પ્રસન્ન હોય, પૃથ્વી પર અનન્ય રૂપવાળી, તો મને એક મહિનો સ્ત્રી અને પછી એક મહિનો પુરૂષ થવાની કૃપા કર.
ઈપ્સિતં તસ્ય વિજ્ઞાય દેવી સુરુચિરાનના । પ્રત્યુવાચ શુભં વાક્યમેવમેવ ભવિષ્યતિ ।। ૭.૮૭.
તેના ઇચ્છાને જાણી, સુંદર ચહેરાવાળી દેવીએ શુભ વચન કહ્યાં: 'જેમ તમે ઈચ્છો છો, તેમ જ થશે.'
રાજન્પુરુષભૂતસ્ત્વં સ્ત્રીભાવં ન સ્મરિષ્યસિ । સ્ત્રીભૂતશ્ચ પરં માસં ન સ્મરિષ્યસિ પૌરુષમ્ ।। ૭.૮૭.
રાજા, જ્યારે તમે પુરૂષ રૂપે રહેશો ત્યારે સ્ત્રીભાવ યાદ નહીં આવે; અને જ્યારે એક મહિનો સ્ત્રી રૂપે રહેશો ત્યારે પુરૂષભાવ યાદ નહીં આવે.
એવં સ રાજા પુરુષો માસં ભૂત્વાથ કાર્દમિઃ । ત્રૈલોક્યસુન્દરી નારી માસમેકમિલા ઽભવત્ ।। ૭.૮૭.
આ રીતે, રાજા એક મહિનો પુરૂષ રહ્યા અને પછી, કાર્દમના વંશજ, એક મહિનો માટે ત્રણેય લોકમાં સર્વેમાં સુંદર સ્ત્રી બન્યા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે સપ્તાશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો સત્તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
તાં કથામિલસમ્બદ્ધાં રામેણ સમુદીરિતામ્ । લક્ષ્મણો ભરતશ્ચૈવ શ્રુત્વા પરમવિસ્મિતૌ ।। ૭.૮૮.
રામે ઇલાની કથા કહેલી સાંભળી, લક્ષ્મણ અને ભરત બંને અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા.
તૌ રામં પ્રાઞ્જલી ભૂત્વા તસ્ય રાજ્ઞો મહાત્મનઃ । વિસ્તરં તસ્ય ભાવસ્ય તદા પપ્રચ્છતુઃ પુનઃ ।। ૭.૮૮.
બન્ને ભાઈઓએ હાથ જોડીને મહાત્મા રાજા રામ પાસે ફરીથી એ ઘટનાની વિગતવાર વાત પૂછવી શરૂ કરી.
કથં સ રાજા સ્ત્રીભૂતો વર્તયામાસ દુર્ગતિઃ । પુરુષઃ સ યદા ભૂતઃ કાં વૃત્તિં વર્તયત્યસૌ ।। ૭.૮૮.
એ રાજા જ્યારે સ્ત્રી બન્યા ત્યારે કેવી રીતે દુઃખ સહન કર્યું? અને જ્યારે પુરૂષ બન્યા ત્યારે કેવી રીતે જીવન વિતાવ્યું?