હન્તારો બ્રાહ્મણાન્યે તુ મૃષાપૂર્વમદૂષકાન્ । તાંશ્ચતુર્થેન ભાગેન સંશ્રયિષ્યે સુરર્ષભાઃ ।। ૭.૮૬.
દેવોમાં શ્રેષ્ઠો, મારા ચોથા ભાગથી હું એવા લોકોમાં આશ્રય લઉં છું, જેમણે પહેલાં કદી પાપ ન કર્યું હોય પણ પછી બ્રાહ્મણહત્યા કરી હોય.
પ્રત્યૂચુસ્તાં તતો દેવા યથા વદસિ દુર્વસે । તથા ભવતુ તત્સર્વં સાધયસ્વ યદીપ્સિતમ્ ।। ૭.૮૬.
પછી દેવોએ કહ્યું: 'દુર્વાસા, તમે જે કહ્યું તે જ થાઓ. તમે જે ઇચ્છો તે પૂર્ણ કરો.'
તતઃ પ્રીત્યા ઽન્વિતા દેવાઃ સહસ્રાક્ષં વવન્દિરે । વિજ્વરઃ સ ચ પૂતાત્મા વાસવઃ સમપદ્યત ।। ૭.૮૬.
પછી ખુશીથી ભરાયેલા દેવોએ હજારો આંખો ધરાવનારને વંદન કર્યું; અને ઇન્દ્રનો તાવ ઉતરી ગયો, તેમનું મન શુદ્ધ થયું અને તેઓ પૂર્વવત્ થયા.
પ્રશાન્તં ચ જગત્સર્વં સહસ્રાક્ષે પ્રતિષ્ઠિતે । યજ્ઞં ચાદ્ભુતસઙ્કાશં તદા શક્રો ઽભ્યપૂજયત્ ।। ૭.૮૬.
જ્યારે હજારો આંખો ધરાવનાર ઇન્દ્ર સ્થિર થયા, ત્યારે આખું જગત શાંત થયું; અને પછી શક્રે તે અદ્ભુત યજ્ઞનું પૂજન કર્યું.
ઈદૃશો હ્યશ્વમેધસ્ય પ્રસાદો રઘુનન્દન । યજસ્વ સુમહાભાગ હયમેધેન પાર્થિવ ।। ૭.૮૬.
રઘુવંશના આનંદ, અશ્વમેધ યજ્ઞની કૃપા આવી જ છે; હે સૌભાગ્યશાળી રાજા, તમે અશ્વમેધ યજ્ઞ કરો.
ઇતિ લક્ષ્મણવાક્યમુત્તમં નૃપતિરતીવ મનોહરં મહાત્મા । પરિતોષમવાપ હૃષ્ટચેતા નિશમય્યેન્દ્રસમાનવિક્રમૌજાઃ ।। ૭.૮૬.
લક્ષ્મણના ઉત્તમ અને ખૂબ મનોહર વચનો સાંભળી, મહાત્મા રાજા, જેમની પરાક્રમ અને તાકાત ઇન્દ્ર જેટલી હતી, તેઓ આનંદ અને સંતોષથી ભરાયા.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ષડશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે શ્રીમદ્ રામાયણના વાલ્મીકિ રચિત શ્રીમદ્ ઉત્તરકાંડનો છ્યાસીમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
તચ્છ્રુત્વા લક્ષ્મણેનોક્તં વાક્યં વાક્યવિશારદઃ । પ્રત્યુવાચ મહાતેજાઃ પ્રહસન્રાઘવો વચઃ ।। ૭.૮૭.
લક્ષ્મણે કહેલા વચનો સાંભળી, વાક્યવિદ્ અને તેજસ્વી રાઘવ હસતાં જવાબ આપ્યો.
એવમેવ નરશ્રેષ્ઠ યથા વદસિ લક્ષ્મણ । વૃત્રઘાતમશેષેણ વાજિમેધફલં ચ યત્ ।। ૭.૮૭.
હા, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ લક્ષ્મણ, તમે જે કહ્યો તે સાચું છે; અશ્વમેધ યજ્ઞનું ફળ ખરેખર વૃત્રવધ જેટલું જ છે.
શ્રૂયતે હિ પુરા સૌમ્ય કર્દમસ્ય પ્રજાપતેઃ । પુત્રો બાહ્લીશ્વરઃ શ્રીમાનિલો નામ મહાશયાઃ ।। ૭.૮૭.
હે સૌમ્ય, એવું સાંભળવામાં આવે છે કે પ્રાચીનકાળે કર્દમ પ્રજાપતિના પુત્ર અને બાહ્લિકના રાજા, મહાન અને વિખ્યાત અનિલ જન્મ્યા હતા.
સ રાજા પૃથિવીં સર્વાં વશે કૃત્વા સુધાર્મિકઃ । રાજ્યં ચૈવ નરવ્યાઘ્ર પુત્રવત્પર્યપાલયત્ ।। ૭.૮૭.
એ ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ, હે પુરુષસિંહ, આખી પૃથ્વીને પોતાના વશમાં કરી, રાજ્યને પુત્રની જેમ સંભાળ્યું.
સુરૈશ્ચ પરમોદારૈર્દૈતેયૈશ્ચ મહાધનૈઃ । નાગરાક્ષસગન્ધર્વૈર્યક્ષૈશ્ચ સુમહાત્મભિઃ ।। ૭.૮૭.
તેમને હંમેશા દયાળુ દેવતાઓ, ધનવાન દૈત્ય, અને મહાન નાગ, રાક્ષસ, ગંધર્વ તથા યક્ષો માન આપતા.
પૂજ્યતે નિત્યશઃ સૌમ્ય ભયાર્તૈ રઘુનન્દન । અબિભ્યંશ્ચ ત્રયો લોકાઃ સરોષસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭.૮૭.
હે સૌમ્ય, રઘુકુળના વંશજ, તેમને ભયગ્રસ્ત લોકો સતત પૂજતા અને જ્યારે એ મહાત્મા ગુસ્સે થાતાં ત્યારે ત્રણેય લોકોએ ડર અનુભવ્યો.
સ રાજા તાદૃશો હ્યાસીદ્ધર્મે વીર્યે ચ નિષ્ઠિતઃ । બુદ્ધ્યા ચ પરમોદારો બાહ્લીકેશો મહાયશાઃ ।। ૭.૮૭.
એ બાહ્લિકના મહાપ્રતિષ્ઠિત રાજા ધર્મ અને પરાક્રમમાં સ્થિર હતા અને બુદ્ધિમાં પણ અત્યંત ઉદાર હતા.
સ પ્રચક્રે મહાબાહુર્મૃગયાં રુચિરે વને । ચૈત્રે મનોરમે માસિ સભૃત્યબલવાહનઃ ।। ૭.૮૭.
એ મહાબાહુ રાજા ચૈત્રના મનોહર મહિનામાં પોતાના સેવકો, સેના અને રથ સાથે સુંદર વનમાં શિકારે નીકળ્યા.
પ્રજઘ્ને ચ નૃપો ઽરણ્યે મૃગાઞ્છતસહસ્રશઃ । હત્વૈવ તૃપ્તિર્નાભૂચ્ચ રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।। ૭.૮૭.
અરણે રાજાએ લાખો પ્રાણીઓનો શિકાર કર્યો, છતાં એ મહાન આત્માવાળા રાજાને એમાં સંતોષ મળ્યો નહીં.
નાનામૃગાણામયુતં વધ્યમાનં મહાત્મના । યત્ર જાતો માહાસેનસ્તં દેશમુપચક્રમે ।। ૭.૮૭.
જ્યાં એ મહાન આત્માવાળા રાજા અનેક જાતના પ્રાણીઓનો વધ કરતો હતો, ત્યાં જ કાર્તિકેય જન્મ્યા અને એ પ્રદેશમાં આવ્યા.
તસ્મિન્પ્રદેશે દેવેશ શૈલરાજસુતાં હરઃ । રમયામાસ દુર્ધર્ષઃ સર્વૈરનુચરૈઃ સહ ।। ૭.૮૭.
એ પ્રદેશમાં, દેવોના સ્વામી, અપરાજિત હરએ પોતાના તમામ અનુયાયીઓ સાથે પર્વતરાજની પુત્રી સાથે આનંદ કર્યો.
કૃત્વા સ્ત્રીરૂપમાત્માનમુમેશો ગોપતિધ્વજઃ । દેવ્યાઃ પ્રિયચિકીર્ષુઃ સંસ્તસ્મિન્પર્વતનિર્ઝરે ।। ૭.૮૭.
એ પર્વતની ખીણમાં, ઉમાના પતિએ, દેવીને પ્રસન્ન કરવા માટે, પોતે સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું.
યે તુ તત્ર વનોદ્દેશે સત્ત્વાઃ પુરુષવાદિનઃ । વૃક્ષાઃ પુરુષનામાનસ્તે ઽભવન્ સ્ત્રીજનાસ્તદા ।। ૭.૮૭.
એ વનમાં જે જીવાતો મનુષ્ય જેવી બોલતી હતી અને જે વૃક્ષો મનુષ્યના નામવાળા હતા, એ બધા એ સમયે સ્ત્રી બની ગયા.
યચ્ચ કિઞ્ચન તત્સર્વં નારીસઞ્જ્ઞં બભૂવ હ । એતસ્મિન્નન્તરે રાજા સ ઇલઃ કર્દમાત્મજઃ । નિઘ્નન્મૃગસહસ્રાણિ તં દેશમુપચક્રમે ।। ૭.૮૭.
અને ત્યાં જે કંઈ હતું, એ બધું સ્ત્રીરૂપે દેખાવા લાગ્યું; એ જ સમયે, કાર્દમપુત્ર રાજા ઇલાએ હજારો પ્રાણીઓનો શિકાર કરતા એ પ્રદેશમાં પ્રવેશ કર્યો.
સ દૃષ્ટ્વા સ્ત્રીકૃતં સર્વં સવ્યાલમૃગપક્ષકમ્ । આત્મનં સ્ત્રીકૃતં ચૈવ સાનુગં રઘુનન્દન ।। ૭.૮૭.
રઘુવંશી, જ્યારે રાજાએ જોયું કે બધું—even જંગલી પ્રાણી અને પક્ષીઓ—સ્ત્રી બની ગયા છે અને પોતે તથા પોતાનો સમૂહ પણ સ્ત્રી બની ગયા છે—
તસ્ય દુઃખં મહચ્ચાસીદ્દૃષ્ટ્વા ઽ ઽત્માનં તથાગતમ્ । ઉમાપતેશ્ચ તત્કર્મ જ્ઞાત્વા ત્રાસમુપાગમત્ ।। ૭.૮૭.
તો પોતાને એ રીતે બદલાઈ ગયેલા જોઈને રાજાને ખૂબ દુઃખ થયું; અને ઉમાપતિનું એ કાર્ય છે એ જાણીને તે ડરી ગયો.
તતો દેવં મહાત્માનં શિતિકણ્ઠં કપર્દિનમ્ । જગામ શરણં રાજા સભૃત્યબલવાહનઃ ।। ૭.૮૭.
પછી રાજાએ પોતાના સેવકો, સૈન્ય અને વાહનો સાથે મહાન આત્માવાળા, જટાધારી, નીલકંઠ ભગવાનને શરણ લીધા.
તતઃ પ્રહસ્ય વરદઃ સહ દેવ્યા મહેશ્વરઃ । પ્રજાપતિસુતં વાક્યમુવાચ વરદઃ સ્વયમ્ ।। ૭.૮૭.
પછી દેવીએ સાથે રહેલા મહાદેવે હસતાં હસતાં, પ્રજાપતિપુત્રને પોતે જ વરદાન આપતાં, એમ કહ્યું.
ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ રાજર્ષે કાર્દમેય મહાબલ । પુરુષત્વમૃતે સૌમ્ય વરં વરય સુવ્રત ।। ૭.૮૭.
ઉઠો, ઊઠો, રાજર્ષિ કાર્દમપુત્ર, મહાબલી! પુરુષત્વ સિવાય બીજું કોઈ પણ વરદાન માંગો, હે સૌમ્ય અને સત્યનિષ્ઠ.
તતઃ સ રાજા દુઃખાર્તઃ પ્રત્યાખ્યાતો મહાત્મના । ન ચ જગ્રાહ સ્ત્રીભૂતો વરમન્યં સુરોત્તમાત્ ।। ૭.૮૭.
પછી એ રાજા દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ ગયો અને મહાન આત્માએ એને ઈનકાર કર્યો; સ્ત્રીરૂપે થયા પછી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ પાસેથી બીજું કોઈ વરદાન તેણે સ્વીકાર્યું નહીં.
તતઃ શોકેન મહતા શૈલરાજસુતાં નૃપઃ । પ્રણિપત્ય હ્યુમાં દેવીં સર્વેણૈવાન્તરાત્મના ।। ૭.૮૭.
પછી ભારે દુઃખથી વ્યથિત રાજાએ પોતાના આખા મનથી પર્વતપુત્રી ઉમાદેવીને વંદન કર્યું.
ઈશે વરાણાં વરદે લોકાનામસિ ભામિની । અમોઘદર્શને દેવી ભજ સૌમ્યેન ચક્ષુષા ।। ૭.૮૭.
હે તેજસ્વિ, વરદાન આપનારી, વરદાનમાં શ્રેષ્ઠ, તું બધા લોકોની સ્વામિની છે; હે અમોઘ દૃષ્ટિ ધરાવતી દેવી, કૃપા કરીને મને સૌમ્ય દૃષ્ટિથી જો.
હૃદ્ગતં તસ્ય રાજર્ષેર્વિજ્ઞાય હરસન્નિધૌ । પ્રત્યુવાચ શુભં વાક્યં દેવી રુદ્રસ્ય સંમતા ।। ૭.૮૭.
દેવીયે પોતાના હૃદયમાં રાજર્ષિના ઈચ્છા જાણી, હરાની હાજરીમાં, રુદ્રપ્રિય દેવી શુભ વચન બોલી.