ભદ્રં તે ઽસ્તુ ગમિષ્યામો વૃત્રાસુરવધૈષિણઃ । ભજસ્વ પરમોદાર વાસવં સ્વેન તેજસા ।। ૭.૮૫.
'તમને શુભતા મળે! હવે અમે વૃત્રાસુરના વધની ઇચ્છાથી જઈએ છીએ. હે મહાદયાળુ, તમારું તેજ વાસવને આપો.'
તતઃ સર્વે મહાત્માનઃ સહસ્રાક્ષપુરોગમાઃ । તદારણ્યમુપાક્રામન્યત્ર વૃત્રો મહાસુરઃ ।। ૭.૮૫.
પછી બધા મહાત્મા દેવતાઓ, સહસ્રાક્ષના નેતૃત્વમાં, ત્યાં ગયા જ્યાં મહાસુર વૃત્ર અરણ્યમાં હતો.
તે પશ્યંસ્તેજસા ભૂતં તપ્યન્તમસુરોત્તમમ્ । પિબન્તમિવ લોકાંસ્ત્રીન્નિર્દહન્તમિવામ્બરમ્ ।। ૭.૮૫.
ત્યાં તેમણે તેજથી પ્રજ્વલિત એવા અસુરશ્રેષ્ઠને જોયો, જે ત્રણે લોકને પી જાય છે અને આકાશને દહન કરે છે એમ લાગતું હતું.
દૃષ્ટ્વૈવ ચાસુરશ્રેષ્ઠં દેવાસ્ત્રાસમુપાગમન્ । કથમેનં વધિષ્યામઃ કથં ન સ્યાત્પરાજયઃ ।। ૭.૮૫.
એ અસુરશ્રેષ્ઠને જોઈને દેવતાઓ ડરી ગયા: 'હું એને કેમ મારી શકીશું? અને આપણો પરાજય કેવી રીતે ટાળી શકાય?'
તેષાં ચિન્તયતાં તત્ર સહસ્રાક્ષઃ પુરન્દરઃ । વજ્રં પ્રગૃહ્ય પાણિભ્યાં પ્રાહિણોદ્વૃત્રમૂર્ધનિ ।। ૭.૮૫.
જ્યારે તેઓ એમ વિચારી રહ્યા હતા ત્યારે સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રે પોતાના બે હાથમાં વજ્ર પકડીને વૃત્રના માથા પર ફેંકી દીધો.
કાલાગ્નિનેવ ઘોરેણ તપ્તેનૈવ મહાર્ચિષા । પતતા વૃત્રશિરસા જગત્ऺત્રાસમુપાગમત્ ।। ૭.૮૫.
તે પ્રજ્વલિત અને ભયાનક વજ્ર, જેમ કે પ્રલયકાળની અગ્નિ, વૃત્રના માથા પર પડતાં આખું જગત ભયથી કંપી ઉઠ્યું.
અસમ્ભાવ્યં વધં તસ્ય વૃત્રસ્ય વિબુધાધિપઃ । ચિન્તયાનો જગામાશુ લોકસ્યાન્તં મહાયશાઃ ।। ૭.૮૫.
વૃત્રનો વધ અશક્ય છે એમ વિચારતાં વિખ્યાત દેવરાજે તરત જ જગતના અંતની ચિંતામાં ત્યાંથી ચાલ્યા ગયા.
તમિન્દ્રં બ્રહ્મહત્યા ઽ ઽશુ ગચ્છન્તમનુગચ્છતિ । અપતચ્ચાસ્ય ગાત્રેષુ તમિન્દ્રં દુઃખમાવિશત્ ।। ૭.૮૫.
જેમ ઇન્દ્ર બ્રહ્મહત્યાના પાપથી પીડાઈને ભાગી રહ્યા હતા, એ પાપ એમના શરીર પર આવી પડ્યું અને ઇન્દ્ર દુઃખમાં ગરકાવ થયા.
હતારયઃ પ્રનષ્ટેન્દ્રા દેવાઃ સાગ્નિપુરોગમાઃ । વિષ્ણું ત્રિભુવનેશાનં મુહુર્મુહુરપૂજયન્ ।। ૭.૮૫.
શત્રુ માર્યા ગયા અને ઇન્દ્ર અદૃશ્ય થયા પછી, અગ્નિઆદિ દેવતાઓ વારંવાર ત્રિલોકનાથ વિષ્ણુની પૂજા કરતા રહ્યા.
ત્વં ગતિઃ પરમેશાન પૂર્વજો જગતઃ પિતા । રક્ષાર્થં સર્વભૂતાનાં વિષ્ણુત્વમુપજગ્મિવાન્ ।। ૭.૮૫.
હે પરમેશ્વર, તમે જ સર્વજીવનાં આશ્રય અને જગતના પિતાશ્રી છો. બધાં જીવોની રક્ષા માટે તમે વિષ્ણુરૂપ ધારણ કર્યું છે.
હતશ્ચાયં ત્વયા વૃત્રો બ્રહ્મહત્યા ચ વાસવમ્ । બાધતે સુરશાર્દૂલ મોક્ષં તસ્યા વિનિર્દિશ ।। ૭.૮૫.
હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તમે વૃત્રને સંહાર્યો છે, પણ હવે વાસવને બ્રહ્મહત્યાનો દોષ પીડે છે. કૃપા કરીને તેને મુક્તિનો માર્ગ બતાવો.
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવાનાં વિષ્ણુરબ્રવીત્ । મામેવ યજતાં શક્રઃ પાવયિષ્યામિ વજ્રિણમ્ ।। ૭.૮૫.
દેવતાઓના આ વચન સાંભળીને વિષ્ણુએ કહ્યું: 'શક્રે મારી પૂજા કરે તો હું વજ્રધારીને શુદ્ધ કરી દઈશ.'
પુણ્યેન હયમેધેન મામિષ્ટ્વા પાકશાસનઃ । પુનરેષ્યતિ દેવાનામિન્દ્રત્વમકુતોભયમ્ ।। ૭.૮૫.
પાકશાસન જો પુણ્યમય અશ્વમેઘ યજ્ઞથી મારી આરાધના કરશે, તો તે નિર્ભય થઈને ફરીથી દેવતાઓમાં ઇન્દ્રપદ પામશે.
એવં સન્દિશ્ય તાં વાણીં દેવાનામમૃતોપમામ્ । જગામ વિષ્ણુર્દેવેશઃ સ્તૂયમાનસ્ત્રિવિષ્ટપમ્ ।। ૭.૮૫.
આ રીતે અમૃતસમાન વાણી કહીને દેવોના દેવ વિષ્ણુ, સૌ દ્વારા સ્તુતિ થતો, સ્વર્ગ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે પઞ્ચાશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકિ રચિત પવિત્ર અને પ્રાચીન રામાયણના ઉત્તરકાંડનો પચાસમો અધ્યાય પૂર્ણ થયો.
તદા વૃત્રવધં સર્વમખિલેન સ લક્ષ્મણઃ । કથયિત્વા નરશ્રેષ્ઠઃ કથાશેષં પ્રચક્રમે ।। ૭.૮૬.
પછી, વૃત્રવધની સમગ્ર વાત લક્ષ્મણ સાથે કહી, તે શ્રેષ્ઠ પુરુષે આગળની કથા કહેવાનું શરૂ કર્યું.
તતો હતે મહાવીર્યે વૃત્રે દેવભયઙ્કરે । બ્રહ્મહત્યાવૃતઃ શક્રઃ સઞ્જ્ઞાં લેભે ન વૃત્રહા ।। ૭.૮૬.
પછી, મહાવીર અને ભયાનક વૃત્રના સંહાર પછી, ઇન્દ્ર બ્રહ્મહત્યાના દોષથી ઘેરાઈ ગયો અને તેને સંજ્ઞાન ન રહ્યું.
સો ઽન્તમાશ્રિત્ય લોકાનાં નષ્ટસઞ્જ્ઞો વિચેતનઃ । કાલં તત્રાવસત્કઞ્ચિદ્વેષ્ટમાન ઇવોરગઃ ।। ૭.૮૬.
તે પછી, સંજ્ઞાન ગુમાવી બેઠેલો ઇન્દ્ર જગતના અંતમાં જઈ, અજગર જેવો પોતાને વાળી, થોડો સમય ત્યાં રહ્યો.
અથ નષ્ટે સહસ્રાક્ષે ઉદ્વિગ્નમભવજ્જગત્ । ભૂમિશ્ચ ધ્વસ્તસઙ્કાશા નિઃસ્નેહા શુષ્કકાનના ।। ૭.૮૬.
પછી, સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્ર ગુમ થઈ જતા, આખું જગત ચિંતિત થયું; ધરતીની કાંતિ ઓછી થઈ ગઈ અને જંગલો સુકાઈ ગયા.
નિઃસ્રોતસશ્ચ તે સર્વે તુ હ્રદાશ્ચ સરિતસ્તથા । સઙ્ક્ષોભશ્ચૈવ સત્ત્વાનામનાવૃષ્ટિકૃતો ઽભવત્ ।। ૭.૮૬.
બધાં સરોવર અને નદીઓમાં પાણીનો પ્રવાહ બંધ થઈ ગયો અને વરસાદ ન પડવાથી સર્વ જીવોમાં ઉથલપાથલ મચી ગઈ.
ક્ષીયમાણે તુ લોકે ઽસ્મિન્સમ્ભ્રાન્તમનસઃ સુરાઃ । યદુક્તં વિષ્ણુના પૂર્વં તં યજ્ઞં સમુપાનયન્ ।। ૭.૮૬.
જ્યારે આખું જગત ક્ષીણ થવા લાગ્યું અને દેવતાઓ ગભરાઈ ગયા, ત્યારે વિષ્ણુએ પહેલાં જે યજ્ઞ કહેલો હતો, તે તૈયાર કર્યો.
તતઃ સર્વે સુરગણાઃ સોપાધ્યાયાઃ સહર્ષિભિઃ । તં દેશં સમુપાજગ્મુર્યત્રેન્દ્રો ભયમોહિતઃ ।। ૭.૮૬.
પછી બધા દેવતાઓ, તેમના ગુરુઓ અને ઋષિઓ સાથે, એ સ્થળે પહોંચ્યા જ્યાં ઇન્દ્ર ભયથી વ્યાકુળ હતો.
તે તુ દૃષ્ટ્વા સહસ્રાક્ષમાવૃતં બ્રહ્મહત્યયા । તં પુરસ્કૃત્ય દેવેશમશ્વમેધમુપાક્રમન્ ।। ૭.૮૬.
તેમણે બ્રહ્મહત્યાના દોષથી ઘેરાયેલા સહસ્રનેત્ર ઇન્દ્રને જોયો અને દેવેશને આગળ રાખી અશ્વમેઘ યજ્ઞ શરૂ કર્યો.
તતો ઽશ્વમેધઃ સુમહાન્મહેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ । વવૃધે બ્રહ્મહત્યયાઃ પાવનાર્થં નરેશ્વર ।। ૭.૮૬.
પછી મહાન આત્માવાળા મહેન્દ્રનો અશ્વમેઘ યજ્ઞ બ્રહ્મહત્યાના પાપને દૂર કરવા માટે ખૂબ જ તેજસ્વી બન્યો.
તતો યજ્ઞે સમાપ્તે તુ બ્રહ્મહત્યા મહાત્મનઃ । અભિગમ્યાબ્રવીદ્વાક્યં ક્વ મે સ્થાનં વિધાસ્યથ ।। ૭.૮૬.
પછી, યજ્ઞ પૂર્ણ થતાં, બ્રહ્મહત્યાનો દોષ મહાત્માને મળ્યો અને પૂછ્યું: 'હવે તમે મને કયા સ્થાન આપશો?'
તે તામૂચુસ્તદા દેવાસ્તુષ્ટાઃ પ્રીતિસમન્વિતાઃ । ચતુર્ધા વિભજાત્માનમાત્મનૈવ દુરાસદે ।। ૭.૮૬.
ત્યારે પ્રસન્ન અને આનંદિત દેવોએ કહ્યું: 'હે દુર્ગમ, તું પોતે જ પોતાને ચાર ભાગે વહેંચી દે.'
દેવાનાં ભાષિતં શ્રુત્વા બ્રહ્મહત્યા મહાત્મનામ્ । સન્નિધૌ સ્થાનમન્યત્ર વરયામાસ દુર્વસા ।। ૭.૮૬.
દેવતાઓના આ વચન સાંભળીને, બ્રહ્મહત્યાનો દોષ મહાન આત્માઓની હાજરીમાં, હે દુર્વાસા, પોતાનું સ્થાન બીજે પસંદ કર્યું.
એકેનાંશેન વત્સ્યામિ પૂર્ણોદાસુ નદીષુ વૈ । ચતુરો વાર્ષિકાન્માસાન્દર્પઘ્ની કામવારિણી ।। ૭.૮૬.
હું મારા એક ભાગથી શુદ્ધ પાણીથી ભરેલી નદીઓમાં, વર્ષના ચાર મહિના, જે ઋતુમાં અભિમાન ઓગળી જાય છે અને મનગમતું પાણી મળે છે, ત્યાં નિવાસ કરીશ.
ભૂમ્યામહં સર્વકાલમેકેનાંશેન સર્વદા । વસિષ્યામિ ન સન્દેહઃ સત્યેનૈતદ્બ્રવીમિ વઃ ।। ૭.૮૬.
મારા બીજાં ભાગથી હું સદા સર્વકાળ ધરા પર રહીશ; આમાં કોઈ શંકા નથી—હું તમને સાચું કહું છું.
યો ઽયમંશસ્તૃતીયો મે સ્ત્રીષુ યૌવનશાલિષુ । ત્રિરાત્રં દર્પપૂર્ણાસુ વશિષ્યે દર્પઘાતિની ।। ૭.૮૬.
મારો ત્રીજો ભાગ યુવાન સ્ત્રીઓમાં, જ્યારે તેઓ અભિમાનથી ભરાયેલી હોય, ત્યારે ત્રણ રાત સુધી રહેશે અને તેમના ગર્વને ઓગાળશે.