નાવજ્ઞેયશ્ચ ભૂતાનાં ન ચ કાલવશાનુગઃ। એવં શ્રેષ્ઠૈર્ગુણૈર્યુક્તઃ પ્રજાનાં પાર્થિવાત્મજઃ
કોઈ જીવ પણ તેને અવગણતો નથી, અને સમયની અસરથી પણ અપ્રભાવિત છે; આવા શ્રેષ્ઠ ગુણોથી સજ્જ રાજપુત્ર છે.
સમ્મતસ્ત્રિષુ લોકેષુ વસુધાયાઃ ક્ષમાગુણૈઃ। બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતેસ્તુલ્યો વીર્યે ચાપિ શચીપતેઃ
ત્રણે લોકમાં ક્ષમાના ગુણથી ધરતી જેવી માન્યતા ધરાવે છે; બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન અને શક્તિમાં શચીપતિ સમાન છે.
તથા સર્વપ્રજાકાન્તૈઃ પ્રીતિસંજનનૈઃ પિતુઃ। ગુણૈર્વિરુરુચે રામો દીપ્તઃ સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ
સર્વ લોકો અને પિતાને પ્રિય એવા ગુણોથી રામા તેજસ્વી રીતે ઝળહળે છે, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી.
તમેવંવૃત્તસમ્પન્નમપ્રધૃષ્યપરાક્રમમ્। લોકનાથોપમં નાથમકામયત મેદિની
એના વર્તન અને પરાક્રમ અપરાજેય છે, લોકના અધિપતિ સમાન; ધરતી પણ તેને પોતાના રક્ષક તરીકે ઇચ્છે છે.
એતૈસ્તુ બહુભિર્યુક્તં ગુણૈરનુપમૈઃ સુતમ્। દૃષ્ટ્વા દશરથો રાજા ચક્રે ચિન્તાં પરંતપઃ
આવા અનેક અદ્વિતીય ગુણોથી સજ્જ પુત્રને જોઈને, દશરથ રાજા, દુશ્મનોને હરાવનાર, ઊંડા વિચારમાં ડૂબી ગયા.
અથ રાજ્ઞો બભૂવૈવ વૃદ્ધસ્ય ચિરજીવિનઃ। પ્રીતિરેષા કથં રામો રાજા સ્યાન્મયિ જીવતિ
પછી, વૃદ્ધ અને લાંબા જીવન ધરાવનાર રાજાને વિચાર આવ્યો: હું જીવતો હોઉં ત્યારે રામા કેવી રીતે રાજા બની શકે?
એષા હ્યસ્ય પરા પ્રીતિર્હૃદિ સમ્પરિવર્તતે। કદા નામ સુતં દ્રક્ષ્યામ્યભિષિક્તમહં પ્રિયમ્
તે માટેની શ્રેષ્ઠ પ્રેમભાવ મારા હૃદયમાં સતત ફરે છે: ક્યારે હું મારા પ્રિય પુત્રને રાજા તરીકે અભિષેક કરેલો જોઈશ?
વૃદ્ધિકામો હિ લોકસ્ય સર્વભૂતાનુકમ્પકઃ। મત્તઃ પ્રિયતરો લોકે પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્
એ જગતની વૃદ્ધિ ઈચ્છે છે અને સર્વ જીવ પર દયા રાખે છે; લોકો માટે એ મારા કરતાં વધુ પ્રિય છે, વરસાદ લાવતી વાદળ જેવી.
યમશક્રસમો વીર્યે બૃહસ્પતિસમો મતૌ। મહીધરસમો ધૃત્યાં મત્તશ્ચ ગુણવત્તરઃ
શક્તિમાં યમ અને ઇન્દ્ર સમાન, બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન, ધીરજમાં પર્વત રાજા સમાન અને ગુણમાં તો મને પણ વધે છે.
મહીમહમિમાં કૃત્સ્નામધિતિષ્ઠન્તમાત્મજમ્। અનેન વયસા દૃષ્ટ્વા યથા સ્વર્ગમવાપ્નુયામ્
આ વયે મારા પુત્રને આખી ધરતી પર રાજ કરતા જોઈ શકું તો, એ મને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થવા જેવું લાગશે.
ઇત્યેવં વિવિધૈસ્તૈસ્તૈરન્યપાર્થિવદુર્લભૈઃ। શિષ્ટૈરપરિમેયૈશ્ચ લોકે લોકોત્તરૈર્ગુણૈઃ
આ રીતે, અન્ય રાજપુત્રોમાં દુર્લભ અને અપરિમિત, લોકથી પણ શ્રેષ્ઠ એવા અનેક ગુણોથી,
તં સમીક્ષ્ય તદા રાજા યુક્તં સમુદિતૈર્ગુણૈઃ। નિશ્ચિત્ય સચિવૈઃ સાર્ધં યૌવરાજ્યમમન્યત
તેને સર્વ ગુણોથી સજ્જ જોઈને, રાજાએ પોતાના મંત્રીઓ સાથે વિચાર કરી, યુવારાજ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો વિચાર કર્યો.
દિવ્યન્તરિક્ષે ભૂમૌ ચ ઘોરમુત્પાતજં ભયમ્। સંચચક્ષેઽથ મેધાવી શરીરે ચાત્મનો જરામ્
પછી બુદ્ધિશાળી રાજાએ આકાશમાં, વાયુમંડળમાં અને પૃથ્વી પર ભયજનક અશુભ સંકેતો દેખ્યા, અને પોતાના શરીરમાં વૃદ્ધાપણ પણ અનુભવ્યું.
પૂર્ણચન્દ્રાનનસ્યાથ શોકાપનુદમાત્મનઃ। લોકે રામસ્ય બુબુધે સમ્પ્રિયત્વં મહાત્મનઃ
તેને સમજાયું કે મહાન આત્મા રામ, જેના ચહેરા પૂર્ણચંદ્ર જેવા છે અને જે તેના દુઃખ દૂર કરે છે, દુનિયાના લોકોમાં ખૂબ પ્રિય છે.
આત્મનશ્ચ પ્રજાનાં ચ શ્રેયસે ચ પ્રિયેણ ચ। પ્રાપ્તે કાલે સ ધર્માત્મા ભક્ત્યા ત્વરિતવાન્ નૃપઃ
પોતાના અને પ્રજાના કલ્યાણ માટે, યોગ્ય સમયે, એ ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ ભક્તિ અને પ્રેમથી ઝડપથી કાર્ય કર્યું.
નાનાનગરવાસ્તવ્યાન્ પૃથગ્જાનપદાનપિ। સમાનિનાય મેદિન્યાં પ્રધાનાન્ પૃથિવીપતિઃ
પૃથ્વીના માલિકે વિવિધ શહેરો અને અલગ અલગ પ્રદેશોમાંથી મુખ્ય લોકો બોલાવ્યા.
તાન્ વેશ્મનાનાભરણૈર્યથાર્હં પ્રતિપૂજિતાન્। દદર્શાલંકૃતો રાજા પ્રજાપતિરિવ પ્રજાઃ
રાજા સજ્જ અને તેજસ્વી હતો, તેણે મહેમાનોને યોગ્ય સન્માન અને ભેટ આપી, જેમ પ્રજાપતિ પોતાના પ્રજાને મળતા હોય છે.
ન તુ કેકયરાજાનં જનકં વા નરાધિપઃ। ત્વરયા ચાનયામાસ પશ્ચાત્તૌ શ્રોષ્યતઃ પ્રિયમ્
પરંતુ રાજાએ ઉત્સાહમાં કેકયાના રાજા કે જનકને બોલાવ્યા નહીં, કારણ કે તેઓ પછી સુખદ સમાચાર સાંભળશે.
અથોપવિષ્ટે નૃપતૌ તસ્મિન્ પરપુરાર્દને। તતઃ પ્રવિવિશુઃ શેષા રાજાનો લોકસમ્મતાઃ
જ્યારે દુશ્મન શહેરોને જીતનાર રાજા બેઠા, ત્યારે બાકીના પ્રસિદ્ધ રાજાઓ અંદર આવ્યા.
અથ રાજવિતીર્ણેષુ વિવિધેષ્વાસનેષુ ચ। રાજાનમેવાભિમુખા નિષેદુર્નિયતા નૃપાઃ
રાજાએ વિવિધ બેઠકો વહેંચી પછી, એકત્રિત રાજાઓ શિસ્તપૂર્વક રાજાની સામે બેઠા.
સ લબ્ધમાનૈર્વિનયાન્વિતૈર્નૃપૈઃ પુરાલયૈર્જાનપદૈશ્ચ માનવૈઃ। ઉપોપવિષ્ટૈર્નૃપતિર્વૃતો બભૌ સહસ્રચક્ષુર્ભગવાનિવામરૈઃ
માન અને વિનયથી ભરેલા રાજાઓ, શહેરવાસીઓ અને ગ્રામ્ય લોકો આસપાસ બેઠા, ત્યારે રાજા સહસ્ર આંખો ધરાવનાર દેવતા જેવા તેજમાં ચમક્યા.
thumb|દ્વિતીયઃ સર્ગઃ શ્રૂયતામ્|center શ્રીમદ્વાલ્મીકિયરામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વિતીયઃ સર્ગઃ ॥૨-
આયોધ્યાકાંડનો બીજો સર્ગ છે, સાંભળો.
તતઃ પરિષદં સર્વામામન્ત્ર્ય વસુધાધિપઃ। હિતમુદ્ધર્ષણં ચૈવમુવાચ પ્રથિતં વચઃ
પછી પૃથ્વીના માલિકે આખી સભા બોલાવી, હિત અને ઉત્સાહભર્યા જાણીતા શબ્દો કહ્યું.
રાજલક્ષણયુક્તેન કાન્તેનાનુપમેન ચ। ઉવાચ રસયુક્તેન સ્વરેણ નૃપતિર્નૃપાન્
રાજાએ રાજકીય ગુણો, આકર્ષણ અને અનન્ય ગૌરવથી ભરેલી ભાવસભર અવાજમાં એકત્રિત રાજાઓને સંબોધ્યા.
વિદિતં ભવતામેતદ્ યથા મે રાજ્યમુત્તમમ્। પૂર્વકૈર્મમ રાજેન્દ્રૈઃ સુતવત્ પરિપાલિતમ્
તમને ખબર છે કે મારા પૂર્વજ રાજાઓએ આ શ્રેષ્ઠ રાજ્યને પુત્રની જેમ રક્ષ્યું છે.
સોઽહમિક્ષ્વાકુભિઃ સર્વૈર્નરેન્દ્રૈઃ પ્રતિપાલિતમ્। શ્રેયસા યોક્તુમિચ્છામિ સુખાર્હમખિલં જગત્
હું પણ ઈચ્છું છું કે ઇક્ષ્વાકુ વંશના બધા રાજાઓએ જે રીતે શાસન કર્યું છે, એ આખા જગતને શ્રેષ્ઠ સુખ અને કલ્યાણ માટે સમર્પિત કરું.
મયાપ્યાચરિતં પૂર્વૈઃ પન્થાનમનુગચ્છતા। પ્રજા નિત્યમનિદ્રેણ યથાશક્ત્યભિરક્ષિતાઃ
મારા પૂર્વજોએ જે માર્ગ બતાવ્યો, એ અનુસરીને, મેં હંમેશા મારી પ્રજાને શ્રમપૂર્વક અને નિદ્રાવિહિન રીતે રક્ષ્યા છે.
ઇદં શરીરં કૃત્સ્નસ્ય લોકસ્ય ચરતા હિતમ્। પાણ્ડુરસ્યાતપત્રસ્ય ચ્છાયાયાં જરિતં મયા
આ આખા જગતના હિત માટે પ્રયત્ન કરતા, સફેદ રાજછત્રીની છાંયામાં હું વૃદ્ધ થયો છું.
પ્રાપ્ય વર્ષસહસ્રાણિ બહૂન્યાયૂંષિ જીવતઃ। જીર્ણસ્યાસ્ય શરીરસ્ય વિશ્રાન્તિમભિરોચયે
બહુ વર્ષો સુધી જીવ્યા પછી, હવે આ શરીર થાકી ગયું છે, તેથી હું આરામ ઈચ્છું છું.
રાજપ્રભાવજુષ્ટાં ચ દુર્વહામજિતેન્દ્રિયૈઃ। પરિશ્રાન્તોઽસ્મિ લોકસ્ય ગુર્વીં ધર્મધુરં વહન્
રાજાની મહિમા ધરાવતી, પણ ઇન્દ્રિયજિત ન હોય એવા માટે ભારે અને મુશ્કેલ ધર્મની જવાબદારી ઉઠાવતા હું થાકી ગયો છું.