કર્મભિર્બહુરૂપૈશ્ચ તૈસ્તૈર્મનુસુતસ્સુતાન્ । જનયામાસ ધર્માત્મા શતં દેવસુતોપમાન્ ।। ૭.૭૯.
એ ધર્મનિષ્ઠ મનુએ વિવિધ ઉપાયો અને રૂપોથી, દેવપુત્રો સમાન સો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
તેષામવરજસ્તાત સર્વેષાં રઘુનન્દન । મૂઢશ્ચાકૃતવિદ્યશ્ચ ન શુશ્રૂષતિ પૂર્વજાન્ ।। ૭.૭૯.
હે રઘુવંશના આનંદ, એ બધા ભાઈઓમાં સૌથી નાનો મૂર્ખ અને અભણ હતો અને મોટા ભાઈઓની આજ્ઞા માનતો ન હતો.
નામ તસ્ય ચ દણ્ડેતિ પિતા ચક્રે ઽલ્પમેધસઃ । અવશ્યં દણ્ડપતનં શરીરે ઽસ્ય ભવિષ્યતિ ।। ૭.૭૯.
પિતાએ એ ઓછા બુદ્ધિવાળા પુત્રનું નામ 'દંડ' રાખ્યું, કારણ કે એના શરીર પર દંડ અવશ્ય આવશે.
અપશ્યમાનસ્તં દેશં ઘોરં પુત્રસ્ય રાઘવ । વિન્ધ્યશૈવલયોર્મધ્યે રાજ્યં પ્રાદાદરિન્દમ ।। ૭.૭૯.
રાઘવ, પોતાના પુત્ર માટે યોગ્ય પ્રદેશ ન મળતાં, દુશ્મનોના વિનાશક રાજાએ વિંધ્ય અને શૈવલ પર્વતોની વચ્ચેનું રાજ્ય પુત્રને આપી દીધું.
સ દણ્ડસ્તત્ર રાજાભૂદ્રમ્યે પર્વતરોધસિ । પુરં ચાપ્રતિમં રામ ન્યવેશયદનુત્તમમ્ ।। ૭.૭૯.
ત્યાં દંડે સુંદર પર્વતકાંઠે રાજપદ પ્રાપ્ત કર્યું અને રામ, એક અતિશય અદ્વિતીય અને ઉત્તમ નગરી સ્થાપી.
પુરસ્ય ચાકરોન્નામ મધુમન્તમિતિ પ્રભો । પુરોહિતં તૂશનસં વરયામાસ સુવ્રતમ્ ।। ૭.૭૯.
પ્રભુ, તેણે એ નગરીનું નામ મધુમંત રાખ્યું અને સદ્ગુણવંત ઉશનસને મુખ્ય પુરોહિત તરીકે પસંદ કર્યો.
એવં સ રાજા તદ્રાજ્યમકરોત્સપુરોહિતઃ । પ્રહૃષ્ટમનુજાકીર્ણં દેવરાજં યથા વૃષા ।। ૭.૭૯.
એ રીતે રાજાએ પોતાના પુરોહિત સાથે આનંદિત પ્રજાથી ભરેલું રાજ્ય ચલાવ્યું, જેમ દેવરાજ ઇન્દ્ર પોતાના વૃષભ સાથે દેવોમાં રાજ કરે છે.
તતઃ સ રાજા મનુજેન્દ્રપુત્રઃ સાર્ધં ચ તેનોશનસા તદાનીમ્ । ચકાર રાજ્યં સુમહાન્મહાત્મા શક્રો દિવીવોશનસા સમેતઃ ।। ૭.૭૯.
પછી મનુષ્યરાજના પુત્ર એ મહાન આત્માવાન રાજાએ ઉશનસ સાથે મળીને એ વિશાળ રાજ્યનું શાસન કર્યું, જેમ શક્ર સ્વર્ગમાં ઉશનસ સાથે રાજ કરે છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે એકોનશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકી રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ઉણાંનવ્વો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
એતદાખ્યાય રામાય મહર્ષિઃ કુમ્ભસમ્ભવઃ । અસ્યામેવાપરં વાક્યં કથાયામુપચક્રમે ।। ૭.૮૦.
કુંભમાંથી જન્મેલા મહર્ષિએ રામને આ વાત કહી, પછી એ જ કથામાં બીજી વાત શરૂ કરી.
તતઃ સ દણ્ડઃ કાકુત્સ્થ બહુવર્ષગણાયુતમ્ । અકરોત્તત્ર દાન્તાત્મા રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્ ।। ૭.૮૦.
પછી કાકુત્સ્થકુળના વંશજ દંડે ત્યાં દસ હજાર વર્ષો સુધી સ્વવશ રહી, રાજ્યમાંથી બધા દુષ્ટો દૂર કરી શાસન કર્યું.
અથ કાલે તુ કસ્મિંશ્ચિદ્રાજા ભાર્ગવમાશ્રમમ્ । રમણીયમુપાક્રામચ્ચૈત્રે માસિ મનોરમે ।। ૭.૮૦.
કેટલાક સમય પછી, ચૈત્ર માસના મનોહર દિવસોમાં, રાજાએ ભાર્ગવકુળના આશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો.
તત્ર ભાર્ગવકન્યાં સ રૂપેણાપ્રતિમાં ભુવિ । વિચરન્તીં વનોદ્દેશે દણ્ડો ઽપશ્યદનુત્તમામ્ ।। ૭.૮૦.
ત્યાં દંડે ધરતી પર સૌંદર્યમાં અપ્રતિમ એવી ભાર્ગવકન્યાને વનમાં વિહરતી જોઈ.
સ દૃષ્ટ્વા તાં સુદુર્મેધા અનઙ્ગશરપીડિતઃ । અભિગમ્ય સુસંવિગ્નાં કન્યાં વચનમબ્રવીત્ ।। ૭.૮૦.
એ સુંદર કન્યાને જોઈ, દુર્વિવેકી દંડ કામના તીરો વડે વ્યાકુળ થઈ, ભયભીત કન્યાને નજીક જઈ બોલ્યો.
કુતસ્ત્વમસિ સુશ્રોણિ કસ્ય વા ઽસિ સુતા શુભે । પીડિતો ઽહમનઙ્ગેન ગચ્છામિ ત્વાં શુભાનને ।। ૭.૮૦.
સુંદર નિતંબવાળી, તું ક્યાંથી આવી છે? હે શુભે, તું કોની પુત્રી છે? હે સુંદર મુખવાળી, હું કામથી પીડાઈને તારી પાસે આવ્યો છું.
તસ્ય ત્વેવં બ્રુવાણસ્ય મોહોન્મત્તસ્ય કામિનઃ । ભાર્ગવી પ્રત્યુવાચેદં વચઃ સાનુનયં નૃપમ્ ।। ૭.૮૦.
દંડ રાજા કામ અને મોહથી મત્ત થઈ એમ બોલતો હતો ત્યારે ભાર્ગવી એ રાજાને વિનમ્રતાપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.
ભાર્ગવસ્ય સુતાં વિદ્ધિ દેવસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ । અરજાં નામ રાજેન્દ્ર જ્યેષ્ઠામાશ્રમવાસિનીમ્ ।। ૭.૮૦.
રાજેન્દ્ર, મને ભાર્ગવના નિર્મળ કર્મવાળા દેવની જેષ્ઠ પુત્રી અરજા માન, હું આશ્રમમાં રહેું છું.
મા માં સ્પૃશ બલાદ્રાજન્કન્યા પિતૃવશા હ્યહમ્ । ગુરુઃ પિતા મે રાજેન્દ્ર ત્વં ચ શિષ્યો મહાત્મનઃ । વ્યસનં સુમહત્ક્રુદ્ધઃ સ તે દદ્યાન્મહાતપાઃ ।। ૭.૮૦.
રાજા, મને બળજબરીથી સ્પર્શ ન કર, હું પિતાના અધિકારમાં રહેલી કન્યા છું. મારા પિતા ગુરુ છે અને તું પણ તેમનો શિષ્ય છે. મહાતપસ્વી પિતા ક્રોધિત થાય તો તને મોટું દુઃખ આપી શકે.
યદિ વાન્યન્મયા કાર્યં ધર્મદૃષ્ટેન સત્પથા । વરયસ્વ નરશ્રેષ્ઠ પિતરં મે મહાદ્યુતિમ્ ।। ૭.૮૦.
હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, જો તું ધર્મમાર્ગે મારી પાસે કંઈ માંગવું હોય તો મારા તેજસ્વી પિતાને વિનંતી કર.
અન્યથા તુ ફલં તુભ્યં ભવેદ્ઘોરાભિસંહિતમ્ । ક્રોધેન હિ પિતા મે ઽસૌ ત્રૈલોક્યમપિ નિર્દહેત્ ।। ૭.૮૦.
નહીંતર તને ભયાનક પરિણામ ભોગવવું પડશે, કારણ કે મારા પિતા ક્રોધે ત્રણેય લોકને પણ ભસ્મ કરી શકે.
દાસ્યતે ચાનવદ્યાઙ્ગ તવ મા યાચિતઃ પિતા ।। ૭.૮૦.
અને જો તું વિનંતી કરશ તો મારા નિર્દોષ પિતા ચોક્કસ મને તને આપી દેશે.
એવં બ્રુવાણામરજાં દણ્ડઃ કામવશં ગતઃ । પ્રત્યુવાચ મદોન્મત્તઃ શિરસ્યાધાય ચાઞ્જલિમ્ ।। ૭.૮૦.
આ રીતે અરજાએ કહ્યું ત્યારે દંડ, ઇચ્છાના વશમાં થઈ, ઘમંડમાં ચૂર થઈને, હાથ જોડીને માથા પર રાખી જવાબ આપ્યો.
પ્રસાદં કુરુ સુશ્રોણિ ન કાલં ક્ષેપ્તુમર્હસિ । ત્વત્કૃતે હિ મમ પ્રાણા વિદીર્યન્તે વરાનને ।। ૭.૮૦.
હે સુંદર કટિવાળી, કૃપા કરીને મને પ્રસન્નતા આપો, સમય બગાડશો નહીં. કેમ કે, હે સુંદર ચહેરાવાળી, તમારા લીધે મારું જીવવું મુશ્કેલ થઈ ગયું છે.
ત્વાં પ્રાપ્ય મે વધો વા સ્યાચ્છાપો વા યદિ દારુણઃ । ભક્તં ભજસ્વ માં ભીરુ ભજમાનં સુવિહ્વલમ્ ।। ૭.૮૦.
હું તમને મેળવી લઉં પછી ભલે મને મૃત્યુ આવે કે ભયાનક શાપ મળે, પણ હે ડરપોક, મારા પર પ્રેમ કરો, હું તો તમારી આશામાં તરસ્યો અને વ્યાકુળ છું.
એવમુક્ત્વા તુ તાં કન્યાં દોર્ભ્યાં ગૃહ્ય બલાદ્બલી । વિસ્ફુરન્તીં યથાકામં મૈથુનાયોપચક્રમે ।। ૭.૮૦.
આવું કહીને, શક્તિશાળી દંડે એ કન્યાને બળજબરીથી હાથમાં પકડી, અને એ છૂટવા માટે જેટલું પ્રયત્ન કરે તેટલું, તેમ છતાં તેની ઈચ્છા વિરુદ્ધ દુઃખદ કાર્ય કર્યું.
એતમર્થં મહાઘોરં દણ્ડઃ કૃત્વા સુદારુણમ્ । નગરં પ્રયયાવાશુ મધુમન્તમનુત્તમમ્ ।। ૭.૮૦.
આ ભયાનક અને ક્રૂર કામ કર્યા પછી, દંડ ઝડપથી ઉત્તમ મધુમંત નગર તરફ ચાલ્યો ગયો.
અરજા ઽપિ રુદન્તી સા આશ્રમસ્યાવિદૂરતઃ । પ્રતીક્ષન્તિ સુસંત્રસ્તા પિતરં દેવસન્નિભમ્ ।। ૭.૮૦.
અરજાએ પણ રડતી રડતી, આશ્રમથી થોડું દૂર, ખુબ ડરીને પોતાના દેવ સમાન પિતાની રાહ જોઈ.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે શ્રીમદ્ રામાયણના વાલ્મીકિ રચિત મહાકાવ્યના ઉત્તરકાંડનો એંસીમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
સ મુહૂર્તાદુપશ્રુત્ય દેવર્ષિરમિતપ્રભઃ । સ્વમાશ્રમં શિષ્યવૃતઃ ક્ષુધાર્તઃ સન્ન્યવર્તત ।। ૭.૮૧.
થોડા સમય પછી, અપરમિત તેજવાળા દેવર્ષિ, પોતાના શિષ્યો સાથે અને ભૂખ્યા, પોતાના આશ્રમમાં પાછા ફર્યા.
સો ઽપશ્યદરજાં દીનાં રજસા સમભિપ્લુતામ્ । જ્યોત્સ્નામિવ ગ્રહગ્રસ્તાં પ્રત્યૂષે ન વિરાજતીમ્ ।। ૭.૮૧.
તેમણે અરજાને દુઃખી અને ધૂળથી ઢંકાયેલી જોઈ, જે પ્રભાતમાં ચમકતી નહોતી, જાણે ગ્રહગ્રસ્ત ચાંદની હોય.