તદ્વનં સ કથ રાજા શૂન્યં મનુજવર્જિતમ્ । તપશ્ચર્તું પ્રવિષ્ટઃ સ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। ૭.૭૯.
એવું સુનસાન અને માનવશૂન્ય જંગલ, જેમાં એ રાજા તપ કરવા ગયો, એ વાત હું સાચી રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા કૌતૂહલસમન્વિતમ્ । વાક્યં પરમતેજસ્વી વક્તુમેવોપચક્રમે ।। ૭.૭૯.
રામના ઉત્સુકતાભર્યા શબ્દો સાંભળી, તે તેજસ્વી ઋષિ વાત કહેવા લાગ્યા.
પુરા કૃતયુગે રામ મનુર્દણ્ડધરઃ પ્રભુઃ । તસ્ય પુત્રો મહાનાસીદિક્ષ્વાકુઃ કુલનન્દનઃ ।। ૭.૭૯.
હે રામ, બહુ જૂના કૃતયુગમાં, દંડધારી પ્રભુ મનુને ઇક્ષ્વાકુ નામે એક મહાન પુત્ર થયો, જે વંશનો આનંદ હતો.
તં પુત્રં પૂર્વંકં રાજ્યે નિક્ષિપ્ય ભુવિ દુર્જયમ્ । પૃથિવ્યાં રાજવંશાનાં ભવ કર્તેત્યુવાચ હ ।। ૭.૭૯.
મનુએ પોતાના મોટા પુત્રને, જે ધરતી પર અજય હતો, રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો અને કહ્યું: 'પૃથ્વી પર રાજવંશોનું સ્થાપન કર.'
તથૈવેતિ પ્રતિજ્ઞાતં પિતુઃ પુત્રેણ રાઘવ । તતઃ પરમસન્તુષ્ટો મનુઃ પુત્રમુવાચ હ ।। ૭.૭૯.
હે રાઘવ, પુત્રએ પિતાને 'જેમ કહ્યો તેમ થશે' એમ વચન આપ્યું. પછી મનુ ખૂબ પ્રસન્ન થઈ પુત્રને કહ્યું.
પ્રીતો ઽસ્મિ પરમોદાર ત્વં કર્તા ઽસિ ન સંશયઃ । દણ્ડેન ચ પ્રજા રક્ષ મા ચ દણ્ડમકારણે ।। ૭.૭૯.
'હું તારી પર ખુશ છું, હે મહાન હૃદયવાળો; તું નિશ્ચિતપણે કાર્ય કરશે. પ્રજાને દંડથી રક્ષા કર, પણ કારણ વિના ક્યારેય દંડ ન આપ.'
અપરાધિષુ યો દણ્ડઃ પાત્યતે માનવેષુ વૈ । સ દણ્ડો વિધિવન્મુક્તઃ સ્વર્ગં નયતિ પાર્થિવમ્ ।। ૭.૭૯.
મનુષ્યોમાં જે ગુનેગારોને યોગ્ય રીતે દંડ આપવામાં આવે છે, એ દંડ રાજાને સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે.
તસ્માદ્દણ્ડે મહાબાહો યત્નવાન્ભવ પુત્રક । ધર્મો હિ પરમો લોકે કુર્વતસ્તે ભવિષ્યતિ ।। ૭.૭૯.
એથી, હે બળવાન પુત્ર, દંડ આપવામાં સાવધ રહેજે; કારણ કે ધર્મ દુનિયામાં સર્વોચ્ચ છે અને તે તારા કર્મથી જ પ્રગટશે.
ઇતિ તં બહુ સન્દિશ્ય મનુઃ પુત્રં સમાધિના । જગામ ત્રિદિવં હૃષ્ટો બ્રહ્મલોકં સનાતનમ્ ।। ૭.૭૯.
આ રીતે મનુએ પુત્રને ઘણી સલાહો આપી, મન એકાગ્ર કરી આનંદથી શાશ્વત બ્રહ્મલોકે ગયા.
પ્રયાતે ત્રિદિવં તસ્મિન્નિક્ષ્વાકુરમિતપ્રભઃ । જનયિષ્યે કથં પુત્રાનિતિ ચિન્તાપરો ઽભવત્ ।। ૭.૭૯.
મનુ સ્વર્ગે ગયા પછી, અજેય તેજવાળા ઇક્ષ્વાકુએ વિચાર કર્યો કે હવે હું પુત્રો કેવી રીતે પેદા કરીશ?
કર્મભિર્બહુરૂપૈશ્ચ તૈસ્તૈર્મનુસુતસ્સુતાન્ । જનયામાસ ધર્માત્મા શતં દેવસુતોપમાન્ ।। ૭.૭૯.
એ ધર્મનિષ્ઠ મનુએ વિવિધ ઉપાયો અને રૂપોથી, દેવપુત્રો સમાન સો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
તેષામવરજસ્તાત સર્વેષાં રઘુનન્દન । મૂઢશ્ચાકૃતવિદ્યશ્ચ ન શુશ્રૂષતિ પૂર્વજાન્ ।। ૭.૭૯.
હે રઘુવંશના આનંદ, એ બધા ભાઈઓમાં સૌથી નાનો મૂર્ખ અને અભણ હતો અને મોટા ભાઈઓની આજ્ઞા માનતો ન હતો.
નામ તસ્ય ચ દણ્ડેતિ પિતા ચક્રે ઽલ્પમેધસઃ । અવશ્યં દણ્ડપતનં શરીરે ઽસ્ય ભવિષ્યતિ ।। ૭.૭૯.
પિતાએ એ ઓછા બુદ્ધિવાળા પુત્રનું નામ 'દંડ' રાખ્યું, કારણ કે એના શરીર પર દંડ અવશ્ય આવશે.
અપશ્યમાનસ્તં દેશં ઘોરં પુત્રસ્ય રાઘવ । વિન્ધ્યશૈવલયોર્મધ્યે રાજ્યં પ્રાદાદરિન્દમ ।। ૭.૭૯.
રાઘવ, પોતાના પુત્ર માટે યોગ્ય પ્રદેશ ન મળતાં, દુશ્મનોના વિનાશક રાજાએ વિંધ્ય અને શૈવલ પર્વતોની વચ્ચેનું રાજ્ય પુત્રને આપી દીધું.
સ દણ્ડસ્તત્ર રાજાભૂદ્રમ્યે પર્વતરોધસિ । પુરં ચાપ્રતિમં રામ ન્યવેશયદનુત્તમમ્ ।। ૭.૭૯.
ત્યાં દંડે સુંદર પર્વતકાંઠે રાજપદ પ્રાપ્ત કર્યું અને રામ, એક અતિશય અદ્વિતીય અને ઉત્તમ નગરી સ્થાપી.
પુરસ્ય ચાકરોન્નામ મધુમન્તમિતિ પ્રભો । પુરોહિતં તૂશનસં વરયામાસ સુવ્રતમ્ ।। ૭.૭૯.
પ્રભુ, તેણે એ નગરીનું નામ મધુમંત રાખ્યું અને સદ્ગુણવંત ઉશનસને મુખ્ય પુરોહિત તરીકે પસંદ કર્યો.
એવં સ રાજા તદ્રાજ્યમકરોત્સપુરોહિતઃ । પ્રહૃષ્ટમનુજાકીર્ણં દેવરાજં યથા વૃષા ।। ૭.૭૯.
એ રીતે રાજાએ પોતાના પુરોહિત સાથે આનંદિત પ્રજાથી ભરેલું રાજ્ય ચલાવ્યું, જેમ દેવરાજ ઇન્દ્ર પોતાના વૃષભ સાથે દેવોમાં રાજ કરે છે.
તતઃ સ રાજા મનુજેન્દ્રપુત્રઃ સાર્ધં ચ તેનોશનસા તદાનીમ્ । ચકાર રાજ્યં સુમહાન્મહાત્મા શક્રો દિવીવોશનસા સમેતઃ ।। ૭.૭૯.
પછી મનુષ્યરાજના પુત્ર એ મહાન આત્માવાન રાજાએ ઉશનસ સાથે મળીને એ વિશાળ રાજ્યનું શાસન કર્યું, જેમ શક્ર સ્વર્ગમાં ઉશનસ સાથે રાજ કરે છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે એકોનશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકી રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ઉણાંનવ્વો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
એતદાખ્યાય રામાય મહર્ષિઃ કુમ્ભસમ્ભવઃ । અસ્યામેવાપરં વાક્યં કથાયામુપચક્રમે ।। ૭.૮૦.
કુંભમાંથી જન્મેલા મહર્ષિએ રામને આ વાત કહી, પછી એ જ કથામાં બીજી વાત શરૂ કરી.
તતઃ સ દણ્ડઃ કાકુત્સ્થ બહુવર્ષગણાયુતમ્ । અકરોત્તત્ર દાન્તાત્મા રાજ્યં નિહતકણ્ટકમ્ ।। ૭.૮૦.
પછી કાકુત્સ્થકુળના વંશજ દંડે ત્યાં દસ હજાર વર્ષો સુધી સ્વવશ રહી, રાજ્યમાંથી બધા દુષ્ટો દૂર કરી શાસન કર્યું.
અથ કાલે તુ કસ્મિંશ્ચિદ્રાજા ભાર્ગવમાશ્રમમ્ । રમણીયમુપાક્રામચ્ચૈત્રે માસિ મનોરમે ।। ૭.૮૦.
કેટલાક સમય પછી, ચૈત્ર માસના મનોહર દિવસોમાં, રાજાએ ભાર્ગવકુળના આશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો.
તત્ર ભાર્ગવકન્યાં સ રૂપેણાપ્રતિમાં ભુવિ । વિચરન્તીં વનોદ્દેશે દણ્ડો ઽપશ્યદનુત્તમામ્ ।। ૭.૮૦.
ત્યાં દંડે ધરતી પર સૌંદર્યમાં અપ્રતિમ એવી ભાર્ગવકન્યાને વનમાં વિહરતી જોઈ.
સ દૃષ્ટ્વા તાં સુદુર્મેધા અનઙ્ગશરપીડિતઃ । અભિગમ્ય સુસંવિગ્નાં કન્યાં વચનમબ્રવીત્ ।। ૭.૮૦.
એ સુંદર કન્યાને જોઈ, દુર્વિવેકી દંડ કામના તીરો વડે વ્યાકુળ થઈ, ભયભીત કન્યાને નજીક જઈ બોલ્યો.
કુતસ્ત્વમસિ સુશ્રોણિ કસ્ય વા ઽસિ સુતા શુભે । પીડિતો ઽહમનઙ્ગેન ગચ્છામિ ત્વાં શુભાનને ।। ૭.૮૦.
સુંદર નિતંબવાળી, તું ક્યાંથી આવી છે? હે શુભે, તું કોની પુત્રી છે? હે સુંદર મુખવાળી, હું કામથી પીડાઈને તારી પાસે આવ્યો છું.
તસ્ય ત્વેવં બ્રુવાણસ્ય મોહોન્મત્તસ્ય કામિનઃ । ભાર્ગવી પ્રત્યુવાચેદં વચઃ સાનુનયં નૃપમ્ ।। ૭.૮૦.
દંડ રાજા કામ અને મોહથી મત્ત થઈ એમ બોલતો હતો ત્યારે ભાર્ગવી એ રાજાને વિનમ્રતાપૂર્વક ઉત્તર આપ્યો.
ભાર્ગવસ્ય સુતાં વિદ્ધિ દેવસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ । અરજાં નામ રાજેન્દ્ર જ્યેષ્ઠામાશ્રમવાસિનીમ્ ।। ૭.૮૦.
રાજેન્દ્ર, મને ભાર્ગવના નિર્મળ કર્મવાળા દેવની જેષ્ઠ પુત્રી અરજા માન, હું આશ્રમમાં રહેું છું.
મા માં સ્પૃશ બલાદ્રાજન્કન્યા પિતૃવશા હ્યહમ્ । ગુરુઃ પિતા મે રાજેન્દ્ર ત્વં ચ શિષ્યો મહાત્મનઃ । વ્યસનં સુમહત્ક્રુદ્ધઃ સ તે દદ્યાન્મહાતપાઃ ।। ૭.૮૦.
રાજા, મને બળજબરીથી સ્પર્શ ન કર, હું પિતાના અધિકારમાં રહેલી કન્યા છું. મારા પિતા ગુરુ છે અને તું પણ તેમનો શિષ્ય છે. મહાતપસ્વી પિતા ક્રોધિત થાય તો તને મોટું દુઃખ આપી શકે.
યદિ વાન્યન્મયા કાર્યં ધર્મદૃષ્ટેન સત્પથા । વરયસ્વ નરશ્રેષ્ઠ પિતરં મે મહાદ્યુતિમ્ ।। ૭.૮૦.
હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, જો તું ધર્મમાર્ગે મારી પાસે કંઈ માંગવું હોય તો મારા તેજસ્વી પિતાને વિનંતી કર.
અન્યથા તુ ફલં તુભ્યં ભવેદ્ઘોરાભિસંહિતમ્ । ક્રોધેન હિ પિતા મે ઽસૌ ત્રૈલોક્યમપિ નિર્દહેત્ ।। ૭.૮૦.
નહીંતર તને ભયાનક પરિણામ ભોગવવું પડશે, કારણ કે મારા પિતા ક્રોધે ત્રણેય લોકને પણ ભસ્મ કરી શકે.