કલ્યાણાભિજનઃ સાધુરદીનઃ સત્યવાગૃજુઃ। વૃદ્ધૈરભિવિનીતશ્ચ દ્વિજૈર્ધર્માર્થદર્શિભિઃ
શ્રેષ્ઠ કુળના, સજ્જન, દુઃખી ન થતા, સત્યવાચી અને સીધા, વૃદ્ધો અને ધર્મ-અર્થ જાણતા દ્વિજોથી સારી રીતે શિક્ષિત હતા.
ધર્મકામાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ સ્મૃતિમાન્ પ્રતિભાનવાન્। લૌકિકે સમયાચારે કૃતકલ્પો વિશારદઃ
ધર્મ, કામ અને અર્થના તત્વ જાણતા, સ્મૃતિ અને બુદ્ધિ ધરાવતા, લોક વ્યવહાર અને યોગ્ય આચરણમાં નિપુણ હતા.
નિભૃતઃ સંવૃતાકારો ગુપ્તમન્ત્રઃ સહાયવાન્। અમોઘક્રોધહર્ષશ્ચ ત્યાગસંયમકાલવિત્
શાંત, સંયમિત દેખાવ ધરાવતા, ગુપ્ત મંત્રણા રાખતા, સાથીઓથી યુક્ત, ક્રોધ અને આનંદ ક્યારેય વ્યર્થ ન જતા, ત્યાગ અને સંયમના યોગ્ય સમય જાણતા.
દૃઢભક્તિઃ સ્થિરપ્રજ્ઞો નાસદ્ગ્રાહી ન દુર્વચઃ। નિસ્તન્દ્રીરપ્રમત્તશ્ચ સ્વદોષપરદોષવિત્
દૃઢ ભક્તિ, સ્થિર બુદ્ધિ, અસત્ય સ્વીકારતા નહોતા, કઠોર બોલતા નહોતા, નિરંતર જાગૃત, અપ્રમત્ત, અને પોતાનાં તથા બીજાનાં દોષ જાણતા.
શાસ્ત્રજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ પુરુષાન્તરકોવિદઃ। યઃ પ્રગ્રહાનુગ્રહયોર્યથાન્યાયં વિચક્ષણઃ
શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન ધરાવનાર, ઉપકારનો ઋણી અને મનુષ્યોની સ્વભાવને સમજનાર, સંયમ અને દયામાં નિપુણ, હંમેશા યોગ્ય અને સમજદારીથી વર્તે છે.
સત્સંગ્રહાનુગ્રહણે સ્થાનવિન્નિગ્રહસ્ય ચ। આયકર્મણ્યુપાયજ્ઞઃ સંદૃષ્ટવ્યયકર્મવિત્
સારા લોકોની સાથે રહેવું અને તેમને સહાય કરવું, સ્થાન આપવું અને શિસ્ત રાખવામાં નિપુણ છે; ધન મેળવવાની રીત જાણે છે અને ખર્ચ તથા ઉપયોગની સમજ ધરાવે છે.
શ્રૈષ્ઠ્યં ચાસ્ત્રસમૂહેષુ પ્રાપ્તો વ્યામિશ્રકેષુ ચ। અર્થધર્મૌ ચ સંગૃહ્ય સુખતન્ત્રો ન ચાલસઃ
શસ્ત્રો અને વિવિધ યુદ્ધકલા માં શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરી છે; ધન અને ધર્મ બંનેને જાળવી, સુખની શોધ કરે છે અને ક્યારેય આળસ નથી.
વૈહારિકાણાં શિલ્પાનાં વિજ્ઞાતાર્થવિભાગવિત્। આરોહે વિનયે ચૈવ યુક્તો વારણવાજિનામ્
વ્યવહારિક કળા અને હસ્તકલા ના વિવિધ ભાગો જાણે છે; હાથી અને ઘોડાની તાલીમ અને સંભાળમાં પણ કુશળ છે.
ધનુર્વેદવિદાં શ્રેષ્ઠો લોકેઽતિરથસમ્મતઃ। અભિયાતા પ્રહર્તા ચ સેનાનયવિશારદઃ
ધનુર્વેદના જાણકારોમાં શ્રેષ્ઠ છે, સમગ્ર જગતમાં મહાન રથયોદ્ધા તરીકે માન્ય છે; હુમલો, યુદ્ધ અને સેના ગોઠવવામાં નિપુણ છે.
અપ્રધૃષ્યશ્ચ સંગ્રામે ક્રુદ્ધૈરપિ સુરાસુરૈઃ। અનસૂયો જિતક્રોધો ન દૃપ્તો ન ચ મત્સરી
યુદ્ધમાં દેવો અને દાનવો—even ગુસ્સામાં—એ પણ તેને હરાવી શકતા નથી; ઈર્ષ્યા રહિત, ક્રોધ પર જીત મેળવેલી, અહંકાર અને ડાહ્યપનથી દૂર છે.
નાવજ્ઞેયશ્ચ ભૂતાનાં ન ચ કાલવશાનુગઃ। એવં શ્રેષ્ઠૈર્ગુણૈર્યુક્તઃ પ્રજાનાં પાર્થિવાત્મજઃ
કોઈ જીવ પણ તેને અવગણતો નથી, અને સમયની અસરથી પણ અપ્રભાવિત છે; આવા શ્રેષ્ઠ ગુણોથી સજ્જ રાજપુત્ર છે.
સમ્મતસ્ત્રિષુ લોકેષુ વસુધાયાઃ ક્ષમાગુણૈઃ। બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતેસ્તુલ્યો વીર્યે ચાપિ શચીપતેઃ
ત્રણે લોકમાં ક્ષમાના ગુણથી ધરતી જેવી માન્યતા ધરાવે છે; બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન અને શક્તિમાં શચીપતિ સમાન છે.
તથા સર્વપ્રજાકાન્તૈઃ પ્રીતિસંજનનૈઃ પિતુઃ। ગુણૈર્વિરુરુચે રામો દીપ્તઃ સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ
સર્વ લોકો અને પિતાને પ્રિય એવા ગુણોથી રામા તેજસ્વી રીતે ઝળહળે છે, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી.
તમેવંવૃત્તસમ્પન્નમપ્રધૃષ્યપરાક્રમમ્। લોકનાથોપમં નાથમકામયત મેદિની
એના વર્તન અને પરાક્રમ અપરાજેય છે, લોકના અધિપતિ સમાન; ધરતી પણ તેને પોતાના રક્ષક તરીકે ઇચ્છે છે.
એતૈસ્તુ બહુભિર્યુક્તં ગુણૈરનુપમૈઃ સુતમ્। દૃષ્ટ્વા દશરથો રાજા ચક્રે ચિન્તાં પરંતપઃ
આવા અનેક અદ્વિતીય ગુણોથી સજ્જ પુત્રને જોઈને, દશરથ રાજા, દુશ્મનોને હરાવનાર, ઊંડા વિચારમાં ડૂબી ગયા.
અથ રાજ્ઞો બભૂવૈવ વૃદ્ધસ્ય ચિરજીવિનઃ। પ્રીતિરેષા કથં રામો રાજા સ્યાન્મયિ જીવતિ
પછી, વૃદ્ધ અને લાંબા જીવન ધરાવનાર રાજાને વિચાર આવ્યો: હું જીવતો હોઉં ત્યારે રામા કેવી રીતે રાજા બની શકે?
એષા હ્યસ્ય પરા પ્રીતિર્હૃદિ સમ્પરિવર્તતે। કદા નામ સુતં દ્રક્ષ્યામ્યભિષિક્તમહં પ્રિયમ્
તે માટેની શ્રેષ્ઠ પ્રેમભાવ મારા હૃદયમાં સતત ફરે છે: ક્યારે હું મારા પ્રિય પુત્રને રાજા તરીકે અભિષેક કરેલો જોઈશ?
વૃદ્ધિકામો હિ લોકસ્ય સર્વભૂતાનુકમ્પકઃ। મત્તઃ પ્રિયતરો લોકે પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્
એ જગતની વૃદ્ધિ ઈચ્છે છે અને સર્વ જીવ પર દયા રાખે છે; લોકો માટે એ મારા કરતાં વધુ પ્રિય છે, વરસાદ લાવતી વાદળ જેવી.
યમશક્રસમો વીર્યે બૃહસ્પતિસમો મતૌ। મહીધરસમો ધૃત્યાં મત્તશ્ચ ગુણવત્તરઃ
શક્તિમાં યમ અને ઇન્દ્ર સમાન, બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન, ધીરજમાં પર્વત રાજા સમાન અને ગુણમાં તો મને પણ વધે છે.
મહીમહમિમાં કૃત્સ્નામધિતિષ્ઠન્તમાત્મજમ્। અનેન વયસા દૃષ્ટ્વા યથા સ્વર્ગમવાપ્નુયામ્
આ વયે મારા પુત્રને આખી ધરતી પર રાજ કરતા જોઈ શકું તો, એ મને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થવા જેવું લાગશે.
ઇત્યેવં વિવિધૈસ્તૈસ્તૈરન્યપાર્થિવદુર્લભૈઃ। શિષ્ટૈરપરિમેયૈશ્ચ લોકે લોકોત્તરૈર્ગુણૈઃ
આ રીતે, અન્ય રાજપુત્રોમાં દુર્લભ અને અપરિમિત, લોકથી પણ શ્રેષ્ઠ એવા અનેક ગુણોથી,
તં સમીક્ષ્ય તદા રાજા યુક્તં સમુદિતૈર્ગુણૈઃ। નિશ્ચિત્ય સચિવૈઃ સાર્ધં યૌવરાજ્યમમન્યત
તેને સર્વ ગુણોથી સજ્જ જોઈને, રાજાએ પોતાના મંત્રીઓ સાથે વિચાર કરી, યુવારાજ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો વિચાર કર્યો.
દિવ્યન્તરિક્ષે ભૂમૌ ચ ઘોરમુત્પાતજં ભયમ્। સંચચક્ષેઽથ મેધાવી શરીરે ચાત્મનો જરામ્
પછી બુદ્ધિશાળી રાજાએ આકાશમાં, વાયુમંડળમાં અને પૃથ્વી પર ભયજનક અશુભ સંકેતો દેખ્યા, અને પોતાના શરીરમાં વૃદ્ધાપણ પણ અનુભવ્યું.
પૂર્ણચન્દ્રાનનસ્યાથ શોકાપનુદમાત્મનઃ। લોકે રામસ્ય બુબુધે સમ્પ્રિયત્વં મહાત્મનઃ
તેને સમજાયું કે મહાન આત્મા રામ, જેના ચહેરા પૂર્ણચંદ્ર જેવા છે અને જે તેના દુઃખ દૂર કરે છે, દુનિયાના લોકોમાં ખૂબ પ્રિય છે.
આત્મનશ્ચ પ્રજાનાં ચ શ્રેયસે ચ પ્રિયેણ ચ। પ્રાપ્તે કાલે સ ધર્માત્મા ભક્ત્યા ત્વરિતવાન્ નૃપઃ
પોતાના અને પ્રજાના કલ્યાણ માટે, યોગ્ય સમયે, એ ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ ભક્તિ અને પ્રેમથી ઝડપથી કાર્ય કર્યું.
નાનાનગરવાસ્તવ્યાન્ પૃથગ્જાનપદાનપિ। સમાનિનાય મેદિન્યાં પ્રધાનાન્ પૃથિવીપતિઃ
પૃથ્વીના માલિકે વિવિધ શહેરો અને અલગ અલગ પ્રદેશોમાંથી મુખ્ય લોકો બોલાવ્યા.
તાન્ વેશ્મનાનાભરણૈર્યથાર્હં પ્રતિપૂજિતાન્। દદર્શાલંકૃતો રાજા પ્રજાપતિરિવ પ્રજાઃ
રાજા સજ્જ અને તેજસ્વી હતો, તેણે મહેમાનોને યોગ્ય સન્માન અને ભેટ આપી, જેમ પ્રજાપતિ પોતાના પ્રજાને મળતા હોય છે.
ન તુ કેકયરાજાનં જનકં વા નરાધિપઃ। ત્વરયા ચાનયામાસ પશ્ચાત્તૌ શ્રોષ્યતઃ પ્રિયમ્
પરંતુ રાજાએ ઉત્સાહમાં કેકયાના રાજા કે જનકને બોલાવ્યા નહીં, કારણ કે તેઓ પછી સુખદ સમાચાર સાંભળશે.
અથોપવિષ્ટે નૃપતૌ તસ્મિન્ પરપુરાર્દને। તતઃ પ્રવિવિશુઃ શેષા રાજાનો લોકસમ્મતાઃ
જ્યારે દુશ્મન શહેરોને જીતનાર રાજા બેઠા, ત્યારે બાકીના પ્રસિદ્ધ રાજાઓ અંદર આવ્યા.
અથ રાજવિતીર્ણેષુ વિવિધેષ્વાસનેષુ ચ। રાજાનમેવાભિમુખા નિષેદુર્નિયતા નૃપાઃ
રાજાએ વિવિધ બેઠકો વહેંચી પછી, એકત્રિત રાજાઓ શિસ્તપૂર્વક રાજાની સામે બેઠા.