ઇદમાભરણં સૌમ્ય તારણાર્થં દ્વિજોત્તમ । પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ભદ્રં તે પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ।। ૭.૭૮.
હે સૌમ્ય, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, મારા ઉદ્ધાર માટે આ આભૂષણ સ્વીકારો; તને શુભતા મળે અને કૃપા કરીને મને પ્રસન્નતા આપો.
ઇદં તાવત્સુવર્ણં ચ ધનં વસ્ત્રાણિ ચ દ્વિજ । ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ બ્રહ્મર્ષે દદાત્યાભરણાનિ ચ ।। ૭.૭૮.
હે બ્રહ્મર્ષિ, અહીં સોનું, ધન, વસ્ત્રો, ખાવાનું-પીવાનું અને આભૂષણો છે—આ બધું હું તને અર્પણ કરું છું.
સર્વાન્કામાન્પ્રયચ્છામિ ભોગાંશ્ચ મુનિપુઙ્ગવ । તારણે ભગવન્મહ્યં પ્રસાદં કર્તુમર્હસિ ।। ૭.૭૮.
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, હું તને બધા ઇચ્છિત ભોગ અને સુખ આપું છું; હે ભગવાન, કૃપા કરીને મારા ઉદ્ધાર માટે પ્રસન્ન થાઓ.
તસ્યાહં સ્વર્ગિણો વાક્યં શ્રુત્વા દુઃખસમન્વિતમ્ । તારણાયોપજગ્રાહ તદાભરણમુત્તમમ્ ।। ૭.૭૮.
તે સ્વર્ગવાસીના દુઃખભર્યા વચનો સાંભળી, મેં તેના ઉદ્ધાર માટે એ ઉત્તમ આભૂષણ સ્વીકારી લીધું.
મયા પ્રતિગૃહીતે તુ તસ્મિન્નાભરણે શુભે । માનુષઃ પૂર્વકો દેહો રાજર્ષેર્વિનનાશ હ ।। ૭.૭૮.
જ્યારે મેં એ શુભ આભૂષણ સ્વીકારી લીધું, ત્યારે રાજર્ષિનું પહેલાનું માનવ શરીર નાશ પામ્યું.
પ્રનષ્ટે તુ શરીરે ઽસૌ રાજર્ષિઃ પરયા મુદા । તૃપ્તઃ પ્રમુદિતો રાજા જગામ ત્રિદિવં સુખમ્ ।। ૭.૭૮.
જ્યારે રાજર્ષિએ શરીર ત્યજી દીધું, ત્યારે તે પરમ આનંદ અને તૃપ્તિથી ભરાઈ, ખુશીથી સ્વર્ગે ગયો.
તેનેદં શક્રતુલ્યેન દિવ્યમાભરણં મમ । તસ્મિન્નિમિત્તે કાકુત્સ્થ દત્તમદ્ભુતદર્શનમ્ ।। ૭.૭૮.
એ કારણે, હે કાકુત્સ્થ, મને આ ઇન્દ્ર સમાન દિવ્ય આભૂષણ મળ્યું છે, જે જોવા અદ્ભુત છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ઽષ્ટસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકીકૃત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો અઢીસિત્તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
તદદ્ભુતતમં વાક્યં શ્રુત્વાગસ્ત્યસ્ય રાઘવઃ । ગૌરવાદ્વિસ્મયાચ્ચૈવ પુનઃ પ્રષ્ટું પ્રચક્રમે ।। ૭.૭૯.
અગસ્ત્યના એ અદ્ભુત વાત સાંભળીને, રાઘવ આદર અને આશ્ચર્યથી ફરી પુછવા લાગ્યા.
ભગવંસ્તદ્વનં ઘોરં તપસ્તપ્યતિ યત્ર સઃ । શ્વેતો વૈદર્ભકો રાજા કથં સ્યાદમૃગદ્વિજમ્ ।। ૭.૭૯.
હે મહાનુભાવ, એ ભયાનક જંગલમાં, જ્યાં વૈદર્ભ રાજા શ્વેત તપ કરે છે, ત્યાં પ્રાણી કે પક્ષીઓ કેમ નહોતાં?
તદ્વનં સ કથ રાજા શૂન્યં મનુજવર્જિતમ્ । તપશ્ચર્તું પ્રવિષ્ટઃ સ શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। ૭.૭૯.
એવું સુનસાન અને માનવશૂન્ય જંગલ, જેમાં એ રાજા તપ કરવા ગયો, એ વાત હું સાચી રીતે સાંભળવા ઇચ્છું છું.
રામસ્ય વચનં શ્રુત્વા કૌતૂહલસમન્વિતમ્ । વાક્યં પરમતેજસ્વી વક્તુમેવોપચક્રમે ।। ૭.૭૯.
રામના ઉત્સુકતાભર્યા શબ્દો સાંભળી, તે તેજસ્વી ઋષિ વાત કહેવા લાગ્યા.
પુરા કૃતયુગે રામ મનુર્દણ્ડધરઃ પ્રભુઃ । તસ્ય પુત્રો મહાનાસીદિક્ષ્વાકુઃ કુલનન્દનઃ ।। ૭.૭૯.
હે રામ, બહુ જૂના કૃતયુગમાં, દંડધારી પ્રભુ મનુને ઇક્ષ્વાકુ નામે એક મહાન પુત્ર થયો, જે વંશનો આનંદ હતો.
તં પુત્રં પૂર્વંકં રાજ્યે નિક્ષિપ્ય ભુવિ દુર્જયમ્ । પૃથિવ્યાં રાજવંશાનાં ભવ કર્તેત્યુવાચ હ ।। ૭.૭૯.
મનુએ પોતાના મોટા પુત્રને, જે ધરતી પર અજય હતો, રાજસિંહાસન પર બેસાડ્યો અને કહ્યું: 'પૃથ્વી પર રાજવંશોનું સ્થાપન કર.'
તથૈવેતિ પ્રતિજ્ઞાતં પિતુઃ પુત્રેણ રાઘવ । તતઃ પરમસન્તુષ્ટો મનુઃ પુત્રમુવાચ હ ।। ૭.૭૯.
હે રાઘવ, પુત્રએ પિતાને 'જેમ કહ્યો તેમ થશે' એમ વચન આપ્યું. પછી મનુ ખૂબ પ્રસન્ન થઈ પુત્રને કહ્યું.
પ્રીતો ઽસ્મિ પરમોદાર ત્વં કર્તા ઽસિ ન સંશયઃ । દણ્ડેન ચ પ્રજા રક્ષ મા ચ દણ્ડમકારણે ।। ૭.૭૯.
'હું તારી પર ખુશ છું, હે મહાન હૃદયવાળો; તું નિશ્ચિતપણે કાર્ય કરશે. પ્રજાને દંડથી રક્ષા કર, પણ કારણ વિના ક્યારેય દંડ ન આપ.'
અપરાધિષુ યો દણ્ડઃ પાત્યતે માનવેષુ વૈ । સ દણ્ડો વિધિવન્મુક્તઃ સ્વર્ગં નયતિ પાર્થિવમ્ ।। ૭.૭૯.
મનુષ્યોમાં જે ગુનેગારોને યોગ્ય રીતે દંડ આપવામાં આવે છે, એ દંડ રાજાને સ્વર્ગમાં લઈ જાય છે.
તસ્માદ્દણ્ડે મહાબાહો યત્નવાન્ભવ પુત્રક । ધર્મો હિ પરમો લોકે કુર્વતસ્તે ભવિષ્યતિ ।। ૭.૭૯.
એથી, હે બળવાન પુત્ર, દંડ આપવામાં સાવધ રહેજે; કારણ કે ધર્મ દુનિયામાં સર્વોચ્ચ છે અને તે તારા કર્મથી જ પ્રગટશે.
ઇતિ તં બહુ સન્દિશ્ય મનુઃ પુત્રં સમાધિના । જગામ ત્રિદિવં હૃષ્ટો બ્રહ્મલોકં સનાતનમ્ ।। ૭.૭૯.
આ રીતે મનુએ પુત્રને ઘણી સલાહો આપી, મન એકાગ્ર કરી આનંદથી શાશ્વત બ્રહ્મલોકે ગયા.
પ્રયાતે ત્રિદિવં તસ્મિન્નિક્ષ્વાકુરમિતપ્રભઃ । જનયિષ્યે કથં પુત્રાનિતિ ચિન્તાપરો ઽભવત્ ।। ૭.૭૯.
મનુ સ્વર્ગે ગયા પછી, અજેય તેજવાળા ઇક્ષ્વાકુએ વિચાર કર્યો કે હવે હું પુત્રો કેવી રીતે પેદા કરીશ?
કર્મભિર્બહુરૂપૈશ્ચ તૈસ્તૈર્મનુસુતસ્સુતાન્ । જનયામાસ ધર્માત્મા શતં દેવસુતોપમાન્ ।। ૭.૭૯.
એ ધર્મનિષ્ઠ મનુએ વિવિધ ઉપાયો અને રૂપોથી, દેવપુત્રો સમાન સો પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા.
તેષામવરજસ્તાત સર્વેષાં રઘુનન્દન । મૂઢશ્ચાકૃતવિદ્યશ્ચ ન શુશ્રૂષતિ પૂર્વજાન્ ।। ૭.૭૯.
હે રઘુવંશના આનંદ, એ બધા ભાઈઓમાં સૌથી નાનો મૂર્ખ અને અભણ હતો અને મોટા ભાઈઓની આજ્ઞા માનતો ન હતો.
નામ તસ્ય ચ દણ્ડેતિ પિતા ચક્રે ઽલ્પમેધસઃ । અવશ્યં દણ્ડપતનં શરીરે ઽસ્ય ભવિષ્યતિ ।। ૭.૭૯.
પિતાએ એ ઓછા બુદ્ધિવાળા પુત્રનું નામ 'દંડ' રાખ્યું, કારણ કે એના શરીર પર દંડ અવશ્ય આવશે.
અપશ્યમાનસ્તં દેશં ઘોરં પુત્રસ્ય રાઘવ । વિન્ધ્યશૈવલયોર્મધ્યે રાજ્યં પ્રાદાદરિન્દમ ।। ૭.૭૯.
રાઘવ, પોતાના પુત્ર માટે યોગ્ય પ્રદેશ ન મળતાં, દુશ્મનોના વિનાશક રાજાએ વિંધ્ય અને શૈવલ પર્વતોની વચ્ચેનું રાજ્ય પુત્રને આપી દીધું.
સ દણ્ડસ્તત્ર રાજાભૂદ્રમ્યે પર્વતરોધસિ । પુરં ચાપ્રતિમં રામ ન્યવેશયદનુત્તમમ્ ।। ૭.૭૯.
ત્યાં દંડે સુંદર પર્વતકાંઠે રાજપદ પ્રાપ્ત કર્યું અને રામ, એક અતિશય અદ્વિતીય અને ઉત્તમ નગરી સ્થાપી.
પુરસ્ય ચાકરોન્નામ મધુમન્તમિતિ પ્રભો । પુરોહિતં તૂશનસં વરયામાસ સુવ્રતમ્ ।। ૭.૭૯.
પ્રભુ, તેણે એ નગરીનું નામ મધુમંત રાખ્યું અને સદ્ગુણવંત ઉશનસને મુખ્ય પુરોહિત તરીકે પસંદ કર્યો.
એવં સ રાજા તદ્રાજ્યમકરોત્સપુરોહિતઃ । પ્રહૃષ્ટમનુજાકીર્ણં દેવરાજં યથા વૃષા ।। ૭.૭૯.
એ રીતે રાજાએ પોતાના પુરોહિત સાથે આનંદિત પ્રજાથી ભરેલું રાજ્ય ચલાવ્યું, જેમ દેવરાજ ઇન્દ્ર પોતાના વૃષભ સાથે દેવોમાં રાજ કરે છે.
તતઃ સ રાજા મનુજેન્દ્રપુત્રઃ સાર્ધં ચ તેનોશનસા તદાનીમ્ । ચકાર રાજ્યં સુમહાન્મહાત્મા શક્રો દિવીવોશનસા સમેતઃ ।। ૭.૭૯.
પછી મનુષ્યરાજના પુત્ર એ મહાન આત્માવાન રાજાએ ઉશનસ સાથે મળીને એ વિશાળ રાજ્યનું શાસન કર્યું, જેમ શક્ર સ્વર્ગમાં ઉશનસ સાથે રાજ કરે છે.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે એકોનશીતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકી રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ઉણાંનવ્વો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
એતદાખ્યાય રામાય મહર્ષિઃ કુમ્ભસમ્ભવઃ । અસ્યામેવાપરં વાક્યં કથાયામુપચક્રમે ।। ૭.૮૦.
કુંભમાંથી જન્મેલા મહર્ષિએ રામને આ વાત કહી, પછી એ જ કથામાં બીજી વાત શરૂ કરી.