ઉપસ્પૃશ્ય યથાન્યાયં સ સ્વર્ગી રઘુપુઙ્ગવ । આરોઢુમુપચક્રામ વિમાનવરમુત્તમમ્ ।। ૭.૭૭.
પછી તે સ્વર્ગવાસીએ નિયમ પ્રમાણે સ્નાન કરીને, રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, ઉત્તમ વિમાન પર પાછો ચડવા લાગ્યો.
તમહં દેવસઙ્કાશમારોહન્તમુદીક્ષ્ય વૈ । અથાહમબ્રુવં વાક્યં સ્વર્ગિણં પુરુષર્ષભ ।। ૭.૭૭.
હું એ દેવતાસમાન જણાય તે વ્યક્તિને વિમાન પર ચડતો જોઈ રહ્યો હતો, ત્યારે, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, મેં એ સ્વર્ગવાસીને આ રીતે પુછ્યું.
કો ભવાન્દેવસઙ્કાશ આહારશ્ચ વિગર્હિતઃ । ત્વયેદં ભુજ્યતે સૌમ્ય કિમર્થં વક્તુમર્હસિ ।। ૭.૭૭.
'હે દેવતાસમાન, તમે કોણ છો? અને આવું અયોગ્ય ખોરાક કેમ ખાઓ છો? હે સૌમ્ય, કૃપા કરીને એનું કારણ કહો.'
કસ્ય સ્યાદીદૃશો ભાવ આહારો દેવસમ્મતઃ । આશ્ચર્યં વર્તતે સૌમ્ય શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। ૭.૭૭.
'કોણ માટે આવો અવસ્થામાં, દેવતાઓને પણ માન્ય ખોરાક હોય શકે? હે સૌમ્ય, આ તો આશ્ચર્યજનક છે; હું એનું સાચું કારણ સાંભળવા ઇચ્છું છું.'
નાહમૌપયિકં મન્યે તવ ભક્ષ્યમિદં શવમ્ ।। ૭.૭૭.
'હું માનતો નથી કે આ મૃતદેહ તમારો યોગ્ય ભોજન છે.'
ઇત્યેવમુક્તઃ સ નરેન્દ્ર નાકી કૌતૂહલાત્સૂનૃતયા ગિરા ચ । શ્રુત્વા ચ વાક્યં મમ સર્વમેતત્સર્વં તથા ચાકથયન્મમેતિ ।। ૭.૭૭.
હું આમ કહ્યું ત્યારે, હે રાજા, એ સ્વર્ગવાસીએ ઉત્સુકતાથી અને મૃદુ વાણીથી મારા બધા પ્રશ્નો સાંભળી, બધું જ સાચું મને કહી દીધું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે સપ્તસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકીકૃત મહાન અને પ્રાચીન રામાયણના ઉત્તરકાંડનો સત્તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
શ્રુત્વા તુ ભાષિતં વાક્યં મમ રામ શુભાક્ષરમ્ । પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યુવાચેદં સ સ્વર્ગી રઘુનન્દન ।। ૭.૭૮.
હે રામ, જ્યારે મેં શુભ અને સારા શબ્દો કહ્યા, ત્યારે એ સ્વર્ગવાસીએ હાથ જોડીને મને ઉત્તર આપ્યો.
શૃણુ બ્રહ્મન્પુરા વૃત્તં મમૈતત્સુખદુઃખયોઃ । અનતિક્રમણીયં હિ યથા પૃચ્છસિ માં દ્વિજ ।। ૭.૭૮.
'હે બ્રાહ્મણ, સાંભળો, અગાઉ મારા જીવનમાં સુખ અને દુઃખમાં જે બન્યું હતું એ બધું કહું છું; કેમ કે તમે પૂછો છો, એ વાત ટાળી શકાય તેવી નથી.'
પુરા વૈદર્ભકો રાજા પિતા મમ મહાયશાઃ । સુદેવ ઇતિ વિખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ વીર્યવાન્ ।। ૭.૭૮.
'કેટલાય વર્ષો પહેલાં, મારા પિતા વિદર્ભના મહાન યશસ્વી રાજા હતા, ત્રણેય લોકમાં સુદેવ નામે પ્રસિદ્ધ અને શક્તિશાળી હતા.'
તસ્ય પુત્રદ્વયં બ્રહ્મન્દ્વાભ્યાં સ્ત્રીભ્યામજાયત । અહં શ્વેત ઇતિ ખ્યાતો યવીયાન્સુરથો ઽભવત્ ।। ૭.૭૮.
'હે બ્રાહ્મણ, પિતાને બે પત્નીઓથી બે પુત્રો થયા; હું, શ્વેત નામે જાણીતો અને નાનો ભાઈ સુરથ હતો.'
તતઃ પિતરિ સ્વર્યાતે પૌરા મામભ્યષેચયન્ । તત્રાહં કૃતવાન્રાજ્યં ધર્મ્યં ચ સુસમાહિતઃ ।। ૭.૭૮.
'પછી જ્યારે પિતા સ્વર્ગે ગયા, ત્યારે નાગરિકોએ મને રાજતિલક કર્યો; ત્યાં મેં ધર્મપૂર્વક અને પૂરેપૂરી લાગણીથી રાજ્ય ચલાવ્યું.'
એવં વર્ષસહસ્રાણિ સમતીતાનિ સુવ્રત । રાજ્યં કારયતો બ્રહ્મન્પ્રજા ધર્મેણ રક્ષતઃ ।। ૭.૭૮.
'હે સુવ્રત, આમ હજારો વર્ષો વીતી ગયા, જ્યારે મેં રાજ્ય સંભાળ્યું અને પ્રજાનું ધર્મથી રક્ષણ કર્યું, હે બ્રાહ્મણ.'
સો ઽહં નિમિત્તે કસ્મિંશ્ચિદ્વિજ્ઞાતાયુર્દ્વિજોત્તમ । કાલધર્મં હૃદિ ન્યસ્ય તતો વનમુપાગમમ્ ।। ૭.૭૮.
'પછી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, કોઈ નિમિત્તે મને ખબર પડી કે મારા આયુષ્યનું અંત આવી રહ્યું છે, ત્યારે મેં મનમાં સમયનું ધ્યાન રાખીને, વનમાં ગયો.'
સો ઽહં વનમિદં દુર્ગં મૃગપક્ષિવિવર્જિતમ્ । તપશ્ચર્તું પ્રવિષ્ટો ઽસ્મિ સમીપે સરસઃ શુભે ।। ૭.૭૮.
'હું આ કઠિન વનમાં આવ્યો, જ્યાં કોઈ પ્રાણી કે પક્ષી નહોતાં, અને આ સુંદર સરોવર પાસે તપ કરવા માટે પ્રવેશ્યો.'
ભ્રાતરં સુરથં રાજ્યે હ્યભિષિચ્ય મહીપતિમ્ । ઇદં સરઃ સમાસાદ્ય તપસ્તપ્તં મયા ચિરમ્ ।। ૭.૭૮.
'મારે ભાઈ સુરથને રાજગાદી પર બેસાડી, આ સરોવર પાસે આવીને લાંબા સમય સુધી તપ કર્યું.'
સો ઽહં વર્ષસહસ્રાણિ તપસ્ત્રીણિ મહાવને । તપ્ત્વા સુદુષ્કરં પ્રાપ્તો બ્રહ્મલોકમનુત્તમમ્ ।। ૭.૭૮.
'હું આ મહાવનમાં ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી અત્યંત કઠિન તપ કર્યાં અને પછી સર્વોત્તમ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયો.'
તસ્ય મે સ્વર્ગભૂતસ્ય ક્ષુત્પિપાસે દ્વિજોત્તમ । બાધેતે પરમોદાર તતો ઽહં વ્યથિતેન્દ્રિયઃ । ગત્વા ત્રિભુવનશ્રેષ્ઠં પિતામહમુવાચ હ ।। ૭.૭૮.
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સ્વર્ગમાં હોવા છતાં મને ભૂખ અને તરસે બહુ પીડા આપી; તેથી, ઇન્દ્રિયોથી દુઃખી થઈ, હું ત્રણેય લોકના પિતા પાસે ગયો અને તેમને કહ્યું.
ભગવન્બ્રહ્મલોકો ઽયં ક્ષુત્પિપાસાવિવર્જિતઃ । કસ્યાયં કર્મણઃ પાકઃ ક્ષુત્પિપાસાનુગો હ્યહમ્ ।। ૭.૭૮.
હે ભગવાન, આ બ્રહ્મલોક તો ભૂખ અને તરસથી મુક્ત કહેવાય છે; તો અહીં મને ભૂખ અને તરસ કયા કર્મના કારણે સતાવે છે?
આહારઃ કશ્ચ મે દેવ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ।। ૭.૭૮.
હે પિતામહ, મને કયું ખોરાક મળશે? કૃપા કરીને મને કહો.
પિતામહસ્તુ મામાહ તવાહારઃ સુદેવજ । સ્વાદૂનિ સ્વાનિ માંસાનિ તાનિ ભક્ષય નિત્યશઃ ।। ૭.૭૮.
પિતામહે કહ્યું: હે સુદેવજ, તારો ખોરાક તારો જ મીઠો માંસ છે; તું એ હંમેશાં ભોજન કર.
સ્વશરીરં ત્વયા પુષ્ટં કુર્વતા તપ ઉત્તમમ્ । અનુપ્તં રોહતે શ્વેત ન કદાચિન્મહામતે ।। ૭.૭૮.
હે શ્વેત, તું શ્રેષ્ઠ તપથી જે શરીર પોષ્યું છે, એ કદી નાશ પામતું નથી અને એમાં ઘા પણ લાગતો નથી.
તૃપ્તિર્ન તે ઽસ્તિ સૂક્ષ્મા ઽપિ વને સત્વનિષેવિતે । પુરા તુ ભિક્ષમાણાય ભિક્ષા વૈ યતયે નૃપ । ન હિ દત્તા ત્વયેન્દ્રાભ યસ્માદતિથયે ઽપિ વૈ ।। ૭.૭૮.
હે રાજા, તું જંગલમાં પણ, જ્યાં અનેક પ્રાણીઓ રહે છે, ત્યાં પણ તને ઓછી પણ તૃપ્તિ નથી થતી; કારણ કે, પૂર્વે જ્યારે તું યતિ બની ભિક્ષા માંગતો, ત્યારે તું કદી કોઈને—even અતિથિને પણ—ભિક્ષા આપતો નહોતો.
દત્તં ન તે ઽસ્તિ સૂક્ષ્મો ઽપિ તપ એવ નિષેવસે । તેન સ્વર્ગગતો વત્સ બાધ્યસે ક્ષુત્પિપાસયા ।। ૭.૭૮.
તમે કદી નાનામાં નાની દાન પણ આપ્યું નથી, ફક્ત તપ જ કર્યું છે; તેથી, હે વત્સ, સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યા પછી પણ તું ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે.
સ ત્વં સુપુષ્ટમાહારૈઃ સ્વશરીરમનુત્તમમ્ । ભક્ષયિત્વામૃતરસં તેન તૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ ।। ૭.૭૮.
હવે તું તારા જ સારી રીતે પોષાયેલા ઉત્તમ શરીરને, જે અમૃત જેવું છે, ભોજન કરીને તૃપ્તિ મેળવે છે.
યદા તુ તદ્વનં શ્વેત અગસ્ત્યઃ સુમહાનૃષિઃ । આગમિષ્યતિ દુર્ધર્ષસ્તદા કૃચ્છ્રાદ્વિમોક્ષ્યતે ।। ૭.૭૮.
હે શ્વેત, જ્યારે મહાન ઋષિ અગસ્ત્ય એ વનમાં આવશે, ત્યારે તું આ કઠિનતાથી મુક્ત થશો.
સ હિ તારયિતું સૌમ્ય શક્તઃ સુરગણાનપિ । કિં પુનસ્ત્વાં મહાબાહો ક્ષુત્પિપાસાવશં ગતમ્ ।। ૭.૭૮.
હે સૌમ્ય, એ મહાન ઋષિ દેવતાઓને પણ ઉદ્ધાર કરવા સમર્થ છે; તો પછી, હે મહાબાહુ, તને તો જરૂર જ મુક્ત કરી શકે, જે ભૂખ અને તરસથી પીડાય છે.
સો ઽહં ભગવતઃ શ્રુત્વા દેવદેવસ્ય નિશ્ચયમ્ । આહારં ગર્હિતં સ્વશરીરં દ્વિજોત્તમ ।। ૭.૭૮.
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, ભગવાનના આ નિશ્ચયને સાંભળી, મેં મારા જ શરીરને નિંદનીય ખોરાક બનાવી દીધું.
બહૂન્વર્ષગણાન્બ્રહ્મન્ભુજ્યમાનમિદં મયા । ક્ષયં નાભ્યેતિ બ્રહ્મર્ષે તૃપ્તિશ્ચાપિ મમોત્તમા ।। ૭.૭૮.
હે બ્રાહ્મણ, ઘણા વર્ષોથી હું આ જ ખાઈ રહ્યો છું, પણ હે બ્રહ્મર્ષિ, એ કદી ઘટતું નથી અને મને ઉત્તમ તૃપ્તિ મળે છે.
તસ્ય મે કૃચ્છ્રભૂતસ્ય કૃચ્છ્રાદસ્માદ્વિમોચય । અન્યેષાં ન ગતિર્હ્યત્ર કુમ્ભયોનિમૃતે દ્વિજમ્ ।। ૭.૭૮.
હું આ ભારે દુઃખમાં છું, મને આ દુઃખમાંથી મુક્ત કરો; કેમ કે, હે દ્વિજ, અહીં કુંભયોની સિવાય બીજું કોઈ આશ્રય નથી.