પુરાણં પુણ્યમત્યર્થં તપસ્વિજનવર્જિતમ્ । તત્રાહમવસં રાત્રિં નૈદાઘીં પુરુષર્ષભ ।। ૭.૭૭.
એ આશ્રમ પ્રાચીન, અત્યંત પવિત્ર અને તપસ્વીઓથી ખાલી પડેલો હતો; ત્યાં હું ઠંડીની રાતે રહ્યો હતો, હે પુરુષશ્રેષ્ઠ.
પ્રભાતે કાલ્યમુત્થાય સરસ્તદુપચક્રમે । અથાપશ્યં શવં તત્ર સુપુષ્ટમજરં ક્વચિત્ ।। ૭.૭૭.
સવારે વહેલી ઉઠીને હું એ સરોવર પાસે ગયો; ત્યાં એક જગ્યાએ મેં એક સુંદર, વૃદ્ધ ન થતું મૃતદેહ જોયું.
પઙ્કિભેદેન પુષ્ટાઙ્ગં સમાશ્રિતસરોવરમ્ । તિષ્ઠન્તં પરયા લક્ષ્મ્યા તસ્મિંસ્તોયાશયે નૃપ ।। ૭.૭૭.
એ મૃતદેહના અંગો પોષિત, કાદવથી ઢંકાયેલા અને સરોવર પર આરામ કરતા હતાં; એ પાણીના તળાવમાં અતિ સુંદર દેખાતો હતો, હે રાજા.
તમર્થં ચિન્તયાનો ઽહં મુહૂર્તં તત્ર રાઘવ । ઉષિતો ઽસ્મિ સરસ્તીરે કિન્ન્વિદં સ્યાદિતિ પ્રભો ।। ૭.૭૭.
હું એ વાતનો વિચાર કરતો, રાઘવ, થોડો સમય સરોવર કિનારે રહ્યો, અને મનમાં વિચારતો રહ્યો: 'આ શું હોઈ શકે, પ્રભુ?'
અથાપશ્યં મુહૂર્તેન દિવ્યમદ્ભુતદર્શનમ્ । વિમાનં પરમોદારં હંસયુક્તં મનોજવમ્ ।। ૭.૭૭.
થોડા જ ક્ષણે, મેં એક દિવ્ય અને અદ્ભુત દૃશ્ય જોયું: હંસો જોડાયેલું, મન જેટલું ઝડપથી ચાલતું, અતિ સુંદર વિમાન દેખાયું.
અત્યર્થં સ્વર્ગિણં ત વિમાને રઘુનન્દન । ઉપાસ્તે ઽપ્સરસાં વીર સહસ્રં દિવ્યભૂષણમ્ ।। ૭.૭૭.
રઘુકુલના આનંદ, એ વિમાનમાં અતિ સ્વર્ગીય રૂપાળું એક પુરુષ હતો, જેને હજારો અપ્સરાઓ દિવ્ય આભૂષણોથી શોભાવી રહી હતી.
ગાયન્તિ દિવ્યગેયાનિ વાદયન્તિ તથા ઽપરાઃ । ક્ષ્વેલયન્તિ તથા ચાન્યા નૃત્યન્તિ ચ તથા ઽપરાઃ ।। ૭.૭૭.
કેટલાંક અપ્સરાઓ સ્વર્ગીય ગીતો ગાતા, બીજી વાદ્યો વગાડતી, કેટલીક મધુર ધ્વનિ કરતી અને બીજી નૃત્ય કરતી હતી.
અપરાશ્ચન્દ્રરશ્મ્યાભૈર્હેમદણ્ડૈશ્ચ ચામરૈઃ । દોધૂયુર્વદનં તસ્ય પુણ્ડરીકનિભેક્ષણમ્ ।। ૭.૭૭.
બીજીઓ ચાંદની જેવી ઝગમગતી સોનાની છડીવાળા ચામરાથી, કમળ જેવી આંખો ધરાવનારા એ પુરુષનું ચહેરું હળવે હળવે પંખા મારતી હતી.
તતઃ સિંહાસનં ત્યક્ત્વા મેરુકૂટમિવાંશુમાન્ । પશ્યતો મે તદા રામ વિમાનાદવરુહ્ય ચ । તં શવં ભક્ષયામાસ સ સ્વર્ગી રઘુનન્દન ।। ૭.૭૭.
પછી, એ પુરુષે પોતાના સિંહાસન છોડ્યું, જાણે સૂર્ય મેરુ પર્વતની ચોટી પરથી ઉતરે તેમ, અને મારી નજર સામે જ, રામ, એ વિમાનમાંથી નીચે આવીને એ મૃતદેહ ભક્ષવા લાગ્યો.
તથા ભુક્ત્વા યથાકામં માંસં બહુ સુપીવરમ્ । અવતીર્ય સરઃ સ્વર્ગી સંસ્પ્રષ્ટુમુપચક્રમે ।। ૭.૭૭.
પછી તે સ્વર્ગવાસીએ પોતાની ઇચ્છા મુજબ ઘણું જ સારું અને રસાળ માંસ ખાધું અને પછી સરોવર પાસે ઉતરીને સ્નાન કરવા ગયો.
ઉપસ્પૃશ્ય યથાન્યાયં સ સ્વર્ગી રઘુપુઙ્ગવ । આરોઢુમુપચક્રામ વિમાનવરમુત્તમમ્ ।। ૭.૭૭.
પછી તે સ્વર્ગવાસીએ નિયમ પ્રમાણે સ્નાન કરીને, રઘુકુલના શ્રેષ્ઠ, ઉત્તમ વિમાન પર પાછો ચડવા લાગ્યો.
તમહં દેવસઙ્કાશમારોહન્તમુદીક્ષ્ય વૈ । અથાહમબ્રુવં વાક્યં સ્વર્ગિણં પુરુષર્ષભ ।। ૭.૭૭.
હું એ દેવતાસમાન જણાય તે વ્યક્તિને વિમાન પર ચડતો જોઈ રહ્યો હતો, ત્યારે, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, મેં એ સ્વર્ગવાસીને આ રીતે પુછ્યું.
કો ભવાન્દેવસઙ્કાશ આહારશ્ચ વિગર્હિતઃ । ત્વયેદં ભુજ્યતે સૌમ્ય કિમર્થં વક્તુમર્હસિ ।। ૭.૭૭.
'હે દેવતાસમાન, તમે કોણ છો? અને આવું અયોગ્ય ખોરાક કેમ ખાઓ છો? હે સૌમ્ય, કૃપા કરીને એનું કારણ કહો.'
કસ્ય સ્યાદીદૃશો ભાવ આહારો દેવસમ્મતઃ । આશ્ચર્યં વર્તતે સૌમ્ય શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ ।। ૭.૭૭.
'કોણ માટે આવો અવસ્થામાં, દેવતાઓને પણ માન્ય ખોરાક હોય શકે? હે સૌમ્ય, આ તો આશ્ચર્યજનક છે; હું એનું સાચું કારણ સાંભળવા ઇચ્છું છું.'
નાહમૌપયિકં મન્યે તવ ભક્ષ્યમિદં શવમ્ ।। ૭.૭૭.
'હું માનતો નથી કે આ મૃતદેહ તમારો યોગ્ય ભોજન છે.'
ઇત્યેવમુક્તઃ સ નરેન્દ્ર નાકી કૌતૂહલાત્સૂનૃતયા ગિરા ચ । શ્રુત્વા ચ વાક્યં મમ સર્વમેતત્સર્વં તથા ચાકથયન્મમેતિ ।। ૭.૭૭.
હું આમ કહ્યું ત્યારે, હે રાજા, એ સ્વર્ગવાસીએ ઉત્સુકતાથી અને મૃદુ વાણીથી મારા બધા પ્રશ્નો સાંભળી, બધું જ સાચું મને કહી દીધું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે સપ્તસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકીકૃત મહાન અને પ્રાચીન રામાયણના ઉત્તરકાંડનો સત્તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
શ્રુત્વા તુ ભાષિતં વાક્યં મમ રામ શુભાક્ષરમ્ । પ્રાઞ્જલિઃ પ્રત્યુવાચેદં સ સ્વર્ગી રઘુનન્દન ।। ૭.૭૮.
હે રામ, જ્યારે મેં શુભ અને સારા શબ્દો કહ્યા, ત્યારે એ સ્વર્ગવાસીએ હાથ જોડીને મને ઉત્તર આપ્યો.
શૃણુ બ્રહ્મન્પુરા વૃત્તં મમૈતત્સુખદુઃખયોઃ । અનતિક્રમણીયં હિ યથા પૃચ્છસિ માં દ્વિજ ।। ૭.૭૮.
'હે બ્રાહ્મણ, સાંભળો, અગાઉ મારા જીવનમાં સુખ અને દુઃખમાં જે બન્યું હતું એ બધું કહું છું; કેમ કે તમે પૂછો છો, એ વાત ટાળી શકાય તેવી નથી.'
પુરા વૈદર્ભકો રાજા પિતા મમ મહાયશાઃ । સુદેવ ઇતિ વિખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ વીર્યવાન્ ।। ૭.૭૮.
'કેટલાય વર્ષો પહેલાં, મારા પિતા વિદર્ભના મહાન યશસ્વી રાજા હતા, ત્રણેય લોકમાં સુદેવ નામે પ્રસિદ્ધ અને શક્તિશાળી હતા.'
તસ્ય પુત્રદ્વયં બ્રહ્મન્દ્વાભ્યાં સ્ત્રીભ્યામજાયત । અહં શ્વેત ઇતિ ખ્યાતો યવીયાન્સુરથો ઽભવત્ ।। ૭.૭૮.
'હે બ્રાહ્મણ, પિતાને બે પત્નીઓથી બે પુત્રો થયા; હું, શ્વેત નામે જાણીતો અને નાનો ભાઈ સુરથ હતો.'
તતઃ પિતરિ સ્વર્યાતે પૌરા મામભ્યષેચયન્ । તત્રાહં કૃતવાન્રાજ્યં ધર્મ્યં ચ સુસમાહિતઃ ।। ૭.૭૮.
'પછી જ્યારે પિતા સ્વર્ગે ગયા, ત્યારે નાગરિકોએ મને રાજતિલક કર્યો; ત્યાં મેં ધર્મપૂર્વક અને પૂરેપૂરી લાગણીથી રાજ્ય ચલાવ્યું.'
એવં વર્ષસહસ્રાણિ સમતીતાનિ સુવ્રત । રાજ્યં કારયતો બ્રહ્મન્પ્રજા ધર્મેણ રક્ષતઃ ।। ૭.૭૮.
'હે સુવ્રત, આમ હજારો વર્ષો વીતી ગયા, જ્યારે મેં રાજ્ય સંભાળ્યું અને પ્રજાનું ધર્મથી રક્ષણ કર્યું, હે બ્રાહ્મણ.'
સો ઽહં નિમિત્તે કસ્મિંશ્ચિદ્વિજ્ઞાતાયુર્દ્વિજોત્તમ । કાલધર્મં હૃદિ ન્યસ્ય તતો વનમુપાગમમ્ ।। ૭.૭૮.
'પછી, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, કોઈ નિમિત્તે મને ખબર પડી કે મારા આયુષ્યનું અંત આવી રહ્યું છે, ત્યારે મેં મનમાં સમયનું ધ્યાન રાખીને, વનમાં ગયો.'
સો ઽહં વનમિદં દુર્ગં મૃગપક્ષિવિવર્જિતમ્ । તપશ્ચર્તું પ્રવિષ્ટો ઽસ્મિ સમીપે સરસઃ શુભે ।। ૭.૭૮.
'હું આ કઠિન વનમાં આવ્યો, જ્યાં કોઈ પ્રાણી કે પક્ષી નહોતાં, અને આ સુંદર સરોવર પાસે તપ કરવા માટે પ્રવેશ્યો.'
ભ્રાતરં સુરથં રાજ્યે હ્યભિષિચ્ય મહીપતિમ્ । ઇદં સરઃ સમાસાદ્ય તપસ્તપ્તં મયા ચિરમ્ ।। ૭.૭૮.
'મારે ભાઈ સુરથને રાજગાદી પર બેસાડી, આ સરોવર પાસે આવીને લાંબા સમય સુધી તપ કર્યું.'
સો ઽહં વર્ષસહસ્રાણિ તપસ્ત્રીણિ મહાવને । તપ્ત્વા સુદુષ્કરં પ્રાપ્તો બ્રહ્મલોકમનુત્તમમ્ ।। ૭.૭૮.
'હું આ મહાવનમાં ત્રણ હજાર વર્ષ સુધી અત્યંત કઠિન તપ કર્યાં અને પછી સર્વોત્તમ બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયો.'
તસ્ય મે સ્વર્ગભૂતસ્ય ક્ષુત્પિપાસે દ્વિજોત્તમ । બાધેતે પરમોદાર તતો ઽહં વ્યથિતેન્દ્રિયઃ । ગત્વા ત્રિભુવનશ્રેષ્ઠં પિતામહમુવાચ હ ।। ૭.૭૮.
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, સ્વર્ગમાં હોવા છતાં મને ભૂખ અને તરસે બહુ પીડા આપી; તેથી, ઇન્દ્રિયોથી દુઃખી થઈ, હું ત્રણેય લોકના પિતા પાસે ગયો અને તેમને કહ્યું.
ભગવન્બ્રહ્મલોકો ઽયં ક્ષુત્પિપાસાવિવર્જિતઃ । કસ્યાયં કર્મણઃ પાકઃ ક્ષુત્પિપાસાનુગો હ્યહમ્ ।। ૭.૭૮.
હે ભગવાન, આ બ્રહ્મલોક તો ભૂખ અને તરસથી મુક્ત કહેવાય છે; તો અહીં મને ભૂખ અને તરસ કયા કર્મના કારણે સતાવે છે?
આહારઃ કશ્ચ મે દેવ તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ ।। ૭.૭૮.
હે પિતામહ, મને કયું ખોરાક મળશે? કૃપા કરીને મને કહો.