તતો દેવાઃ પ્રયાતાસ્તે વિમાનૈર્બહુવિસ્તરૈઃ । રામો ઽપ્યનુજગામાશુ કુમ્ભયોનેસ્તપોવનમ્ ।। ૭.૭૬.
પછી દેવતાઓ વિશાળ વિમાનોમાં બેઠા અને ચાલ્યા ગયા; રામ પણ ઝડપથી કુંભજના તપોવન તરફ ગયા.
દૃષ્ટ્વા તુ દેવાન્સમ્પ્રાપ્તાનગસ્ત્યસ્તપસાં નિધિઃ । અર્ચયામાસ ધર્માત્મા સર્વાંસ્તાનવિશેષતઃ ।। ૭.૭૬.
દેવતાઓને આવ્યા જોઈ, તપસ્વીઓમાં ધન અગસ્ત્યે બધાને ભેદભાવ વિના સન્માનપૂર્વક આવકાર્યા.
પ્રતિગૃહ્ય તતઃ પૂજાં સમ્પૂજ્ય ચ મહામુનિમ્ । જગ્મુસ્તે ત્રિદશા હૃષ્ટા નાકપૃષ્ઠં સહાનુગૈઃ ।। ૭.૭૬.
પછી દેવતાઓએ પૂજા સ્વીકારી, મહામુનિનું સન્માન કર્યું અને આનંદભેર પોતાના અનુયાયીઓ સાથે સ્વર્ગ તરફ ગયા.
ગતેષુ તેષુ કાકુત્સ્થઃ પુષ્પકાદવરુહ્ય ચ । તતો ઽભિવાદયામાસ હ્યગસ્ત્યમૃષિસત્તમમ્ ।। ૭.૭૬.
તે બધા જતા રહ્યા પછી, કાકુત્સ્થ પુષ્પકમાંથી નીચે ઉતર્યા અને પછી ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ અગસ્ત્યને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યા.
સો ઽભિવાદ્ય મહાત્માનં જ્વલન્તમિવ તેજસા । આતિથ્યં પરમં પ્રાપ્ય નિષસાદ નરાધિપઃ ।। ૭.૭૬.
એ મહાત્માને, જે તેજથી દીપતો હતો, વંદન કરીને, રાજાએ શ્રેષ્ઠ આથિથ્ય પ્રાપ્ત કર્યું અને બેઠા.
તમુવાચ મહાતેજાઃ કુમ્ભયોનિર્મહાતપાઃ । સ્વાગતં તે નરશ્રેષ્ઠ દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તો ઽસિ રાઘવ ।। ૭.૭૬.
મહાતપસ્વી, કુંભજના અગસ્ત્યે કહ્યું: 'હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, રાઘવ, તારો સ્વાગત છે; શુભ સંજોગે તું અહીં આવ્યો છે.'
ત્વં મે બહુમતો રામ ગુણૈર્બહુભિરુત્તમૈઃ । અતિથિઃ પૂજનીયશ્ચ મમ નિત્યં હૃદિ સ્થિતઃ ।। ૭.૭૬.
હે રામ, તારા અનેક ઉત્તમ ગુણોને લીધે તું મને ખૂબ પ્રિય છે; તું હંમેશા મારા હૃદયમાં રહેનારો અને પૂજનીય અતિથિ છે.
સુરા હિ કથયન્તિ ત્વામાગતં શૂદ્રઘાતિનમ્ । બ્રાહ્મણસ્ય તુ ધર્મેણ ત્વયા જીવાપિતઃ સુતઃ ।। ૭.૭૬.
દેવતાઓ તને એ શૂદ્રના ઘાતક તરીકે ઓળખે છે; પણ બ્રાહ્મણના ધર્મથી તું તેના પુત્રને જીવતો કર્યો છે.
ઉષ્યતાં ચેહ રજની સકાશે મમ રાઘવ । પ્રભાતે પુષ્પકેણ ત્વં ગન્તા ઽસિ પુરમેવ હિ ।। ૭.૭૬.
હે રાઘવ, આ રાત મારી પાસે રહી જા; સવારે તું પુષ્પકમાં બેસી પોતાના શહેર જઇશ.
ત્વં હિ નારાયણઃ શ્રીમાંસ્ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । ત્વં પ્રભુઃ સર્વદેવાનાં પુરુષસ્ત્વં સનાતનઃ ।। ૭.૭૬.
તું તો શ્રીમંત નારાયણ છે; બધું તારી અંદર સ્થિત છે. તું બધા દેવતાઓના સ્વામી અને સનાતન પુરુષ છે.
ઇદં ચાભરણં સૌમ્ય નિર્મિતં વિશ્વકર્મણા । દિવ્યં દિવ્યેન વપુષા દીપ્યમાનં સ્વતેજસા । પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ કાકુત્સ્થ મત્પ્રિયં કુરુ રાઘવ ।। ૭.૭૬.
હે સૌમ્ય, વિશ્વકર્માએ બનાવેલું આ દિવ્ય અને તેજસ્વી આભૂષણ તને અર્પણ કરું છું; હે કાકુત્સ્થ, આ સ્વીકાર અને મને પ્રસન્ન કર.
દત્તસ્ય હિ પુનર્દાને સુમહત્ફલમુચ્યતે । ભરણે હિ ભવાન્ શક્તઃ સેન્દ્રાણાં મરુતામપિ ।। ૭.૭૬.
પુનઃ આપેલું ફરી આપવાથી મહાન ફળ મળે છે એવું કહેવાય છે; તું તો ઇન્દ્ર સહિત મારુતોનું ભાર પણ સહન કરી શકે છે.
ત્વં હિ શક્તસ્તારયિતું સેન્દ્રાનપિ દિવૌકસઃ । તસ્માત્પ્રદાસ્યે વિધિવત્તત્પ્રતીચ્છ નરાધિપ ।। ૭.૭૬.
તું તો ઇન્દ્ર સહિત દેવતાઓને પણ બચાવી શકે છે; તેથી હું આ યોગ્ય રીતે તને અર્પણ કરું છું, હે મનુષ્યોના રાજા, આ સ્વીકાર.
દિવ્યમાભરણં ચિત્રં પ્રદીપ્તમિવ ભાસ્કરમ્ ।। ૭.૭૬.
દિવ્ય અને અતિ સુંદર આભૂષણ, જાણે સૂર્ય જેવી તેજસ્વી ઝળહળાટ ધરાવતું હતું.
અથોવાચ મહાત્માનમિક્ષ્વાકૂણાં મહારથઃ । રામો મતિમતાં શ્રેષ્ઠઃ ક્ષત્રધર્મમનુસ્મરન્ ।। ૭.૭૬.
પછી ઇક્ષ્વાકુ વંશના મહાન રથયોધ્ધા, વિદ્વાનોમાં શ્રેષ્ઠ અને ક્ષત્રિય ધર્મને સ્મરણ કરતા શ્રીરામે તે મહાત્માને કહ્યું.
પ્રતિગ્રહો ઽયં ભગવન્બ્રાહ્મણસ્યાવિગર્હિતઃ । ગૃહ્ણીયાં ક્ષત્રિયો ઽહં વૈ કથં બ્રાહ્મણપુઙ્ગવ ।। ૭.૭૬.
ભગવાન, બ્રાહ્મણ માટે આવું સ્વીકારવું નિર્દોષ છે; પણ હું તો ક્ષત્રિય છું, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, હું કેવી રીતે સ્વીકારું?
બ્રાહ્મણેન વિશેષેણ દત્તં તદ્વક્તુમર્હસિ । એવમુક્તસ્તુ રામેણ પ્રત્યુવાચ મહાનૃષિઃ ।। ૭.૭૬.
ખાસ કરીને જ્યારે બ્રાહ્મણે આપ્યું હોય ત્યારે તેનું કારણ તમે જણાવો, એમ રામે કહ્યું ત્યારે મહાન ઋષિએ ઉત્તર આપ્યો.
આસન્કૃતયુગે રામ બ્રહ્મભૂતે પુરાયુગે । અપાર્થિવાઃ પ્રજાઃ સર્વાઃ સુરાણાં તુ શતક્રતુઃ ।। ૭.૭૬.
હે રામ, કૃતયુગમાં, જ્યારે બધું બ્રહ્મરૂપ હતું, ત્યારે સર્વ પ્રજાઓ પૃથ્વીજન્ય નહોતી અને દેવોમાં ઇન્દ્ર રાજા હતા.
તાઃ પ્રજા દેવદેવેશં રાજાર્થં સમુપાદ્રવન્ । સુરાણાં સ્થાપિતો રાજા ત્વયા દેવ શતક્રતુઃ ।। ૭.૭૬.
એ પ્રજાઓએ રાજા માટે દેવોના દેવ પાસે જઈ વિનંતી કરી; હે દેવ, તમારી કૃપાથી ઇન્દ્રને દેવોના રાજા તરીકે સ્થાપવામાં આવ્યા.
પ્રયચ્છ નો હિ લોકેશ પાર્થિવં નરપુઙ્ગવમ્ । યસ્મૈ પૂજાં પ્રયુઞ્જાના ધૂતપાપાશ્ચરેમહિ । ન વસામો વિના રાજ્ઞા એષ નો નિશ્ચયઃ પરઃ ।। ૭.૭૬.
હે વિશ્વના સ્વામી, અમને મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજા આપો, જેને પૂજા કરીને અને પાપમુક્ત થઈને અમે રહી શકીએ; રાજા વિના અમે રહી શકીએ નહીં—આ અમારો પક્કો નિશ્ચય છે.
પ્રજાનાં વચનં શ્રુત્વા નિશ્ચયિત્વા ઽર્થમુત્તમમ્ ।। ૭.૭૬.
પ્રજાઓના આ વચન સાંભળી અને શ્રેષ્ઠ હિત નિશ્ચિત કરીને—
તતો બ્રહ્મા સુરશ્રેષ્ઠો લોકપાલાન્સવાસવાન્ । સમાહૂયાબ્રવીત્સર્વાંસ્તેજોભાગાન્પ્રયચ્છત ।। ૭.૭૬.
પછી દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા બ્રહ્માજીએ ઇન્દ્ર સહિત લોકપાલોને બોલાવીને બધાને કહ્યું: 'તમારા તેજનો અંશ આપો.'
તતો દદુર્લોકપાલાઃ સર્વે ભાગાન્સ્વતેજસઃ । અક્ષુપચ્ચ તતો બ્રહ્મા યતો જાતઃ ક્ષુપો નૃપઃ ।। ૭.૭૬.
પછી બધા લોકપાલોએ પોતપોતાના તેજના અંશો આપ્યા; અને તેમાંથી બ્રહ્માજીએ ક્ષુપનું સર્જન કર્યું, જેના પરથી રાજા ક્ષુપ જન્મ્યા.
તં બ્રહ્મા લોકપાલાનાં સહાંશૈઃ સમયોજયત્ । તતો દદૌ નૃપં તાસાં પ્રજાનામીશ્વરં ક્ષુપમ્ ।। ૭.૭૬.
બ્રહ્માજીએ તેને લોકપાલોના અંશો સાથે જોડ્યા; પછી તેમણે ક્ષુપને એ પ્રજાઓના રાજા અને સ્વામી તરીકે આપ્યા.
તત્રૈન્દ્રેણ ચ ભાગેન મહીમાજ્ઞાપયન્નૃપઃ । વારુણેન તુ ભાગેન વપુઃ પુષ્યતિ પાર્થિવઃ ।। ૭.૭૬.
ત્યાં ઇન્દ્રના અંશથી રાજા પૃથ્વી પર આજ્ઞા ચલાવે છે; અને વારુણ અંશથી રાજાનું રૂપ પોષાય છે.
કૌબેરેણ તુ ભાગેન વિત્તમાસાં દદૌ તદા । યસ્તુ યામ્યો ઽભવદ્ભાગસ્તેન શાસ્તિ સ્મ સ પ્રજાઃ ।। ૭.૭૬.
કુબેરના અંશથી તેમને ધન મળ્યું; અને યમના અંશથી તે પ્રજાઓ પર શાસન કરે છે.
તત્રૈન્દ્રેણ નરશ્રેષ્ઠ ભાગેન રઘુનન્દન । પ્રતિગૃહ્ણીષ્વ ભદ્રં તે તારણાર્થં મમ પ્રભો ।। ૭.૭૬.
હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, રઘુવંશના વંશજ, અહીં ઇન્દ્રના અંશને સ્વીકારો, તમારી કલ્યાણ માટે, હે પ્રભુ, મારી મુક્તિ માટે.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ઋષેઃ પરમધાર્મિકમ્ । તદ્રામઃ પ્રતિજગ્રાહ મુનેરાભરણં વરમ્ ।। ૭.૭૬.
મહાન ઋષિના એ સર્વોપરી ધર્મમય વચનો સાંભળી, રામે તે મુનિ પાસેથી ઉત્તમ આભૂષણ સ્વીકાર્યું.
પ્રતિગૃહ્ય તતો રામસ્તદાભરણમુત્તમમ્ । આગમં તસ્ય દીપ્તસ્ય પ્રષ્ટુમેવોપચક્રમે ।। ૭.૭૬.
પછી રામે એ ઉત્તમ આભૂષણ પ્રાપ્ત કરીને, તેનું તેજસ્વી મૂળ પૂછવા માટે પ્રશ્ન કરવાનું આરંભ્યું.
અત્યદ્ભુતમિદં દિવ્યં વપુષા યુક્તમુત્તમમ્ । કથં વા ભગવતા પ્રાપ્તં કુતો વા કેન વા હૃતમ્ ।। ૭.૭૬.
આ તો અતિ આશ્ચર્યજનક અને દિવ્ય છે, શ્રેષ્ઠ રૂપથી યુક્ત છે; ભગવાને તેને કેવી રીતે મેળવ્યું, ક્યાંથી આવ્યું, કે કોણે લીધું?