કદાચિદુપકારેણ કૃતેનૈકેન તુષ્યતિ। ન સ્મરત્યપકારાણાં શતમપ્યાત્મવત્તયા
કોઈ એક ઉપકારથી જ સંતોષી રહેતા, અને પોતાને સમજીને—even સો અપકારો થયાં હોય તો પણ—યાદ રાખતા નહોતા.
શીલવૃદ્ધૈર્જ્ઞાનવૃદ્ધૈર્વયોવૃદ્ધૈશ્ચ સજ્જનૈઃ। કથયન્નાસ્ત વૈ નિત્યમસ્ત્રયોગ્યાન્તરેષ્વપિ
શીલ, જ્ઞાન અને ઉંમરમાં વૃદ્ધ સજ્જનો સાથે, શસ્ત્રકૌશલ્ય ધરાવતા વચ્ચે પણ, હંમેશા વાતચીત કરતા રહેતા.
બુદ્ધિમાન્ મધુરાભાષી પૂર્વભાષી પ્રિયંવદઃ। વીર્યવાન્ન ચ વીર્યેણ મહતા સ્વેન વિસ્મિતઃ
બુદ્ધિશાળી, મધુર બોલનાર, પહેલો બોલનાર, મનપસંદ વાત કરનાર, શક્તિશાળી, પણ પોતાની મહાન શક્તિથી ક્યારેય આશ્ચર્યચકિત નહોતા.
ન ચાનૃતકથો વિદ્વાન્ વૃદ્ધાનાં પ્રતિપૂજકઃ। અનુરક્તઃ પ્રજાભિશ્ચ પ્રજાશ્ચાપ્યનુરજ્યતે
તેઓ ક્યારેય અસત્ય બોલતા નહોતા, વિદ્વાન હતા, વૃદ્ધોની સન્માન કરતા, પ્રજાને પ્રિય હતા અને પ્રજા પણ તેમને પ્રેમ કરતી હતી.
સાનુક્રોશો જિતક્રોધો બ્રાહ્મણપ્રતિપૂજકઃ। દીનાનુકમ્પી ધર્મજ્ઞો નિત્યં પ્રગ્રહવાન્ શુચિઃ
કૃપાળુ, ક્રોધ પર જીત મેળવનાર, બ્રાહ્મણોની સન્માન કરતા, દુઃખી પર દયાળુ, ધર્મ જાણનાર, હંમેશા સંયમિત અને શુદ્ધ હતા.
કુલોચિતમતિઃ ક્ષાત્રં સ્વધર્મં બહુ મન્યતે। મન્યતે પરયા પ્રીત્યા મહત્ સ્વર્ગફલં તતઃ
કુલ પ્રમાણે વિચાર ધરાવતા, ક્ષત્રિય ધર્મને બહુ માન આપતા, અને તેના સ્વર્ગફળને ખૂબ પ્રેમથી માનતા.
નાશ્રેયસિ રતો યશ્ચ ન વિરુદ્ધકથારુચિઃ। ઉત્તરોત્તરયુક્તીનાં વક્તા વાચસ્પતિર્યથા
અશ્રેયસમાં રસ ન રાખતા, વિરૂદ્ધ વાતોમાં આનંદ ન લેતા; સતત યોગ્ય અને ક્રમબદ્ધ વાત કરતા, જેમ વાક્પટુ હોય.
અરોગસ્તરુણો વાગ્મી વપુષ્માન્ દેશકાલવિત્। લોકે પુરુષસારજ્ઞઃ સાધુરેકો વિનિર્મિતઃ
સ્વસ્થ, યુવાન, વાક્પટુ, સુંદર, સ્થાન અને સમય જાણનાર, લોકોમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવનાર, એકમાત્ર સજ્જન હતા.
સ તુ શ્રેષ્ઠૈર્ગુણૈર્યુક્તઃ પ્રજાનાં પાર્થિવાત્મજઃ। બહિશ્ચર ઇવ પ્રાણો બભૂવ ગુણતઃ પ્રિયઃ
શ્રેષ્ઠ ગુણોથી યુક્ત, રાજકુમાર પ્રજાને એટલા પ્રિય હતા કે જાણે શરીરની બહાર ફરતો પ્રાણ હોય.
સર્વવિદ્યાવ્રતસ્નાતો યથાવત્ સાઙ્ગવેદવિત્। ઇષ્વસ્ત્રે ચ પિતુઃ શ્રેષ્ઠો બભૂવ ભરતાગ્રજઃ
બધી વિદ્યાઓ અને વ્રતોમાં સ્નાન કર્યા, વેદ અને તેની શાખાઓ યોગ્ય રીતે જાણતા, ભરૂતના મોટા ભાઈ ધનુર્વિદ્યા માં પિતાથી પણ શ્રેષ્ઠ હતા.
કલ્યાણાભિજનઃ સાધુરદીનઃ સત્યવાગૃજુઃ। વૃદ્ધૈરભિવિનીતશ્ચ દ્વિજૈર્ધર્માર્થદર્શિભિઃ
શ્રેષ્ઠ કુળના, સજ્જન, દુઃખી ન થતા, સત્યવાચી અને સીધા, વૃદ્ધો અને ધર્મ-અર્થ જાણતા દ્વિજોથી સારી રીતે શિક્ષિત હતા.
ધર્મકામાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ સ્મૃતિમાન્ પ્રતિભાનવાન્। લૌકિકે સમયાચારે કૃતકલ્પો વિશારદઃ
ધર્મ, કામ અને અર્થના તત્વ જાણતા, સ્મૃતિ અને બુદ્ધિ ધરાવતા, લોક વ્યવહાર અને યોગ્ય આચરણમાં નિપુણ હતા.
નિભૃતઃ સંવૃતાકારો ગુપ્તમન્ત્રઃ સહાયવાન્। અમોઘક્રોધહર્ષશ્ચ ત્યાગસંયમકાલવિત્
શાંત, સંયમિત દેખાવ ધરાવતા, ગુપ્ત મંત્રણા રાખતા, સાથીઓથી યુક્ત, ક્રોધ અને આનંદ ક્યારેય વ્યર્થ ન જતા, ત્યાગ અને સંયમના યોગ્ય સમય જાણતા.
દૃઢભક્તિઃ સ્થિરપ્રજ્ઞો નાસદ્ગ્રાહી ન દુર્વચઃ। નિસ્તન્દ્રીરપ્રમત્તશ્ચ સ્વદોષપરદોષવિત્
દૃઢ ભક્તિ, સ્થિર બુદ્ધિ, અસત્ય સ્વીકારતા નહોતા, કઠોર બોલતા નહોતા, નિરંતર જાગૃત, અપ્રમત્ત, અને પોતાનાં તથા બીજાનાં દોષ જાણતા.
શાસ્ત્રજ્ઞશ્ચ કૃતજ્ઞશ્ચ પુરુષાન્તરકોવિદઃ। યઃ પ્રગ્રહાનુગ્રહયોર્યથાન્યાયં વિચક્ષણઃ
શાસ્ત્રોનું જ્ઞાન ધરાવનાર, ઉપકારનો ઋણી અને મનુષ્યોની સ્વભાવને સમજનાર, સંયમ અને દયામાં નિપુણ, હંમેશા યોગ્ય અને સમજદારીથી વર્તે છે.
સત્સંગ્રહાનુગ્રહણે સ્થાનવિન્નિગ્રહસ્ય ચ। આયકર્મણ્યુપાયજ્ઞઃ સંદૃષ્ટવ્યયકર્મવિત્
સારા લોકોની સાથે રહેવું અને તેમને સહાય કરવું, સ્થાન આપવું અને શિસ્ત રાખવામાં નિપુણ છે; ધન મેળવવાની રીત જાણે છે અને ખર્ચ તથા ઉપયોગની સમજ ધરાવે છે.
શ્રૈષ્ઠ્યં ચાસ્ત્રસમૂહેષુ પ્રાપ્તો વ્યામિશ્રકેષુ ચ। અર્થધર્મૌ ચ સંગૃહ્ય સુખતન્ત્રો ન ચાલસઃ
શસ્ત્રો અને વિવિધ યુદ્ધકલા માં શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરી છે; ધન અને ધર્મ બંનેને જાળવી, સુખની શોધ કરે છે અને ક્યારેય આળસ નથી.
વૈહારિકાણાં શિલ્પાનાં વિજ્ઞાતાર્થવિભાગવિત્। આરોહે વિનયે ચૈવ યુક્તો વારણવાજિનામ્
વ્યવહારિક કળા અને હસ્તકલા ના વિવિધ ભાગો જાણે છે; હાથી અને ઘોડાની તાલીમ અને સંભાળમાં પણ કુશળ છે.
ધનુર્વેદવિદાં શ્રેષ્ઠો લોકેઽતિરથસમ્મતઃ। અભિયાતા પ્રહર્તા ચ સેનાનયવિશારદઃ
ધનુર્વેદના જાણકારોમાં શ્રેષ્ઠ છે, સમગ્ર જગતમાં મહાન રથયોદ્ધા તરીકે માન્ય છે; હુમલો, યુદ્ધ અને સેના ગોઠવવામાં નિપુણ છે.
અપ્રધૃષ્યશ્ચ સંગ્રામે ક્રુદ્ધૈરપિ સુરાસુરૈઃ। અનસૂયો જિતક્રોધો ન દૃપ્તો ન ચ મત્સરી
યુદ્ધમાં દેવો અને દાનવો—even ગુસ્સામાં—એ પણ તેને હરાવી શકતા નથી; ઈર્ષ્યા રહિત, ક્રોધ પર જીત મેળવેલી, અહંકાર અને ડાહ્યપનથી દૂર છે.
નાવજ્ઞેયશ્ચ ભૂતાનાં ન ચ કાલવશાનુગઃ। એવં શ્રેષ્ઠૈર્ગુણૈર્યુક્તઃ પ્રજાનાં પાર્થિવાત્મજઃ
કોઈ જીવ પણ તેને અવગણતો નથી, અને સમયની અસરથી પણ અપ્રભાવિત છે; આવા શ્રેષ્ઠ ગુણોથી સજ્જ રાજપુત્ર છે.
સમ્મતસ્ત્રિષુ લોકેષુ વસુધાયાઃ ક્ષમાગુણૈઃ। બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતેસ્તુલ્યો વીર્યે ચાપિ શચીપતેઃ
ત્રણે લોકમાં ક્ષમાના ગુણથી ધરતી જેવી માન્યતા ધરાવે છે; બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન અને શક્તિમાં શચીપતિ સમાન છે.
તથા સર્વપ્રજાકાન્તૈઃ પ્રીતિસંજનનૈઃ પિતુઃ। ગુણૈર્વિરુરુચે રામો દીપ્તઃ સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ
સર્વ લોકો અને પિતાને પ્રિય એવા ગુણોથી રામા તેજસ્વી રીતે ઝળહળે છે, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણોથી.
તમેવંવૃત્તસમ્પન્નમપ્રધૃષ્યપરાક્રમમ્। લોકનાથોપમં નાથમકામયત મેદિની
એના વર્તન અને પરાક્રમ અપરાજેય છે, લોકના અધિપતિ સમાન; ધરતી પણ તેને પોતાના રક્ષક તરીકે ઇચ્છે છે.
એતૈસ્તુ બહુભિર્યુક્તં ગુણૈરનુપમૈઃ સુતમ્। દૃષ્ટ્વા દશરથો રાજા ચક્રે ચિન્તાં પરંતપઃ
આવા અનેક અદ્વિતીય ગુણોથી સજ્જ પુત્રને જોઈને, દશરથ રાજા, દુશ્મનોને હરાવનાર, ઊંડા વિચારમાં ડૂબી ગયા.
અથ રાજ્ઞો બભૂવૈવ વૃદ્ધસ્ય ચિરજીવિનઃ। પ્રીતિરેષા કથં રામો રાજા સ્યાન્મયિ જીવતિ
પછી, વૃદ્ધ અને લાંબા જીવન ધરાવનાર રાજાને વિચાર આવ્યો: હું જીવતો હોઉં ત્યારે રામા કેવી રીતે રાજા બની શકે?
એષા હ્યસ્ય પરા પ્રીતિર્હૃદિ સમ્પરિવર્તતે। કદા નામ સુતં દ્રક્ષ્યામ્યભિષિક્તમહં પ્રિયમ્
તે માટેની શ્રેષ્ઠ પ્રેમભાવ મારા હૃદયમાં સતત ફરે છે: ક્યારે હું મારા પ્રિય પુત્રને રાજા તરીકે અભિષેક કરેલો જોઈશ?
વૃદ્ધિકામો હિ લોકસ્ય સર્વભૂતાનુકમ્પકઃ। મત્તઃ પ્રિયતરો લોકે પર્જન્ય ઇવ વૃષ્ટિમાન્
એ જગતની વૃદ્ધિ ઈચ્છે છે અને સર્વ જીવ પર દયા રાખે છે; લોકો માટે એ મારા કરતાં વધુ પ્રિય છે, વરસાદ લાવતી વાદળ જેવી.
યમશક્રસમો વીર્યે બૃહસ્પતિસમો મતૌ। મહીધરસમો ધૃત્યાં મત્તશ્ચ ગુણવત્તરઃ
શક્તિમાં યમ અને ઇન્દ્ર સમાન, બુદ્ધિમાં બૃહસ્પતિ સમાન, ધીરજમાં પર્વત રાજા સમાન અને ગુણમાં તો મને પણ વધે છે.
મહીમહમિમાં કૃત્સ્નામધિતિષ્ઠન્તમાત્મજમ્। અનેન વયસા દૃષ્ટ્વા યથા સ્વર્ગમવાપ્નુયામ્
આ વયે મારા પુત્રને આખી ધરતી પર રાજ કરતા જોઈ શકું તો, એ મને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થવા જેવું લાગશે.