ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે પઞ્ચસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પાવન રામાયણના ઉત્તરકાંડનો પચોતેરમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ । અવાક્છિરાસ્તથાભૂત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૭૬.
રામના એ વચન સાંભળીને, નિર્દોષ કર્મ કરનાર રામ સામે તે તપસ્વીએ માથું નમાવીને આ રીતે કહ્યું.
શૂદ્રયોન્યાં પ્રસૂતો ઽસ્મિ શમ્બૂકો નામ નામતઃ । દેવત્વં પાર્થયે રામ સશરીરો મહાયશઃ ।। ૭.૭૬.
હું શૂદ્ર જાતિમાં જન્મેલો છું, મારું નામ શમ્બૂક છે. હે મહાપ્રસિદ્ધ રામ, હું આ શરીરથી જ દેવત્વ મેળવવા ઈચ્છું છું.
ન મિથ્યા ઽહં વદે રામ દેવલોકજિગીષયા । શૂદ્રં માં વિદ્ધિ કાકુત્સ્થ તપ ઉગ્રં સમાસ્થિતમ્ ।। ૭.૭૬.
હે કાકુત્સ્થ રામ, હું અસત્ય બોલતો નથી. દેવલોક મેળવવાની ઈચ્છાથી હું, એક શૂદ્ર, આ કઠિન તપસ્યા કરું છું—આ તમે જાણો.
ભાષતસ્તસ્ય શૂદ્રસ્ય ખડ્ગં સુરુચિરપ્રભમ્ । નિષ્કૃષ્ય કોશાદ્વિમલં શિરશ્ચિચ્છેદ રાઘવઃ ।। ૭.૭૬.
જ્યારે તે શૂદ્ર બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે રાઘવએ પોતાના ખડગને કોશમાંથી કાઢી, ચમકતો અને નિર્મળ ખડગ વડે તેનું માથું કાપી નાખ્યું.
તસ્મિઞ્છૂદ્રે હતે દેવાઃ સેન્દ્રાઃ સાગ્નિપુરોગમાઃ । સાધુ સાધ્વિતિ કાકુત્સ્થં પ્રશશંસુર્મુહુર્મુહુઃ ।। ૭.૭૬.
તે શૂદ્રના મૃત્યુ પછી, દેવતાઓએ ઇન્દ્ર અને અગ્નિ સાથે વારંવાર કાકુત્સ્થની પ્રશંસા કરી—'શાબાશ, શાબાશ'.
પુષ્પવૃષ્ટિર્મહત્યાસીદ્દિવ્યાનાં સુસુગન્ધિનામ્ । પુષ્પાણાં વાયુમુક્તાનાં સર્વતઃ પ્રપપાત હ ।। ૭.૭૬.
પછી સર્વત્રથી પવનથી ઉડેલા સુગંધિત દિવ્ય ફૂલોની મોટી વરસાદ પડી.
સુપ્રીતાશ્ચાબ્રુવન્રામં દેવાઃ સત્યપરાક્રમમ્ । સુરકાર્યમિદં સૌમ્ય સુકૃતં તે મહામતે ।। ૭.૭૬.
આથી પ્રસન્ન થયેલા દેવતાઓએ સત્યવીર રામને કહ્યું: 'હે સૌમ્ય, દેવકાર્ય માટે તમે જે કર્યું તે ખૂબ સારું કર્યું, હે મહામતિ.'
ગૃહાણ ચ વરં સૌમ્ય યત્ત્વમિચ્છસ્યરિન્દમ । સ્વર્ગભાઙ્નહિ શૂદ્રો ઽયં ત્વત્કૃતે રઘુનન્દન ।। ૭.૭૬.
હે સૌમ્ય, જે કંઈ તું ઈચ્છે તે વર લે, હે રઘુનંદન, કેમ કે તારી કૃપાથી આ શૂદ્ર સ્વર્ગ પામે તે શક્ય નથી.
દેવાનાં ભાષિતં શ્રુત્વા રાઘવઃ સુસમાહિતઃ । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં સહસ્રાક્ષં પુરન્દરમ્ ।। ૭.૭૬.
દેવતાઓના એ વચન સાંભળીને, રાઘવએ એકાગ્ર ચિત્તે હાથ જોડીને સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રને કહ્યું.
યદિ દેવાઃ પ્રસન્ના મે દ્વિજપુત્રઃ સ જીવતુ । દિશન્તુ વરમેતં મે ઇપ્સિતં પરમં મમ ।। ૭.૭૬.
જો દેવતાઓ મારો પ્રસન્ન છે તો બ્રાહ્મણનો પુત્ર જીવતો થાય—મારે એ જ સર્વોચ્ચ વર જોઈએ છે.
મમાપચારાદ્યાતો ઽસૌ બ્રાહ્મણસ્યૈકપુત્રકઃ । અપ્રાપ્તકાલઃ કાલેન નીતો વૈવસ્વતક્ષયમ્ ।। ૭.૭૬.
મારી ભૂલથી બ્રાહ્મણનો એકમાત્ર પુત્ર સમય પહેલાં યમલોક ગયો.
તં જીવયથ ભદ્રં વો નાનૃતં કર્તુમર્હથ । દ્વિજસ્ય સંશ્રુતો ઽર્થો મે જીવયિષ્યામિ તે સુતમ્ ।। ૭.૭૬.
તમે તેને જીવતો કરો, તમને કલ્યાણ મળે. તમે અસત્ય ન કરો. મેં બ્રાહ્મણને વચન આપ્યું છે કે હું તેનો પુત્ર જીવતો કરીશ.
રાઘવસ્ય તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા વિબુધસત્તમાઃ । પ્રત્યુચૂ રાઘવં પ્રીતા દેવાઃ પ્રીતિસમન્વિતમ્ ।। ૭.૭૬.
રાઘવના એ વચન સાંભળીને પ્રસન્ન થયેલા સર્વોત્તમ દેવતાઓએ આનંદપૂર્વક રાઘવને ઉત્તર આપ્યો.
નિર્વૃતો ભવ કાકુત્સ્થ સો ઽસ્મિન્નહનિ બાલકઃ । જીવિતં પ્રાપ્તવાન્ભૂયઃ સમેતશ્ચાપિ બન્ધુભિઃ ।। ૭.૭૬.
હે કાકુત્સ્થ, નિશ્ચિંત રહો; આજે એ બાળક ફરી જીવતો થયો છે અને પોતાના સગાં સાથે મળ્યો છે.
યસ્મિન્મુહૂર્તે કાકુત્સ્થ શૂદ્રો ઽયં વિનિપાતિતઃ । તસ્મિન્મુહૂર્તે બાલો ઽસૌ જીવેન સમયુજ્યત ।। ૭.૭૬.
હે કાકુત્સ્થ, જેમજ ક્ષણે એ શૂદ્રને મારવામાં આવ્યો, એ જ ક્ષણે એ બાળક ફરીથી જીવતો થયો.
સ્વસ્તિ પ્રાપ્નુહિ ભદ્રં તે સાધુ યામ નરર્ષભ । અગસ્ત્યસ્યાશ્રમપદં દ્રષ્ટુમિચ્છામ રાઘવ ।। ૭.૭૬.
તને સુખ અને કલ્યાણ મળે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ; ચાલ, રાઘવ, હવે આપણે અગસ્ત્યના આશ્રમને જોવા જઇએ.
તસ્ય દીક્ષા સમાપ્તા હિ બ્રહ્મર્ષેઃ સુમહાદ્યુતેઃ । દ્વાદશં હિ ગતં વર્ષં જલશય્યાં સમાસતઃ ।। ૭.૭૬.
એ મહાન તેજસ્વી ઋષિનું વર્તમાન વ્રત હવે પૂર્ણ થયું છે; બાર વર્ષ સુધી એ જળમાં શય્યા કરીને વિતાવ્યાં છે.
કાકુત્સ્થ તદ્ગમિષ્યામો મુનિં સમભિનન્દિતુમ્ । ત્વં ચાપ્યાગચ્છ ભદ્રં તે દ્રષ્ટું તમૃષિસત્તમમ્ ।। ૭.૭૬.
હે કાકુત્સ્થ, ચાલ, આપણે એ મહાન ઋષિને મળવા જઇએ; તું પણ આવજે, તને કલ્યાણ મળે, એ ઋષિમાં શ્રેષ્ઠને જોવા.
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય દેવાનાં રઘુનન્દનઃ । આરુરોહ વિમાનં તં પુષ્પકં હેમભૂષિતમ્ ।। ૭.૭૬.
રઘુનંદને સંમત થઈને, સુવર્ણથી શોભતા પુષ્પક વિમાનમાં ચઢ્યો.
તતો દેવાઃ પ્રયાતાસ્તે વિમાનૈર્બહુવિસ્તરૈઃ । રામો ઽપ્યનુજગામાશુ કુમ્ભયોનેસ્તપોવનમ્ ।। ૭.૭૬.
પછી દેવતાઓ વિશાળ વિમાનોમાં બેઠા અને ચાલ્યા ગયા; રામ પણ ઝડપથી કુંભજના તપોવન તરફ ગયા.
દૃષ્ટ્વા તુ દેવાન્સમ્પ્રાપ્તાનગસ્ત્યસ્તપસાં નિધિઃ । અર્ચયામાસ ધર્માત્મા સર્વાંસ્તાનવિશેષતઃ ।। ૭.૭૬.
દેવતાઓને આવ્યા જોઈ, તપસ્વીઓમાં ધન અગસ્ત્યે બધાને ભેદભાવ વિના સન્માનપૂર્વક આવકાર્યા.
પ્રતિગૃહ્ય તતઃ પૂજાં સમ્પૂજ્ય ચ મહામુનિમ્ । જગ્મુસ્તે ત્રિદશા હૃષ્ટા નાકપૃષ્ઠં સહાનુગૈઃ ।। ૭.૭૬.
પછી દેવતાઓએ પૂજા સ્વીકારી, મહામુનિનું સન્માન કર્યું અને આનંદભેર પોતાના અનુયાયીઓ સાથે સ્વર્ગ તરફ ગયા.
ગતેષુ તેષુ કાકુત્સ્થઃ પુષ્પકાદવરુહ્ય ચ । તતો ઽભિવાદયામાસ હ્યગસ્ત્યમૃષિસત્તમમ્ ।। ૭.૭૬.
તે બધા જતા રહ્યા પછી, કાકુત્સ્થ પુષ્પકમાંથી નીચે ઉતર્યા અને પછી ઋષિમાં શ્રેષ્ઠ અગસ્ત્યને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યા.
સો ઽભિવાદ્ય મહાત્માનં જ્વલન્તમિવ તેજસા । આતિથ્યં પરમં પ્રાપ્ય નિષસાદ નરાધિપઃ ।। ૭.૭૬.
એ મહાત્માને, જે તેજથી દીપતો હતો, વંદન કરીને, રાજાએ શ્રેષ્ઠ આથિથ્ય પ્રાપ્ત કર્યું અને બેઠા.
તમુવાચ મહાતેજાઃ કુમ્ભયોનિર્મહાતપાઃ । સ્વાગતં તે નરશ્રેષ્ઠ દિષ્ટ્યા પ્રાપ્તો ઽસિ રાઘવ ।। ૭.૭૬.
મહાતપસ્વી, કુંભજના અગસ્ત્યે કહ્યું: 'હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, રાઘવ, તારો સ્વાગત છે; શુભ સંજોગે તું અહીં આવ્યો છે.'
ત્વં મે બહુમતો રામ ગુણૈર્બહુભિરુત્તમૈઃ । અતિથિઃ પૂજનીયશ્ચ મમ નિત્યં હૃદિ સ્થિતઃ ।। ૭.૭૬.
હે રામ, તારા અનેક ઉત્તમ ગુણોને લીધે તું મને ખૂબ પ્રિય છે; તું હંમેશા મારા હૃદયમાં રહેનારો અને પૂજનીય અતિથિ છે.
સુરા હિ કથયન્તિ ત્વામાગતં શૂદ્રઘાતિનમ્ । બ્રાહ્મણસ્ય તુ ધર્મેણ ત્વયા જીવાપિતઃ સુતઃ ।। ૭.૭૬.
દેવતાઓ તને એ શૂદ્રના ઘાતક તરીકે ઓળખે છે; પણ બ્રાહ્મણના ધર્મથી તું તેના પુત્રને જીવતો કર્યો છે.
ઉષ્યતાં ચેહ રજની સકાશે મમ રાઘવ । પ્રભાતે પુષ્પકેણ ત્વં ગન્તા ઽસિ પુરમેવ હિ ।। ૭.૭૬.
હે રાઘવ, આ રાત મારી પાસે રહી જા; સવારે તું પુષ્પકમાં બેસી પોતાના શહેર જઇશ.
ત્વં હિ નારાયણઃ શ્રીમાંસ્ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્ । ત્વં પ્રભુઃ સર્વદેવાનાં પુરુષસ્ત્વં સનાતનઃ ।। ૭.૭૬.
તું તો શ્રીમંત નારાયણ છે; બધું તારી અંદર સ્થિત છે. તું બધા દેવતાઓના સ્વામી અને સનાતન પુરુષ છે.