પ્રાયાત્પ્રતીચીં હરિતં વિચિન્વંશ્ચ તતસ્તતઃ । ઉત્તરામગમચ્છ્રીમાન્દિશં હિમવતા વૃતામ્ ।। ૭.૭૫.
પછી તે પશ્ચિમ દિશામાં ગયો, અહીં-ત્યાં તપાસતો રહ્યો અને પછી તે મહાન યશસ્વી ઉત્તર દિશામાં, હિમાલયથી ઘેરાયેલી જગ્યાએ પહોંચ્યો.
અપશ્યમાનસ્તત્રાપિ સ્વલ્પમપ્યથ દુષ્કૃતમ્ । પૂર્વામપિ દિશં સર્વામથો ઽપશ્યન્નરાધિપઃ ।। ૭.૭૫.
ત્યાં પણ રાજાએ જરા પણ દુષ્કર્મ ક્યાંય જોયું નહીં, અને પૂર્વ દિશામાં પણ કશું ખોટું નજરે પડ્યું નહીં.
પ્રવિશુદ્ધસમાચારામાદર્શતલનિર્મલામ્ । પુષ્પકસ્થો મહાબાહુસ્તદાપશ્યન્નરાધિપઃ ।। ૭.૭૫.
પુષ્પક રથમાં બેઠેલા મહાબાહુ રાજાએ એ સમયે સંપૂર્ણ પવિત્ર વર્તનવાળી, કાચ જેવી નિર્મળ ભૂમિ જોઈ.
દક્ષિણાં દિશમાક્રામત્તતો રાજર્ષિનન્દનઃ । શૈવલસ્યોત્તરે પાર્શ્વે દદર્શ સુમહત્સરઃ ।। ૭.૭૫.
પછી રાજર્ષિનો પુત્ર દક્ષિણ દિશામાં ગયો અને શૈવલના ઉત્તર કાંઠે એક વિશાળ સરોવર જોયું.
તસ્મિન્સરસિ તપ્યન્તં તાપસં સુમહત્તપઃ । દદર્શ રાઘવઃ શ્રીમાઁલ્લમ્બમાનમધોમુખમ્ ।। ૭.૭૫.
એ સરોવર પાસે રાઘવે તેજસ્વી અને મહાન તપસ્યામાં લીન, માથું ઝુકાવેલું અને શરીર લટકાવતો એક તપસ્વી જોયો.
રાઘવસ્તમુપાગમ્ય તપ્યન્તં તપ ઉત્તમમ્ । ઉવાચ સ તદા વાક્યં ધન્યસ્ત્વમસિ સુવ્રત ।। ૭.૭૫.
રાઘવે એ ઉત્તમ તપમાં લીન તપસ્વી પાસે જઈને કહ્યું: 'હે સદ્વ્રત, તું ધન્ય છે.'
કસ્યાં યોન્યાં તપોવૃદ્ધ વર્તસે દૃઢવિક્રમ । કૌતૂહલાત્ત્વાં પૃચ્છામિ રામો દાશરથિર્હ્યહમ્ ।। ૭.૭૫.
હે તપમાં વૃદ્ધ અને દૃઢ નિશ્ચય ધરાવનાર, તું કયા કુળમાં જન્મેલો છે? હું જિજ્ઞાસાથી પૂછું છું—હું દશરથનો પુત્ર રામ છું.
કો ઽર્થો મનીષિતસ્તુભ્યં સ્વર્ગલાભઃ પરો ઽથવા । વરાશ્રયો યદર્થં ત્વં તપસ્યસિ સુદુષ્કરમ્ । યમાશ્રિત્ય તપસ્તપ્તં શ્રોતુમિચ્છામિ તાપસ ।। ૭.૭૫.
તમે આટલું કઠિન તપ શું માટે કરો છો? સ્વર્ગ મેળવવો છે કે બીજું કોઈ ઉત્તમ ફળ મેળવવું છે? તમે કયા આશ્રયે આ તપસ્યા કરો છો, એ સાંભળવા હું ઇચ્છું છું, હે તપસ્વી.
બ્રાહ્મણો વા ઽસિ ભદ્રં તે ક્ષત્રિયો વા ઽસિ દુર્જયઃ । વૈશ્યસ્તૃતીયવર્ણો વા શૂદ્રો વા સત્યવાગ્ભવ ।। ૭.૭૫.
તમે બ્રાહ્મણ છો કે ક્ષત્રિય, કે પછી ત્રીજા વર્ણના વૈશ્ય છો કે શૂદ્ર છો? સાચું કહો.
ઇત્યેવમુક્તઃ સ નરાધિપેન હ્યવાક્છિરા દાશરથાય તસ્મૈ । ઉવાચ જાતિં નૃપપુઙ્ગવાય યત્કારણે ચૈવ તપઃપ્રયત્નઃ ।। ૭.૭૫.
રાજાએ આમ પૂછતાં, તે તપસ્વીએ માથું નમાવી દાશરથ પુત્રને પોતાની જાતિ અને તપસ્યા કરવાનું કારણ કહ્યું.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે પઞ્ચસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે વાલ્મીકિ રચિત પાવન રામાયણના ઉત્તરકાંડનો પચોતેરમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ । અવાક્છિરાસ્તથાભૂત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૭૬.
રામના એ વચન સાંભળીને, નિર્દોષ કર્મ કરનાર રામ સામે તે તપસ્વીએ માથું નમાવીને આ રીતે કહ્યું.
શૂદ્રયોન્યાં પ્રસૂતો ઽસ્મિ શમ્બૂકો નામ નામતઃ । દેવત્વં પાર્થયે રામ સશરીરો મહાયશઃ ।। ૭.૭૬.
હું શૂદ્ર જાતિમાં જન્મેલો છું, મારું નામ શમ્બૂક છે. હે મહાપ્રસિદ્ધ રામ, હું આ શરીરથી જ દેવત્વ મેળવવા ઈચ્છું છું.
ન મિથ્યા ઽહં વદે રામ દેવલોકજિગીષયા । શૂદ્રં માં વિદ્ધિ કાકુત્સ્થ તપ ઉગ્રં સમાસ્થિતમ્ ।। ૭.૭૬.
હે કાકુત્સ્થ રામ, હું અસત્ય બોલતો નથી. દેવલોક મેળવવાની ઈચ્છાથી હું, એક શૂદ્ર, આ કઠિન તપસ્યા કરું છું—આ તમે જાણો.
ભાષતસ્તસ્ય શૂદ્રસ્ય ખડ્ગં સુરુચિરપ્રભમ્ । નિષ્કૃષ્ય કોશાદ્વિમલં શિરશ્ચિચ્છેદ રાઘવઃ ।। ૭.૭૬.
જ્યારે તે શૂદ્ર બોલી રહ્યો હતો, ત્યારે રાઘવએ પોતાના ખડગને કોશમાંથી કાઢી, ચમકતો અને નિર્મળ ખડગ વડે તેનું માથું કાપી નાખ્યું.
તસ્મિઞ્છૂદ્રે હતે દેવાઃ સેન્દ્રાઃ સાગ્નિપુરોગમાઃ । સાધુ સાધ્વિતિ કાકુત્સ્થં પ્રશશંસુર્મુહુર્મુહુઃ ।। ૭.૭૬.
તે શૂદ્રના મૃત્યુ પછી, દેવતાઓએ ઇન્દ્ર અને અગ્નિ સાથે વારંવાર કાકુત્સ્થની પ્રશંસા કરી—'શાબાશ, શાબાશ'.
પુષ્પવૃષ્ટિર્મહત્યાસીદ્દિવ્યાનાં સુસુગન્ધિનામ્ । પુષ્પાણાં વાયુમુક્તાનાં સર્વતઃ પ્રપપાત હ ।। ૭.૭૬.
પછી સર્વત્રથી પવનથી ઉડેલા સુગંધિત દિવ્ય ફૂલોની મોટી વરસાદ પડી.
સુપ્રીતાશ્ચાબ્રુવન્રામં દેવાઃ સત્યપરાક્રમમ્ । સુરકાર્યમિદં સૌમ્ય સુકૃતં તે મહામતે ।। ૭.૭૬.
આથી પ્રસન્ન થયેલા દેવતાઓએ સત્યવીર રામને કહ્યું: 'હે સૌમ્ય, દેવકાર્ય માટે તમે જે કર્યું તે ખૂબ સારું કર્યું, હે મહામતિ.'
ગૃહાણ ચ વરં સૌમ્ય યત્ત્વમિચ્છસ્યરિન્દમ । સ્વર્ગભાઙ્નહિ શૂદ્રો ઽયં ત્વત્કૃતે રઘુનન્દન ।। ૭.૭૬.
હે સૌમ્ય, જે કંઈ તું ઈચ્છે તે વર લે, હે રઘુનંદન, કેમ કે તારી કૃપાથી આ શૂદ્ર સ્વર્ગ પામે તે શક્ય નથી.
દેવાનાં ભાષિતં શ્રુત્વા રાઘવઃ સુસમાહિતઃ । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં સહસ્રાક્ષં પુરન્દરમ્ ।। ૭.૭૬.
દેવતાઓના એ વચન સાંભળીને, રાઘવએ એકાગ્ર ચિત્તે હાથ જોડીને સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રને કહ્યું.
યદિ દેવાઃ પ્રસન્ના મે દ્વિજપુત્રઃ સ જીવતુ । દિશન્તુ વરમેતં મે ઇપ્સિતં પરમં મમ ।। ૭.૭૬.
જો દેવતાઓ મારો પ્રસન્ન છે તો બ્રાહ્મણનો પુત્ર જીવતો થાય—મારે એ જ સર્વોચ્ચ વર જોઈએ છે.
મમાપચારાદ્યાતો ઽસૌ બ્રાહ્મણસ્યૈકપુત્રકઃ । અપ્રાપ્તકાલઃ કાલેન નીતો વૈવસ્વતક્ષયમ્ ।। ૭.૭૬.
મારી ભૂલથી બ્રાહ્મણનો એકમાત્ર પુત્ર સમય પહેલાં યમલોક ગયો.
તં જીવયથ ભદ્રં વો નાનૃતં કર્તુમર્હથ । દ્વિજસ્ય સંશ્રુતો ઽર્થો મે જીવયિષ્યામિ તે સુતમ્ ।। ૭.૭૬.
તમે તેને જીવતો કરો, તમને કલ્યાણ મળે. તમે અસત્ય ન કરો. મેં બ્રાહ્મણને વચન આપ્યું છે કે હું તેનો પુત્ર જીવતો કરીશ.
રાઘવસ્ય તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા વિબુધસત્તમાઃ । પ્રત્યુચૂ રાઘવં પ્રીતા દેવાઃ પ્રીતિસમન્વિતમ્ ।। ૭.૭૬.
રાઘવના એ વચન સાંભળીને પ્રસન્ન થયેલા સર્વોત્તમ દેવતાઓએ આનંદપૂર્વક રાઘવને ઉત્તર આપ્યો.
નિર્વૃતો ભવ કાકુત્સ્થ સો ઽસ્મિન્નહનિ બાલકઃ । જીવિતં પ્રાપ્તવાન્ભૂયઃ સમેતશ્ચાપિ બન્ધુભિઃ ।। ૭.૭૬.
હે કાકુત્સ્થ, નિશ્ચિંત રહો; આજે એ બાળક ફરી જીવતો થયો છે અને પોતાના સગાં સાથે મળ્યો છે.
યસ્મિન્મુહૂર્તે કાકુત્સ્થ શૂદ્રો ઽયં વિનિપાતિતઃ । તસ્મિન્મુહૂર્તે બાલો ઽસૌ જીવેન સમયુજ્યત ।। ૭.૭૬.
હે કાકુત્સ્થ, જેમજ ક્ષણે એ શૂદ્રને મારવામાં આવ્યો, એ જ ક્ષણે એ બાળક ફરીથી જીવતો થયો.
સ્વસ્તિ પ્રાપ્નુહિ ભદ્રં તે સાધુ યામ નરર્ષભ । અગસ્ત્યસ્યાશ્રમપદં દ્રષ્ટુમિચ્છામ રાઘવ ।। ૭.૭૬.
તને સુખ અને કલ્યાણ મળે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ; ચાલ, રાઘવ, હવે આપણે અગસ્ત્યના આશ્રમને જોવા જઇએ.
તસ્ય દીક્ષા સમાપ્તા હિ બ્રહ્મર્ષેઃ સુમહાદ્યુતેઃ । દ્વાદશં હિ ગતં વર્ષં જલશય્યાં સમાસતઃ ।। ૭.૭૬.
એ મહાન તેજસ્વી ઋષિનું વર્તમાન વ્રત હવે પૂર્ણ થયું છે; બાર વર્ષ સુધી એ જળમાં શય્યા કરીને વિતાવ્યાં છે.
કાકુત્સ્થ તદ્ગમિષ્યામો મુનિં સમભિનન્દિતુમ્ । ત્વં ચાપ્યાગચ્છ ભદ્રં તે દ્રષ્ટું તમૃષિસત્તમમ્ ।। ૭.૭૬.
હે કાકુત્સ્થ, ચાલ, આપણે એ મહાન ઋષિને મળવા જઇએ; તું પણ આવજે, તને કલ્યાણ મળે, એ ઋષિમાં શ્રેષ્ઠને જોવા.
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય દેવાનાં રઘુનન્દનઃ । આરુરોહ વિમાનં તં પુષ્પકં હેમભૂષિતમ્ ।। ૭.૭૬.
રઘુનંદને સંમત થઈને, સુવર્ણથી શોભતા પુષ્પક વિમાનમાં ચઢ્યો.