અપશ્યંસ્તુ ન તે સર્વે વિશેષમધિકં તતઃ । સ્થાપનં ચક્રિરે તત્ર ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય સમ્મતમ્ ।। ૭.૭૪.
તેમને કોઈ વિશેષતામાં ફરક દેખાયો નહીં, એટલે ત્યાં ચારે વર્ણની વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરી.
તસ્મિન્યુગે પ્રજ્વલિતે ધર્મભૂતે હ્યનાવૃતે । અધર્મઃ પાદમેકં તુ પાતયત્પૃથિવીતલે ।। ૭.૭૪.
તે દીપ્ત યુગમાં, જ્યાં ધર્મ સ્થાપિત હતો અને બધું સ્પષ્ટ હતું, ત્યાં અધર્મે પૃથ્વી પર એક પગ મૂકી દીધો.
અધર્મેણ હિ સંયુક્તસ્તેજો મન્દં ભવિષ્યતિ ।। ૭.૭૪.
જ્યારે અધર્મ જોડાય છે, ત્યારે તેમનું તેજ ધીમું પડી જાય છે.
આમિષં યચ્ચ પૂર્વેષાં રાજસં ચ મલં ભૃશમ્ । અનૃતં નામ તદ્ભૂતં પાદેન પૃથિવીતલે ।। ૭.૭૪.
પહેલા લોકોમાં જે માંસાહાર અને રજોગુણનું ભારે અશુદ્ધિ હતું, તેને 'અસત્ય' કહેવાયું અને એ પણ પૃથ્વી પર એક પગે ઊભું રહ્યું.
અનૃતં પાતયિત્વા તુ પાદમેકમધર્મતઃ । તતઃ પ્રાદુષ્કૃતં પૂર્વમાયુષઃ પરિનિષ્ઠિતમ્ ।। ૭.૭૪.
જ્યારે અધર્મ રૂપ અસત્ય પૃથ્વી પર એક પગે ઊભું રહ્યું, ત્યારે પહેલાં જે નક્કી થયેલું આયુષ્ય હતું, તેમાં ઘટાડો થયો.
પતિતે ત્વનૃતે તસ્મિન્નધર્મે ચ મહીતલે । શુભાન્યેવાચરઁલ્લોકઃ સત્યધર્મપરાયણઃ ।। ૭.૭૪.
જ્યારે એ અસત્ય અને અધર્મ પૃથ્વી પર પડ્યા, ત્યારે પણ લોકો સારા કામ જ કરતા અને સત્ય-ધર્મમાં સ્થિર રહેતા.
ત્રેતાયુગે ચ વર્તન્તે બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયાશ્ચ યે । તપો ઽતપ્યન્ત તે સર્વે શુશ્રૂષામપરે જનાઃ ।। ૭.૭૪.
ત્રેતાયુગમાં બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયોએ તપ કર્યું અને બીજા લોકો સેવા-કાર્યમાં લાગ્યા.
સ ધર્મઃ પરમસ્તેષાં વૈશ્યશૂદ્રં સમાગમત્ । પૂજાં ચ સર્વવર્ણાનાં શૂદ્રાશ્ચક્રુર્વિશેષતઃ ।। ૭.૭૪.
એમાં એ ઉત્તમ ધર્મ વૈશ્ય અને શૂદ્ર સુધી પહોંચ્યો; ખાસ કરીને શૂદ્રોએ બધા વર્ણોની સેવા કરી.
એતસ્મિન્નન્તરે તેષામધર્મે ચાનૃતે ચ હ । તતઃ પૂર્વે ભૃશં હ્રાસમગમન્નૃપસત્તમ ।। ૭.૭૪.
એ વચ્ચે, જ્યારે એમમાં અધર્મ અને અસત્ય વધ્યા, ત્યારે પહેલાંના લોકો, રાજાશ્રેષ્ઠ, બહુ ઘટી ગયા.
તતઃ પાદમધર્મસ્સ દ્વિતીયમવતારયત્ । તતો દ્વાપરસઞ્જ્ઞા ઽસ્ય યુગસ્ય સમજાયત ।। ૭.૭૪.
પછી અધર્મે બીજો પગ પણ મૂકી દીધો; તેથી એ યુગનું નામ દ્વાપર પડ્યું.
તસ્મિન્દ્વાપરસઞ્જ્ઞે તુ વર્તમાને યુગક્ષયે । અધર્મશ્ચાનૃતં ચૈવ વવૃધે પુરુષર્ષભ ।। ૭.૭૪.
દ્વાપર નામના એ યુગમાં, જ્યારે યુગ ક્ષય પામતો હતો, ત્યારે અધર્મ અને અસત્ય વધ્યા, મનુષ્યશ્રેષ્ઠ.
તસ્મિન્દ્વાપરસઙ્ખ્યાતે તપો વૈશ્યાન્સમાવિશત્ । ત્રિભ્યો યુગેભ્યસ્ત્રીન્વર્ણાન્ક્રમાદ્વૈ તપ આવિશત્ ।। ૭.૭૪.
દ્વાપર યુગમાં તપ વૈશ્યમાં પ્રવેશ્યું; ત્રણેય યુગમાં ક્રમશઃ ત્રણ વર્ણોમાં તપ પ્રવેશ્યું.
ત્રિભ્યો યુગેભ્યસ્ત્રીન્વર્ણાન્ધર્મશ્ચ પરિનિષ્ઠિતઃ । ન શુદ્ધો લભતે ધર્મં યુગતસ્તુ નરર્ષભ । હીનવર્ણો નૃપશ્રેષ્ઠ તપ્યતે સુમહત્તપઃ ।। ૭.૭૪.
ત્રણ યુગોમાં ત્રણ વર્ણ અને ધર્મ સ્થિર થયા; જે શુદ્ધ નથી, તેને યુગમાં ધર્મ મળતો નથી, મનુષ્યશ્રેષ્ઠ; અને નીચા વર્ણનો, રાજાશ્રેષ્ઠ, મોટું તપ કરે છે.
ભવિષ્યચ્છૂદ્રયોન્યાં વૈ તપશ્ચર્યા કલૌ યુગે । અધર્મઃ પરમો રાજન્દ્વાપરે શૂદ્રજન્મનઃ ।। ૭.૭૪.
કળીયુગમાં શૂદ્રજાતિમાં તપ ઉદ્ભવે છે; રાજા, દ્વાપર યુગમાં શૂદ્રજન્મમાં અધર્મ વધારે છે.
સ વૈ વિષયપર્યન્તે તવ રાજન્મહાતપાઃ । અદ્ય તપ્યતિ દુર્બુદ્ધિસ્તેન બાલવધો હ્યયમ્ ।। ૭.૭૪.
રાજા, એ દુર્ભુદ્દિ તપસ્વી આજકાલ તમારા રાજ્યની સીમા પર તપ કરી રહ્યો છે; તેથી આ બાળકનું મૃત્યુ થયું છે.
યો હ્યધર્મમકાર્યં વા વિષયે પાર્થિવસ્ય તુ । કરોતિ ચાશ્રીમૂલં તત્પુરે વા દુર્મતિર્નરઃ । ક્ષિપ્રં ચ નરકં યાતિ સ ચ રાજા ન સંશયઃ ।। ૭.૭૪.
રાજાના રાજ્યમાં જે અધર્મ કે અયોગ્ય કામ કરે છે, કે શહેરમાં દુર્ભાગ્ય લાવે છે, એ દુર્ભુદ્દિ મનુષ્ય અને રાજા બંને ઝડપથી નરકમાં જાય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
અધીતસ્ય ચ તપ્તસ્ય કર્મણઃ સુકૃતસ્ય ચ । ષષ્ઠં ભજતિ ભાગં તુ પ્રજા ધર્મેણ પાલયન્ ।। ૭.૭૪.
રાજા જ્યારે પ્રજાનું ધર્મથી રક્ષણ કરે છે, ત્યારે તેમના પઠન, તપ અને સારા કર્મોમાંથી છઠ્ઠો ભાગ મેળવે છે.
ષઙ્ભાગસ્ય ન ભોક્તા ઽસૌ રક્ષતે ન પ્રજાઃ કથમ્ ।। ૭.૭૪.
જો એ છઠ્ઠો ભાગ ન મેળવે, તો એ કેવી રીતે પ્રજાનું રક્ષણ કરી શકે?
સ ત્વં પુરુષશાર્દૂલ માર્ગસ્વ વિષયં સ્વકમ્ । દુષ્કૃતં યત્ર પશ્યેથાસ્તત્ર યત્નં સમાચર ।। ૭.૭૪.
મનુષ્યશ્રેષ્ઠ, હવે તમે તમારું રાજ્ય તપાસો; જ્યાં પણ દુષ્કર્મ દેખાય, ત્યાં પ્રયત્ન કરો.
એવં ચેદ્ધર્મવૃદ્ધિશ્ચ નૃણાં ચાયુર્વિવર્ધનમ્ । ભવિષ્યતિ નરશ્રેષ્ઠ બાલસ્યાસ્ય ચ જીવિતમ્ ।। ૭.૭૪.
જો તમે આવું કરશો તો, લોકોમાં ધર્મ વધશે, તેમનું આયુષ્ય પણ લાંબું રહેશે, અને આ બાળક પણ જીવતો રહેશે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહાન ઋષિ વાલ્મીકી રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો ચૌહત્તેરમો સર્ગ પૂર્ણ થાય છે.
નારદસ્ય તુ તદ્વાક્યં શ્રુત્વા ઽમૃતમયં તદા । પ્રહર્ષમતુલં લેભે લક્ષ્મણં ચેદમબ્રવીત્ ।। ૭.૭૫.
નારદજીના અમૃત જેવા વચનો સાંભળી લક્ષ્મણને અતુલ આનંદ થયો અને તેણે આ રીતે કહ્યું:
ગચ્છ સૌમ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠં સમાશ્વાસય સુવ્રતમ્ । બાલસ્ય તુ શરીરં તત્તૈલદ્રોણ્યાં નિધાપય ।। ૭.૭૫.
હે સ્નેહી, તું જા અને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને સાંત્વના આપ, જે સદાય વ્રતમાં સ્થિર છે. પછી બાળકના શરીરને તેલથી ભરેલી ડોલમાં રાખ.
ગન્ધૈશ્ચ પરમોદારૈસ્તૈલૈશ્ચાપિ સુગન્ધિભિઃ । યથા ન ક્ષીયતે બાલસ્તથા સૌમ્ય વિધીયતામ્ ।। ૭.૭૫.
સૌથી ઉત્તમ સુગંધો અને સુગંધિત તેલ વડે એવું કરજે કે બાળકનું શરીર બગડે નહીં, હે સ્નેહી.
યથા શરીરો બાલસ્ય ગુપ્તઃ સન્ શિષ્ટકર્મણઃ । વિપત્તિઃ પરિભેદો વા ન ભવેચ્ચ તથા કુરુ ।। ૭.૭૫.
બાળકનું શરીર સારી રીતે સાચવાય અને યોગ્ય વિધિ થાય, એમાં કોઈ નુકસાન કે ખોટ ન થાય, એ રીતે બધું કર.
એવમાદિશ્ય કાકુત્સ્થો લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્ । મનસા પુષ્પકં દધ્યાવાગચ્છેતિ મહાયશાઃ ।। ૭.૭૫.
આ રીતે શુભ લક્ષણો ધરાવતા લક્ષ્મણને આજ્ઞા આપી, મહાન યશસ્વી કકુત્સ્થ વંશજ મનમાં પુષ્પક રથને બોલાવ્યું—'આવ.'
ઇઙ્ગિતં સ તુ વિજ્ઞાય પુષ્પકો હેમભૂષિતઃ । આજગામ મુહૂર્તેન સમીપે રાઘવસ્ય વૈ ।। ૭.૭૫.
પુષ્પક રથ, જે સોનાથી શોભાયમાન હતો, રાઘવના ઇશારોને સમજીને એક ક્ષણમાં જ તેની સામે આવી ગયો.
સો ઽબ્રવીત્પ્રણતો ભૂત્વા અયમસ્મિ નરાધિપ । વશ્યસ્તવ મહાબાહો કિઙ્કરઃ સમુપસ્થિતઃ ।। ૭.૭૫.
પુષ્પક રથ નમન કરીને બોલ્યું: 'હું અહીં હાજર છું, હે મનુષ્યાધિપતિ, હું તમારો આજ્ઞાકારી અને સેવક છું, હે મહાબાહુ.'
ભાષિતં રુચિરં શ્રુત્વા પુષ્પકસ્ય નરાધિપઃ । અભિવાદ્ય મહર્ષીંસ્તાન્ વિમાનં સો ઽધ્યરોહત ।। ૭.૭૫.
પુષ્પકના મીઠા વચનો સાંભળી, મનુષ્યાધિપતિએ મહર્ષિઓને વંદન કર્યા અને પછી તે વિમાનમાં ચઢ્યો.
ધનુર્ગૃહીત્વા તૂણી ચ ખડ્ગં ચ રુચિરપ્રભમ્ । નિક્ષિપ્ય નગરે વીરૌ સૌમિત્રિભરતાવુભૌ ।। ૭.૭૫.
પછી તેણે પોતાનું ધનુષ્ય, તુણીર અને તેજસ્વી ખડગ લઈને, સૌમિત્રિ અને ભરત—આ બંને વીરને શહેરમાં જ રાખ્યા.