દ્વાદશૈતે ગતા વર્ષાસ્ત્વાં વિના રઘુનન્દન । નોત્સહેયમહં વસ્તું ત્વયા વિરહિતો નૃપ ।। ૭.૭૨.
હે રઘુકુલના આનંદ, તમાથી વિયોગમાં હવે બાર વર્ષ વીતી ગયા છે. હે રાજા, તમાથી વિના હું અહીં રહી શકતો નથી.
સ મે પ્રસાદં કાકુત્સ્થ કુરુષ્વામિતવિક્રમ । માતૃહીનો યથા વત્સો ન ચિરં પ્રવસામ્યહમ્ ।। ૭.૭૨.
હે કકુત્સ્થ, અનંત પરાક્રમ ધરાવનાર, કૃપા કરીને મને પ્રસન્ન થાઓ. જેમ વાછરડો માતા વિના રહી શકતો નથી, તેમ હું પણ વધુ સમય દૂર રહી શકતો નથી.
એવં બ્રુવાણં શત્રુઘ્નં પરિષ્વજ્યેદમબ્રવીત્ । મા વિષાદં કૃથાઃ શૂર નૈતત્ક્ષત્રિયચેષ્ટિતમ્ ।। ૭.૭૨.
આ રીતે બોલતા શત્રુઘ્નને રામે વળગી લઈને કહ્યું: 'હે વીર, દુ:ખી ન થા; આવું વર્તન ક્ષત્રિયને યોગ્ય નથી.'
નાવસીદન્તિ રાજાનો વિપ્રવાસેષુ રાઘવ । પ્રજા નઃ પરિપાલ્યા હિ ક્ષત્રધર્મેણ રાઘવ ।। ૭.૭૨.
હે રાઘવ, રાજાઓ વિદેશમાં પણ મનથી તૂટતા નથી. આપણને તો પ્રજાનું રક્ષણ ક્ષત્રિય ધર્મ પ્રમાણે કરવું જ પડે.
કાલે કાલે તુ માં વીર અયોધ્યામવલોકિતુમ્ । આગચ્છ ત્વં નરશ્રેષ્ઠ ગન્તાસિ ચ પુરં તવ ।। ૭.૭૨.
હે વીર, સમયાંતરે અયોધ્યામાં મને જોવા આવજે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, પછી તું તારી નગરીમાં પાછો જઈશ.
મમાપિ ત્વં સુદયિતઃ પ્રાણૈરપિ ન સંશયઃ । અવશ્યં કરણીયં ચ રાજ્યસ્ય પરિપાલનમ્ ।। ૭.૭૨.
તુ તો મને પ્રાણથી પણ વધારે પ્રિય છે, એમાં કોઈ સંશય નથી; છતાં રાજ્યનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે.
તસ્માત્ત્વં વસ કાકુત્સ્થ સપ્તરાત્રમિહાવસ । ઊર્ધ્વં ગન્તાસિ મધુરાં સભૃત્યબલવાહનઃ ।। ૭.૭૨.
તેથી, હે કકુત્સ્થ, તું અહીં સાત રાત રોકાઈ જા; પછી તું તારા સેવકો, સેના અને વાહનો સાથે મધુરા જઈશ.
રામસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા ધર્મયુક્તં મનોગતમ્ । શત્રુઘ્નો દીનયા વાચા બાઢમિત્યેવ ચાબ્રવીત્ ।। ૭.૭૨.
રામના ધર્મયુક્ત અને હૃદયથી નીકળેલા વચન સાંભળી, શત્રુઘ્ને દુ:ખી અવાજે 'જેમ કહો તેમ' એમ કહ્યું.
સપ્તરાત્રં ચ કાકુત્સ્થો રાઘવસ્ય યથાજ્ઞયા । ઉષ્ય તત્ર મહેષ્વાસો ગમનાયોપચક્રમે ।। ૭.૭૨.
કકુત્સ્થ વંશજ મહાન ધનુર્ધર શત્રુઘ્ને રાઘવની આજ્ઞા પ્રમાણે ત્યાં સાત રાત રોકાઈ, પછી જતા થવાની તૈયારી કરી.
આમન્ત્ર્ય તુ મહાત્માનં રામં સત્યપરાક્રમમ્ । ભરતં લક્ષ્મણં ચૈવ મહારથમુપારુહત્ ।। ૭.૭૨.
પછી તેણે મહાત્મા, સાચા પરાક્રમ ધરાવતા રામ, તથા ભરત અને લક્ષ્મણને વિદાય લઈને પોતાનો મહારથ ચઢ્યો.
દૂરમાભ્યામનુગતો લક્ષ્મણેન મહાત્મના । ભરતેન ચ શત્રુઘ્નો જગામાશુ પુરં તતઃ ।। ૭.૭૨.
લક્ષ્મણ અને ભરત જેવા મહાન ભાઈઓએ દૂર સુધી સાથે જઈને, પછી શત્રુઘ્ન ઝડપથી પોતાના શહેર તરફ ગયો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે દ્વિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકી રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો બહોતરમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
પ્રસ્થાપ્ય તુ સ શત્રુઘ્નં ભ્રાતૃભ્યાં સહ રાઘવઃ । પ્રમુમોદ સુખી રાજ્યં ધર્મેણ પરિપાલયન્ ।। ૭.૭૩.
રાઘવએ શત્રુઘ્નને ભાઈઓ સાથે વિદાય આપી, પછી ખુશીથી અને ધર્મથી રાજ્ય ચલાવતાં આનંદ માણ્યો.
તતઃ કતિપયાહઃસુ વૃદ્ધો જાનપદો દ્વિજઃ । મૃતં બાલમુપાદાય રાજદ્વારમુપાગમત્ ।। ૭.૭૩.
થોડા દિવસ પછી, ગામડાનો એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ પોતાનો મૃત બાળક લઈને રાજમહેલના દરવાજે આવ્યો.
રુદન્બહુવિધા વાચઃ સ્નેહદુઃખસમન્વિતાઃ । અસકૃત્પુત્ર પુત્રેતિ વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૭૩.
તે અનેક રીતે રડતો અને પ્રેમ અને દુઃખથી ભરેલી વાતો બોલતો, વારંવાર 'મારો દીકરો, મારો દીકરો!' એમ બોલતો રહ્યો.
કિં નુ મે દુષ્કૃતં કર્મ પુરા દેહાન્તરે કૃતમ્ । યદહં પુત્રમેકં ત્વાં પશ્યામિ નિધનં ગતમ્ ।। ૭.૭૩.
મારે કઈ ખરાબ કર્મ પેહલા જન્મમાં કર્યું હતું કે આજે હું તને, મારા એકમાત્ર દીકરાને, મૃત્યુ પામેલો જોઈ રહ્યો છું?
અપ્રાપ્તયૌવનં બાલં પઞ્ચવર્ષસહસ્રકમ્ । અકાલે કાલમાપન્નં મમ દુઃખાય પુત્રક ।। ૭.૭૩.
મારો દીકરો તો હજી યુવાનીમાં પણ આવ્યો નહોતો, ફક્ત પાંચ વર્ષનો હતો, સમય પહેલા જ મૃત્યુ પામ્યો અને મને દુઃખ આપ્યું.
અલ્પૈરહોભિર્નિધનં ગમિષ્યામિ ન સંશયઃ । અહં ચ જનની ચૈવ તવ શોકેન પુત્રક ।। ૭.૭૩.
અલ્પ દિવસોમાં, નિશ્ચયથી, હું અને તારી માતા પણ તારા શોકમાં મૃત્યુ પામી જઈશું, બેટા.
ન સ્મરામ્યનૃતં હ્યુક્તં ન ચ હિંસાં સ્મરામ્યહમ્ । સર્વેષાં પ્રાણિનાં પાપં કૃતં નૈવ સ્મરામ્યહમ્ ।। ૭.૭૩.
મારે ક્યારેય ખોટું બોલ્યું છે એવું યાદ નથી, કે ક્યારેય કોઈને ઈજા કરી છે એવું યાદ નથી; કોઈ જીવને દુઃખ આપ્યું હોય એવું પણ મને યાદ નથી.
કેનાદ્ય દુષ્કૃતેનાયં બાલ એવ મમાત્મજઃ । અકૃત્વા પિતૃકાર્યાણિ ગતો વૈવસ્વતક્ષયમ્ ।। ૭.૭૩.
કયાંના દુષ્કર્મના કારણે મારો આ નાનકડો દીકરો, પિતાનું કર્તવ્ય કર્યા વગર, યમલોકમાં ગયો છે?
નેદૃશં દૃષ્ટપૂર્વં મે શ્રુતં વા ઘોરદર્શનમ્ । મૃત્યુરપ્રાપ્તકાલાનાં રામસ્ય વિષયે યથા ।। ૭.૭૩.
આવી ભયાનક ઘટના મેં ક્યારેય જોઈ કે સાંભળી નથી, કે રામના રાજ્યમાં સમય પહેલા જ મૃત્યુ થાય છે.
રામસ્ય દુષ્કૃતં કિઞ્ચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ । યથા હિ વિષયસ્થાનાં બાલાનાં મૃત્યુરાગતઃ ।। ૭.૭૩.
નિશ્ચય છે કે રામે કોઈ મોટું પાપ કર્યું છે, નહિંતર રાજ્યમાં રહેતા બાળકોને મૃત્યુ કેમ આવે?
નહ્યન્યવિષયસ્થાનાં બાલાનાં મૃત્યુતો ભયમ્ । ત્વં રાજઞ્જીવયસ્વૈનં બાલં મૃત્યુવશં ગતમ્ ।। ૭.૭૩.
અન્ય કોઈ અયોગ્ય સ્થિતિમાં રહેલા બાળકોને મૃત્યુનો ભય નથી; રાજા, તું મારા આ મૃત્યુ પામેલા દીકરાને જીવતો કર.
રાજદ્વારિ મરિષ્યામિ પત્ન્યા સાર્ધમનાથવત્ । બ્રહ્મહત્યાં તતો રામ સમુપેત્ય સુખી ભવ ।। ૭.૭૩.
હું અને મારી પત્ની, સહારો વિના, રાજમહેલના દરવાજે મરી જઈશું; પછી, રામ, બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લઈને તું ખુશ થજે.
ભ્રાતૃભિઃ સહિતો રાજન્દીર્ઘમાયુરવાપ્સ્યસિ । ઉષિતાઃ સ્મ સુખં રાજ્યે તવાસ્મિન્સુમહાબલ ।। ૭.૭૩.
રાજા, તું ભાઈઓ સાથે લાંબી આયુષ્ય પામજે; અમે તો તારા મહાન રાજ્યમાં સુખથી રહ્યા છીએ.
ઇદં તુ પતિતં તસ્માત્તવ રામ વશે સ્થિતાઃ । કાલસ્ય વશમાપન્નાઃ સ્વલ્પં હિ નહિ નઃ સુખમ્ ।। ૭.૭૩.
આ બધું તો થયું છે, રામ, અમે તો તારા અધિકારમાં છીએ; સમયના વશમાં આવી ગયા છીએ, હવે અમારું સુખ બહુ ઓછું રહ્યું છે.
સમ્પ્રત્યનાથો વિષય ઇક્ષ્વાકૂણાં મહાત્મનામ્ । રામં નાથમિહાસાદ્ય બાલાન્તકરણં ધ્રુવમ્ ।। ૭.૭૩.
હવે ઇક્ષ્વાકુઓના મહાન રાજ્યમાં કોઈ રક્ષણ આપનાર નથી; અહીં રામને સ્વામી મળતાં, હવે બાળકોના વિનાશને અવશ્ય અંત આવશે.
રાજદોષૈર્વિપદ્યન્તે પ્રજા હ્યવિધિપાલિતાઃ । અસદ્વૃત્તે તુ નૃપતાવકાલે મ્રિયતે જનઃ ।। ૭.૭૩.
રાજાના દોષથી પ્રજાનું નાશ થાય છે, જો યોગ્ય રીતે શાસન ન થાય; રાજા દુર્વર્તન કરે ત્યારે તેના સમયમાં લોકો મરી જાય છે.
યદ્વા પુરેષ્વયુક્તાનિ જના જનપદેષુ ચ । કુર્વતે ન ચ રક્ષા ઽસ્તિ તદા કાલકૃતં ભયમ્ ।। ૭.૭૩.
જ્યારે શહેરોમાં અને ગામોમાં લોકો યોગ્ય રીતે વર્તન કરતા નથી અને ક્યાંય રક્ષણ મળતું નથી, ત્યારે સમયથી ઉપજતું ભય ઊભું થાય છે.
સુવ્યક્તં રાજદોષો હિ ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ । પુરે જનપદે ચાપિ તતો બાલવધો હ્યયમ્ ।। ૭.૭૩.
નિઃસંદેહ, આ ઘટનાનું કારણ રાજાનું દોષ છે; શહેર અને ગામમાં બાળકના મૃત્યુ માટે રાજા જવાબદાર છે.