સો ઽભિવાદ્ય મુનિશ્રેષ્ઠં રથમારુહ્ય સુપ્રભમ્ । અયોધ્યામગમત્તૂર્ણં રાઘવોત્સુકદર્શનઃ ।। ૭.૭૨.
પછી તેણે મહાન ઋષિને વંદન કર્યા, તેજસ્વી રથ પર ચઢ્યો અને રાઘવને જોવા આતુરતા સાથે ઝડપથી અયોધ્યામાં પહોંચ્યો.
સ પ્રવિષ્ટઃ પુરીં રમ્યાં શ્રીમાનિક્ષ્વાકુનન્દનઃ । પ્રવિવેશ મહાબાહુર્યત્ર રામો મહાદ્યુતિઃ ।। ૭.૭૨.
ઈક્ષ્વાકુ વંશના તે તેજસ્વી વંશજ સુંદર શહેરમાં પ્રવેશ્યા અને મહાબાહુ ત્યાં ગયા જ્યાં મહાતેજસ્વી રામ હતા.
સ રામં મન્ત્રિમધ્યસ્થં પૂર્ણચન્દ્રનિભાનનમ્ । પશ્યન્નમરમધ્યસ્થં સહસ્રનયનં યથા ।। ૭.૭૨.
તેણે રામને મંત્રીઓની વચ્ચે બેઠેલા, પૂર્ણચંદ્ર જેવું મુખ ધરાવતા, દેવતાઓથી ઘેરાયેલા, સહસ્ત્રનેત્રવાળા ઈન્દ્ર જેવાં જોયા.
સો ઽભિવાદ્ય મહાત્માનં જ્વલન્તમિવ તેજસા । ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ।। ૭.૭૨.
પછી તેણે મહાત્મા, તેજથી ઝગમગાવતા રામને વંદન કર્યા અને હાથ જોડીને સાચા પરાક્રમ ધરાવતા રામને કહ્યું.
યદાજ્ઞપ્તં મહારાજ સર્વં તત્કૃતવાનહમ્ । હતઃ સ લવણઃ પાપઃ પુરી ચાસ્ય નિવેશિતા ।। ૭.૭૨.
હે મહારાજ, તમે જે આજ્ઞા આપી હતી તે બધું મેં પૂર્ણ કર્યું છે. તે દુષ્ટ લવણનો વિનાશ થયો છે અને તેની નગરની સ્થાપના પણ કરી છે.
દ્વાદશૈતે ગતા વર્ષાસ્ત્વાં વિના રઘુનન્દન । નોત્સહેયમહં વસ્તું ત્વયા વિરહિતો નૃપ ।। ૭.૭૨.
હે રઘુકુલના આનંદ, તમાથી વિયોગમાં હવે બાર વર્ષ વીતી ગયા છે. હે રાજા, તમાથી વિના હું અહીં રહી શકતો નથી.
સ મે પ્રસાદં કાકુત્સ્થ કુરુષ્વામિતવિક્રમ । માતૃહીનો યથા વત્સો ન ચિરં પ્રવસામ્યહમ્ ।। ૭.૭૨.
હે કકુત્સ્થ, અનંત પરાક્રમ ધરાવનાર, કૃપા કરીને મને પ્રસન્ન થાઓ. જેમ વાછરડો માતા વિના રહી શકતો નથી, તેમ હું પણ વધુ સમય દૂર રહી શકતો નથી.
એવં બ્રુવાણં શત્રુઘ્નં પરિષ્વજ્યેદમબ્રવીત્ । મા વિષાદં કૃથાઃ શૂર નૈતત્ક્ષત્રિયચેષ્ટિતમ્ ।। ૭.૭૨.
આ રીતે બોલતા શત્રુઘ્નને રામે વળગી લઈને કહ્યું: 'હે વીર, દુ:ખી ન થા; આવું વર્તન ક્ષત્રિયને યોગ્ય નથી.'
નાવસીદન્તિ રાજાનો વિપ્રવાસેષુ રાઘવ । પ્રજા નઃ પરિપાલ્યા હિ ક્ષત્રધર્મેણ રાઘવ ।। ૭.૭૨.
હે રાઘવ, રાજાઓ વિદેશમાં પણ મનથી તૂટતા નથી. આપણને તો પ્રજાનું રક્ષણ ક્ષત્રિય ધર્મ પ્રમાણે કરવું જ પડે.
કાલે કાલે તુ માં વીર અયોધ્યામવલોકિતુમ્ । આગચ્છ ત્વં નરશ્રેષ્ઠ ગન્તાસિ ચ પુરં તવ ।। ૭.૭૨.
હે વીર, સમયાંતરે અયોધ્યામાં મને જોવા આવજે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, પછી તું તારી નગરીમાં પાછો જઈશ.
મમાપિ ત્વં સુદયિતઃ પ્રાણૈરપિ ન સંશયઃ । અવશ્યં કરણીયં ચ રાજ્યસ્ય પરિપાલનમ્ ।। ૭.૭૨.
તુ તો મને પ્રાણથી પણ વધારે પ્રિય છે, એમાં કોઈ સંશય નથી; છતાં રાજ્યનું રક્ષણ કરવું જરૂરી છે.
તસ્માત્ત્વં વસ કાકુત્સ્થ સપ્તરાત્રમિહાવસ । ઊર્ધ્વં ગન્તાસિ મધુરાં સભૃત્યબલવાહનઃ ।। ૭.૭૨.
તેથી, હે કકુત્સ્થ, તું અહીં સાત રાત રોકાઈ જા; પછી તું તારા સેવકો, સેના અને વાહનો સાથે મધુરા જઈશ.
રામસ્યૈતદ્વચઃ શ્રુત્વા ધર્મયુક્તં મનોગતમ્ । શત્રુઘ્નો દીનયા વાચા બાઢમિત્યેવ ચાબ્રવીત્ ।। ૭.૭૨.
રામના ધર્મયુક્ત અને હૃદયથી નીકળેલા વચન સાંભળી, શત્રુઘ્ને દુ:ખી અવાજે 'જેમ કહો તેમ' એમ કહ્યું.
સપ્તરાત્રં ચ કાકુત્સ્થો રાઘવસ્ય યથાજ્ઞયા । ઉષ્ય તત્ર મહેષ્વાસો ગમનાયોપચક્રમે ।। ૭.૭૨.
કકુત્સ્થ વંશજ મહાન ધનુર્ધર શત્રુઘ્ને રાઘવની આજ્ઞા પ્રમાણે ત્યાં સાત રાત રોકાઈ, પછી જતા થવાની તૈયારી કરી.
આમન્ત્ર્ય તુ મહાત્માનં રામં સત્યપરાક્રમમ્ । ભરતં લક્ષ્મણં ચૈવ મહારથમુપારુહત્ ।। ૭.૭૨.
પછી તેણે મહાત્મા, સાચા પરાક્રમ ધરાવતા રામ, તથા ભરત અને લક્ષ્મણને વિદાય લઈને પોતાનો મહારથ ચઢ્યો.
દૂરમાભ્યામનુગતો લક્ષ્મણેન મહાત્મના । ભરતેન ચ શત્રુઘ્નો જગામાશુ પુરં તતઃ ।। ૭.૭૨.
લક્ષ્મણ અને ભરત જેવા મહાન ભાઈઓએ દૂર સુધી સાથે જઈને, પછી શત્રુઘ્ન ઝડપથી પોતાના શહેર તરફ ગયો.
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીયે આદિકાવ્યે શ્રીમદુત્તરકાણ્ડે દ્વિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ
આ રીતે મહર્ષિ વાલ્મીકી રચિત પવિત્ર રામાયણના ઉત્તરકાંડનો બહોતરમો સર્ગ પૂર્ણ થયો.
પ્રસ્થાપ્ય તુ સ શત્રુઘ્નં ભ્રાતૃભ્યાં સહ રાઘવઃ । પ્રમુમોદ સુખી રાજ્યં ધર્મેણ પરિપાલયન્ ।। ૭.૭૩.
રાઘવએ શત્રુઘ્નને ભાઈઓ સાથે વિદાય આપી, પછી ખુશીથી અને ધર્મથી રાજ્ય ચલાવતાં આનંદ માણ્યો.
તતઃ કતિપયાહઃસુ વૃદ્ધો જાનપદો દ્વિજઃ । મૃતં બાલમુપાદાય રાજદ્વારમુપાગમત્ ।। ૭.૭૩.
થોડા દિવસ પછી, ગામડાનો એક વૃદ્ધ બ્રાહ્મણ પોતાનો મૃત બાળક લઈને રાજમહેલના દરવાજે આવ્યો.
રુદન્બહુવિધા વાચઃ સ્નેહદુઃખસમન્વિતાઃ । અસકૃત્પુત્ર પુત્રેતિ વાક્યમેતદુવાચ હ ।। ૭.૭૩.
તે અનેક રીતે રડતો અને પ્રેમ અને દુઃખથી ભરેલી વાતો બોલતો, વારંવાર 'મારો દીકરો, મારો દીકરો!' એમ બોલતો રહ્યો.
કિં નુ મે દુષ્કૃતં કર્મ પુરા દેહાન્તરે કૃતમ્ । યદહં પુત્રમેકં ત્વાં પશ્યામિ નિધનં ગતમ્ ।। ૭.૭૩.
મારે કઈ ખરાબ કર્મ પેહલા જન્મમાં કર્યું હતું કે આજે હું તને, મારા એકમાત્ર દીકરાને, મૃત્યુ પામેલો જોઈ રહ્યો છું?
અપ્રાપ્તયૌવનં બાલં પઞ્ચવર્ષસહસ્રકમ્ । અકાલે કાલમાપન્નં મમ દુઃખાય પુત્રક ।। ૭.૭૩.
મારો દીકરો તો હજી યુવાનીમાં પણ આવ્યો નહોતો, ફક્ત પાંચ વર્ષનો હતો, સમય પહેલા જ મૃત્યુ પામ્યો અને મને દુઃખ આપ્યું.
અલ્પૈરહોભિર્નિધનં ગમિષ્યામિ ન સંશયઃ । અહં ચ જનની ચૈવ તવ શોકેન પુત્રક ।। ૭.૭૩.
અલ્પ દિવસોમાં, નિશ્ચયથી, હું અને તારી માતા પણ તારા શોકમાં મૃત્યુ પામી જઈશું, બેટા.
ન સ્મરામ્યનૃતં હ્યુક્તં ન ચ હિંસાં સ્મરામ્યહમ્ । સર્વેષાં પ્રાણિનાં પાપં કૃતં નૈવ સ્મરામ્યહમ્ ।। ૭.૭૩.
મારે ક્યારેય ખોટું બોલ્યું છે એવું યાદ નથી, કે ક્યારેય કોઈને ઈજા કરી છે એવું યાદ નથી; કોઈ જીવને દુઃખ આપ્યું હોય એવું પણ મને યાદ નથી.
કેનાદ્ય દુષ્કૃતેનાયં બાલ એવ મમાત્મજઃ । અકૃત્વા પિતૃકાર્યાણિ ગતો વૈવસ્વતક્ષયમ્ ।। ૭.૭૩.
કયાંના દુષ્કર્મના કારણે મારો આ નાનકડો દીકરો, પિતાનું કર્તવ્ય કર્યા વગર, યમલોકમાં ગયો છે?
નેદૃશં દૃષ્ટપૂર્વં મે શ્રુતં વા ઘોરદર્શનમ્ । મૃત્યુરપ્રાપ્તકાલાનાં રામસ્ય વિષયે યથા ।। ૭.૭૩.
આવી ભયાનક ઘટના મેં ક્યારેય જોઈ કે સાંભળી નથી, કે રામના રાજ્યમાં સમય પહેલા જ મૃત્યુ થાય છે.
રામસ્ય દુષ્કૃતં કિઞ્ચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ । યથા હિ વિષયસ્થાનાં બાલાનાં મૃત્યુરાગતઃ ।। ૭.૭૩.
નિશ્ચય છે કે રામે કોઈ મોટું પાપ કર્યું છે, નહિંતર રાજ્યમાં રહેતા બાળકોને મૃત્યુ કેમ આવે?
નહ્યન્યવિષયસ્થાનાં બાલાનાં મૃત્યુતો ભયમ્ । ત્વં રાજઞ્જીવયસ્વૈનં બાલં મૃત્યુવશં ગતમ્ ।। ૭.૭૩.
અન્ય કોઈ અયોગ્ય સ્થિતિમાં રહેલા બાળકોને મૃત્યુનો ભય નથી; રાજા, તું મારા આ મૃત્યુ પામેલા દીકરાને જીવતો કર.
રાજદ્વારિ મરિષ્યામિ પત્ન્યા સાર્ધમનાથવત્ । બ્રહ્મહત્યાં તતો રામ સમુપેત્ય સુખી ભવ ।। ૭.૭૩.
હું અને મારી પત્ની, સહારો વિના, રાજમહેલના દરવાજે મરી જઈશું; પછી, રામ, બ્રાહ્મણહત્યાનો પાપ લઈને તું ખુશ થજે.
ભ્રાતૃભિઃ સહિતો રાજન્દીર્ઘમાયુરવાપ્સ્યસિ । ઉષિતાઃ સ્મ સુખં રાજ્યે તવાસ્મિન્સુમહાબલ ।। ૭.૭૩.
રાજા, તું ભાઈઓ સાથે લાંબી આયુષ્ય પામજે; અમે તો તારા મહાન રાજ્યમાં સુખથી રહ્યા છીએ.